ەلباسى كاپۋستين يار زاردابىنا دەن قويدى – دەيدى «نارىن» قوزعالىسى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى كاكەن كوبەيسىنوۆ
تۇگىن تارتسا مايى شىققان شۇرايلى دا شىرايلى نارىن توپىراعى وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىندا يادرولىق سىناق الاڭىنا اينالدى. كەڭەستىك سولاقاي سودىر ساياساتتىڭ سالدارىنان ورىن العان كاپۋستين يار جانە ازعىر پوليگوندارىنىڭ زارداپتارى قازىر بىرتىندەپ جويىلىپ كەلەدى. ونىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتىرگەن زالالى مەن زيانىن ازايتۋ جونىندە قولعا الىنعان ءىس-شارالار دا جەتكىلىكتى. قوعامدىق بىرلەستىك جەتەكشىسى, اقجايىقتىڭ ارداقتى اقساقالى كاكەن كوبەيسىنوۆپەن اڭگىمەمىز وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– كاكەن اعا, ءسىز كەشە ەلباسىمىزدىڭ نيدەرلاند كورولدىگىنە قاراستى گااگا قالاسىندا وتكىزىلگەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك سامميتكە قاتىسقانىنان باق ارقىلى تانىس شىعارسىز دەگەن ويدامىن. ءويتكەنى, ءسىزدىڭ يادرولىق جارىلىستاردى توقتاتۋ, ونىڭ زارداپتارىن اۋىزدىقتاۋ ءجونىندەگى ماسەلەلەرگە كەلگەندە قۇلاعىڭىز قاشان دا تۇرىك ءجۇرەتىنى بىزگە جاقسى بەلگىلى.
– ارينە, حاباردارمىن. الەمدىك تۇرعىداعى مۇنداي وزەكتى دە كوكەيكەستى ماسەلەلەردەن شەتقاقپاي قالۋعا بولا ما؟ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سەمەي اتوم پوليگونىن جابۋ جونىندەگى جارلىق شىعارعان كۇنىنەن كەيىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى داتاسىنىڭ بۇكىلحالىقتىق كۇنتىزبەگە ەنگىزىلۋىنە قوزعاۋ سالدى. ءبىزدىڭ ەلباسى – قاي كەزدە دە جۇيەسىز, قيسىنسىز سويلەمەيتىن, ءىس پەن ءسوزدىڭ بىرلىگىن ساقتاي بىلەتىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىرى تۇلعا. جالپى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ – بۇكىل الەم بويىنشا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە باستاماشى بولا بىلگەن ءارى وسى تەرەڭ گۋمانيستىك ميسسياسى ارقىلى الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان قايراتكەر. ءدال وسىلاي ەكەنىنە ءبىز كەشەگى كۇنى تاعى دا ايقىن كوز جەتكىزە تۇستىك.
– كاكەن اعا, مەملەكەت باسقارىپ وتىرعان ادامنىڭ ءاربىر ساعاتى مەن مينۋتى ەسەپتەۋلى. سوندىقتان ەلباسى ەكىنىڭ ءبىرىن قابىلداي بەرمەيتىنى تابيعي جايت. وسىعان قاراماستان, ءبۇگىنگى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسىپ وتىرعان ءماۋەلى بايتەرەكتەي شاعىڭىزعا دەيىن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىندا ءۇش رەت بولعان ەكەنسىز. وسى كەزدەسۋلەردەن كەيىن پوليگون زارداپتارىن جويۋ ماقساتىندا قانداي شارالار بەلگىلەنگەنىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– تۋراسىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ ەلباسى ءوز حالقىنىڭ تاعدىرىنا ەرەكشە دەن قويىپ كەلەدى. ۇلكەن ايتىس-تارتىستار مەن قارسىلىقتار جاعدايىندا, ەگەمەندىك الماي تۇرىپ سەمەي اتوم سىناق پوليگونىن جاپتى. ازعىر پوليگونى دا جابىلدى. بىراق ونىڭ زاردابى ءالى تولىق جويىلعان جوق. سوناۋ 2000 جىلى پرەزيدەنت مەنى قابىلداعاننان كەيىن ءوتىنىشىم بويىنشا ۇكىمەتكە جانە ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە تاپسىرما بەردى. سوعان سايكەس ارنايى ساراپشى كوميسسيا قۇرىلىپ, پوليگون ايماعىنا ون رەت عىلىمي-زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جانىنان التى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى مەن كوميسسيا قۇرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2004 جىلدان باستاپ جەرگىلىكتى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن پوليگون زاردابىن شەككەندەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى جۇرگىزىلە باستادى. مەنىڭ ەلباسىنا ايتقان ۇسىنىسىم بويىنشا 2005 جىلدان باستاپ اسكەري-سىناق پوليگونى زاردابىن تارتقان باتىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىن وڭالتۋ جونىندەگى 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان ايماقتىق باعدارلاما قابىلداندى. بۇل باعدارلاما كەيىن 2008-2010 جىلدارعا دا جاسالىپ بەكىتىلدى.
