22 ناۋرىز, 2014

الەمدىك قاۋىپسىزدىككە الەۋەتتى ۇلەس

324 رەت
كورسەتىلدى
7 مين
وقۋ ءۇشىن
حالىقارالىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كوشباسشىسى 24-25 ناۋرىز كۇندەرى گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءۇشىنشى ءسامميتى وتەدى يادرو-1 كسرو-نىڭ ىدىراۋىمەن يادرو­لىق تەكەتىرەس كەلمەسكە كەتىپ, «قىرعي-قاباق سوعىس» سياقتى ۇعىم­دار كونەرگەن سوزدەرگە اينالدى. ءىرى يادرولىق دەرجاۆا كسرو-نىڭ ورنىندا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلارى بار 4 تاۋەلسىز مەملەكەت – رەسەي, قازاقستان, ۋكراينا جانە بەلارۋس پايدا بولدى. رەسەيدى قوس­­پاعاندا, ولار 1991 جىلعى جەل­توق­­ساندا قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسىنا سايكەس, كسرو-نىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرى بولىپ قالدى. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر الدىندا جوعارىدا اتالعان قاۋىپتى مۇرانى قايتپەك كەرەك دەگەن كۇردەلى ماسەلە تۇردى. بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى جايت, ەلىمىز اۋماعىندا ءىرى يادرولىق قارۋ ارسەنالى شوعىرلاندىرىلعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە, حيميا­لىق جانە بيولوگيالىق قارۋ ءون­دىرىسىنە قاتىستى ەلەۋلى الەۋەت جيناقتالعان ەدى. مۇنداي جاع­داي ەل باسشىلىعىنان قىسقا مەر­زىمدە يادرولىق سالاداعى مەم­لەكەتتىك ساياساتتى تۇبەگەيلى قاي­­تا قاراستىرۋدى تالاپ ەتتى. ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا قيىن تاڭداۋ تۇردى. يادرولىق قارۋدى ساقتاۋ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ۇستانىمى ءۇشىن ايرىقشا قيىن سالدارىمەن قاۋىپتى ەدى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان قازاق­ستان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى الەمدىك قوعام­داستىقتىڭ كۇش-جىگەرىنە بەلسەن­دى تۇردە قوسىلدى جانە ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ۇستانىمىن اشىق تۇردە جاريا ەتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى بو­لا­شاقتاعى ساياساتىنىڭ نەگىزى بولعان العاشقى قادام ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1990 جىلى, كەڭەس وداعى ءالى كۇشىندە تۇرعان كەزدە سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى بولدى. قازاقستان باسشى­سىنىڭ باتىل دا شەشىمدى ءارى تاع­دىرشەشتى باستاماسىن بۇكىل وتانى­مىز جۇرتشىلىعى قولدادى. 1991 جىلى بەلارۋستىڭ, قازاق­ستاننىڭ, رەسەيدىڭ, ۋكراينا­نىڭ باسشىلارى الماتىدا سترا­تە­گيا­لىق يادرولىق كۇشتەر تۋرالى دەك­لاراتسيا قابىلداپ, وندا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇس­تاۋ­دا قانداي دا ءبىر بولماشى كەمشىلىككە جول بەرمەۋ ماقساتىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنا بىرلەسىپ باقىلاۋ جاساۋدىڭ تەتىگىن بەلگىلەدى, سول ارقىلى ولار سترا­تەگيالىق شابۋىل جاساۋ قارۋىن قىسقارتۋ سالاسىندا كسرو-نىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە ادالدىقتارىن پاش ەتتى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە ادالدىعى 1995 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ەل اۋماعىنان يادرولىق قارۋدىڭ تولىقتاي شىعا­رى­لۋىمەن قۋاتتالا ءتۇستى. ال سول جىل­دىڭ 30 مامىرىندا سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونىنداعى سوڭعى يادرولىق وقتۇمسىق جويىلدى. وسى ساتتەن باستاپ قازاقستان جەرى يادرولىق قارۋدان مۇلدەم تازار­تىلدى. ەلىمىز باسشىلىعى بۇل قادامدارعا باس-كوزگە قاراماي جايدان-جاي بارا سالعان جوق. الەمدىك قوعامداستىقتاعى يادرولىق قارۋى بار بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دەگەن تولىقتاي كەپىلدىگىن الىپ بارىپ باردى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسە­تىپ وتىرعانىنداي, اسكەري الەۋەت­تى ەسەلەي ءتۇسۋ مەملەكەتتىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىل بولا المايدى, قايتا, كەرىسىنشە, تۇراق­سىزداندىرۋشى فاكتورعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان وسىنداي جولمەن قازاقستان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگە­رى­نە بەلسەندى تۇردە قوسىلىپ, ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ۇستانىمى دۇرىس ەكەندىگىنە ەش كۇماندانبايتىنىن اشىق ءبىلدىردى. قازاقستان ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى جوباعا دا قوسىلدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ازات ايماق قۇرۋ جونىندەگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باستاماسى 1997 جىلعى 28 اقپانداعى الماتى دەكلاراتسياسىندا جاريا ەتىلدى. جالپى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋ­دى تاراتپاۋ سالاسىنداعى جاھان­دىق ۇدەرىستەرگە قاتىسۋى ۇلت­تىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋدەن دە كورىنىس تاپتى. ماسەلەن, 1996 جىلى «ەكسپورتتىق باقىلاۋ» تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بۇل قادامدى حالىقارالىق ساراپشىلار جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى ورتاق كۇش-جىگەرگە ءبىزدىڭ ەلىمىز قوسقان ەلەۋلى ۇلەس رەتىندە جوعارى باعالادى. 2001 جىلعى 29-30 تامىزدا الما­تى­دا «ءححى عاسىر – يادرولىق قارۋدان ازات الەم جولىندا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. فورۋم سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 10 جىلدىعىنا جانە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىل­دىعىنا ارنالدى. القالى جيىنعا الەمنىڭ 9 ەلىنەن 300-دەن استام كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى كەلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە وسى كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلۋى 10 جىل بۇرىن حالىقتىڭ ەركى بويىنشا ءىرى يادرولىق پوليگونداردىڭ ءبىرىن جاپقان, الەمگە يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلگىسىن كورسەتكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان تانۋ ءارى سەنىم ءبىلدىرۋ فاكتىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. اتالعان حالىقارالىق كونفە­رەن­تسيا قازىرگى زامانعى حالىق­ارالىق ساياساتتىڭ ءىرى وقيعاسى بولىپ تابىلدى جانە يادرولىق قارۋسىز ءارى اناعۇرلىم قاۋىپسىز الەم قۇرۋدى دايەكتى تۇردە جاق­تايتىن, وسى يگىلىكتى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-قيمىل جۇرگىزىپ جۇرگەن مەملەكەت رەتىندە قازاقستاننىڭ بەدەلىن ودان ءارى نىعايتۋعا جاردەمدەستى. پوليگون-2 قازاقستاننىڭ يادرولىق تارات­پاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالا­سىن­دا­عى باستامالارىنىڭ مويىن­دالۋى سەمەي يادرولىق سىناق پو­لي­گونى جابىلعان كۇن – 29 تا­مىز­دى يادرولىق سىناقتارعا قار­سى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ەلىمىز ۇسى­نىسىنىڭ بۇۇ تاراپىنان قول­داۋ تابۋىمەن دە سيپاتتالادى. ءما­سە­لەن, سەمەي پوليگونى جابى­لۋى­نىڭ جيىرما جىلدىعىنا بايلانىستى قازاقستانعا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ارنايى ساپارمەن كەلىپ, اتالعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن وقيعاعا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالارعا قاتىسۋى دا باس ۇيىم باسشىسىنىڭ وتانىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارى مەن قوسقان ۇلەسىنە دەگەن ىزەتى مەن ءىلتيپاتى ەكەنى ءسوزسىز. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگو­نى­­نىڭ جيىرما جىلدىعىنا باي­لانىستى ۇيىمداستىرىلعان شارالارعا اتوم ەنەرگياسى ءجونىن­دەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) باس ديرەكتورى يۋكيا امونو, اقش ەنەرگەتيكا ءمينيسترى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دەنيەل پونەمون, فرانتسيا سەناتى پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى امەري دە مونتەسكيۋ ت.ب. مارتەبەلى مەيماندار كەلىپ قاتىستى. اتاق-دارەجەلەرىنەن ات ۇركەتىن وسىنداي تانىمال ادامداردىڭ قازاقستانعا ارنايى اتباسىن تىرەۋى دە ەلىمىزدىڭ يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تۇرلەرىن تاراتپاۋ ۇدەرىستەرىندەگى كوشباسشىلىق ءرولىن تاعى ءبىر مارتە تانىعاندىق دەپ قابىلداۋ كەرەك. ەندى, مىنە, 24-25 ناۋرىز كۇندەرى گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءۇشىن­شى ءسامميتى وتەدى. بۇل حالىق­ارا­لىق اسا اۋقىمدى شاراعا قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىم­داس­تىرۋشى تاراپتىڭ ارنايى شاقىر­تۋىمەن قاتىسقالى وتىر. بۇل دا اتالعان باعىتتاعى قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ايقىنداي تۇسەتىن فاكت بولىپ تابىلادى. ساۋلەبەك ءبىرجان.
سوڭعى جاڭالىقتار