قازىر وبلىستاعى بالا جاستان مۇگەدەك – 867, 18 جاسقا دەيىنگى 689 بالا, I توپتاعى 325 ادام, II توپتاعى – 1052, III توپتاعى 1136 ادام, بارلىعى 4069 ادام ءۇش ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە الەۋمەتتىك جاردەماقى الادى. جاڭاقالا كەنتىندە پوليگون زاردابىن شەككەندەردى وڭالتۋعا ارنالعان وبلىسارالىق ەمدەۋ كەشەنى اشىلدى. كاپۋستين يار جانە ازعىر پوليگوندارى زاردابىنا ۇشىراعانداردى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە وڭالتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىلىگى دە تالاس تۋعىزبايدى. مەن بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن كەزدەسۋ كەزىندە وسى ماسەلەنى دە ايتقان بولاتىنمىن. بۇل ۇسىنىسقا دا مەملەكەت باسشىسى تۇسىنىستىكپەن قارادى. سوندىقتان دا, بۇل ماسەلەنىڭ ۇكىمەت جانىندا قۇرىلعان كوميسسيادا قارالۋىنا تاپسىرما بەردى.
– سوندا ءسىز كەزدەسۋ كەزىندە ەلباسىنا ناقتى قانداي ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتىپ ەدىڭىز؟
– ايماق تۇرعىندارىنا اۋىز-سۋدىڭ جەتىسپەيتىنى, سۋ ساپاسى مەن قۇرامىنىڭ ناشارلىعى, ونىڭ قۇرامىندا اۋىر مەتالداردىڭ كوپتىگى, وسى ايماقتاعى جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ جىلدان-جىلعا سەلدىرەپ ازايىپ بارا جاتقانى تۋرالى ايتقانمىن. ارينە, ۇسىنىسىم اياقسىز قالعان جوق. وسىعان بايلانىستى ورال قالاسىندا كاپۋستين يار مەن ازعىر پوليگوندارىنىڭ ەكولوگيالىق زالالىن انىقتايتىن رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى وتكىزىلدى. وندا اسكەري پوليگونداردىڭ اسەر ەتۋ ايماعىنداعى ەكولوگيالىق ءماسەلەلەر قارالدى.
الداعى ۋاقىتتا بۇل كوميسسيا بيۋدجەتتىك باعدارلامالارعا ەنگىزىلۋگە ءتيىستى قارجى كولەمىن انىقتاپ, ۇكىمەتتىڭ الدىنا ءتيىستى ماسەلە قويادى دەگەن سەنىمدەمىن. ويتكەنى, ولارعا ەلباسىنىڭ قويىپ وتىرعان باستى تالابى دا وسى. مەن «نارىن» قوزعالىسى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە سىناق زارداپتارىن انىقتاۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندى ماتەريالدارىن رەسپۋبليكالىق كوميسسيا توراعاسىنا تابىس ەتىپ, قوسىمشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن مالىمدەدىم. كوميسسيا وتىرىسىن قورىتىندىلاعان قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۆيتسە-مينيسترى, كوميسسيا توراعاسى بەكتاس مۇحامەدجانوۆ بۇعان دەيىن ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ ەسكەرىلەتىنىن مالىمدەدى. ياعني, بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, پوليگونداردىڭ ايماقتاعى ادامدار دەنساۋلىعىنا تيگىزگەن كەرى اسەرىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان بىرنەشە باعدارلاما دايىندالماق. بۇل جونىندە ءتيىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى. ءارى وسى زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىنا وراي ناقتى شەشىمدەر قابىلدانادى دەدى ول. ەندى ءبىز وسى كوميسسيانىڭ ءتۇپكىلىكتى شەشىمىن كۇتەمىز.
مىنە, نارىن بويىن جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ كوكەيىندەگى وسى شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەرمەگەن جايتتار ەلباسىمىزدىڭ ءوزى تىكەلەي قوزعاۋ سالىپ, ءتيىستى تاپسىرما بەرگەننەن كەيىن عانا جانداندى دەپ ەسەپتەيمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى.
___________________
وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن
