حالىقارالىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كوشباسشىسى
24-25 ناۋرىز كۇندەرى گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءۇشىنشى ءسامميتى وتەدى

كسرو-نىڭ ىدىراۋىمەن يادرولىق تەكەتىرەس كەلمەسكە كەتىپ, «قىرعي-قاباق سوعىس» سياقتى ۇعىمدار كونەرگەن سوزدەرگە اينالدى. ءىرى يادرولىق دەرجاۆا كسرو-نىڭ ورنىندا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلارى بار 4 تاۋەلسىز مەملەكەت – رەسەي, قازاقستان, ۋكراينا جانە بەلارۋس پايدا بولدى. رەسەيدى قوسپاعاندا, ولار 1991 جىلعى جەلتوقساندا قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسىنا سايكەس, كسرو-نىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرى بولىپ قالدى. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر الدىندا جوعارىدا اتالعان قاۋىپتى مۇرانى قايتپەك كەرەك دەگەن كۇردەلى ماسەلە تۇردى.
بۇگىندە بارشاعا بەلگىلى جايت, ەلىمىز اۋماعىندا ءىرى يادرولىق قارۋ ارسەنالى شوعىرلاندىرىلعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قارۋ ءوندىرىسىنە قاتىستى ەلەۋلى الەۋەت جيناقتالعان ەدى. مۇنداي جاعداي ەل باسشىلىعىنان قىسقا مەرزىمدە يادرولىق سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى تۇبەگەيلى قايتا قاراستىرۋدى تالاپ ەتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا قيىن تاڭداۋ تۇردى. يادرولىق قارۋدى ساقتاۋ جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ۇستانىمى ءۇشىن ايرىقشا قيىن سالدارىمەن قاۋىپتى ەدى.
يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان قازاقستان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىنە بەلسەندى تۇردە قوسىلدى جانە ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ۇستانىمىن اشىق تۇردە جاريا ەتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى بولاشاقتاعى ساياساتىنىڭ نەگىزى بولعان العاشقى قادام ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1990 جىلى, كەڭەس وداعى ءالى كۇشىندە تۇرعان كەزدە سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى بولدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ باتىل دا شەشىمدى ءارى تاعدىرشەشتى باستاماسىن بۇكىل وتانىمىز جۇرتشىلىعى قولدادى.
1991 جىلى بەلارۋستىڭ, قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, ۋكراينانىڭ باسشىلارى الماتىدا ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەر تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداپ, وندا يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى ءتيىستى دەڭگەيدە ۇستاۋدا قانداي دا ءبىر بولماشى كەمشىلىككە جول بەرمەۋ ماقساتىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنا بىرلەسىپ باقىلاۋ جاساۋدىڭ تەتىگىن بەلگىلەدى, سول ارقىلى ولار ستراتەگيالىق شابۋىل جاساۋ قارۋىن قىسقارتۋ سالاسىندا كسرو-نىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە ادالدىقتارىن پاش ەتتى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە ادالدىعى 1995 جىلدىڭ 21 ساۋىرىندە ەل اۋماعىنان يادرولىق قارۋدىڭ تولىقتاي شىعارىلۋىمەن قۋاتتالا ءتۇستى. ال سول جىلدىڭ 30 مامىرىندا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى سوڭعى يادرولىق وقتۇمسىق جويىلدى. وسى ساتتەن باستاپ قازاقستان جەرى يادرولىق قارۋدان مۇلدەم تازارتىلدى. ەلىمىز باسشىلىعى بۇل قادامدارعا باس-كوزگە قاراماي جايدان-جاي بارا سالعان جوق. الەمدىك قوعامداستىقتاعى يادرولىق قارۋى بار بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە دەگەن تولىقتاي كەپىلدىگىن الىپ بارىپ باردى.
حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, اسكەري الەۋەتتى ەسەلەي ءتۇسۋ مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىل بولا المايدى, قايتا, كەرىسىنشە, تۇراقسىزداندىرۋشى فاكتورعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان وسىنداي جولمەن قازاقستان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىنە بەلسەندى تۇردە قوسىلىپ, ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى ۇستانىمى دۇرىس ەكەندىگىنە ەش كۇماندانبايتىنىن اشىق ءبىلدىردى.
قازاقستان ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى جوباعا دا قوسىلدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ازات ايماق قۇرۋ جونىندەگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باستاماسى 1997 جىلعى 28 اقپانداعى الماتى دەكلاراتسياسىندا جاريا ەتىلدى. جالپى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىنداعى جاھاندىق ۇدەرىستەرگە قاتىسۋى ۇلتتىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋدەن دە كورىنىس تاپتى. ماسەلەن, 1996 جىلى «ەكسپورتتىق باقىلاۋ» تۋرالى زاڭ قابىلداندى. بۇل قادامدى حالىقارالىق ساراپشىلار جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تاراتۋدى بولدىرماۋ جونىندەگى ورتاق كۇش-جىگەرگە ءبىزدىڭ ەلىمىز قوسقان ەلەۋلى ۇلەس رەتىندە جوعارى باعالادى.
2001 جىلعى 29-30 تامىزدا الماتىدا «ءححى عاسىر – يادرولىق قارۋدان ازات الەم جولىندا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا بولدى. فورۋم سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلۋىنىڭ 10 جىلدىعىنا جانە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالدى. القالى جيىنعا الەمنىڭ 9 ەلىنەن 300-دەن استام كورنەكتى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى كەلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە وسى كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلۋى 10 جىل بۇرىن حالىقتىڭ ەركى بويىنشا ءىرى يادرولىق پوليگونداردىڭ ءبىرىن جاپقان, الەمگە يادرولىق قارۋدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلگىسىن كورسەتكەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ كۇش-جىگەرىن حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان تانۋ ءارى سەنىم ءبىلدىرۋ فاكتىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اتالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قازىرگى زامانعى حالىقارالىق ساياساتتىڭ ءىرى وقيعاسى بولىپ تابىلدى جانە يادرولىق قارۋسىز ءارى اناعۇرلىم قاۋىپسىز الەم قۇرۋدى دايەكتى تۇردە جاقتايتىن, وسى يگىلىكتى ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-قيمىل جۇرگىزىپ جۇرگەن مەملەكەت رەتىندە قازاقستاننىڭ بەدەلىن ودان ءارى نىعايتۋعا جاردەمدەستى.

قازاقستاننىڭ يادرولىق تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى باستامالارىنىڭ مويىندالۋى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلعان كۇن – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ەلىمىز ۇسىنىسىنىڭ بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تابۋىمەن دە سيپاتتالادى. ءماسەلەن, سەمەي پوليگونى جابىلۋىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا بايلانىستى قازاقستانعا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ارنايى ساپارمەن كەلىپ, اتالعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن وقيعاعا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شارالارعا قاتىسۋى دا باس ۇيىم باسشىسىنىڭ وتانىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى باستامالارى مەن قوسقان ۇلەسىنە دەگەن ىزەتى مەن ءىلتيپاتى ەكەنى ءسوزسىز.
سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جيىرما جىلدىعىنا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلعان شارالارعا اتوم ەنەرگياسى ءجونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) باس ديرەكتورى يۋكيا امونو, اقش ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دەنيەل پونەمون, فرانتسيا سەناتى پارلامەنتىنىڭ مۇشەسى امەري دە مونتەسكيۋ ت.ب. مارتەبەلى مەيماندار كەلىپ قاتىستى. اتاق-دارەجەلەرىنەن ات ۇركەتىن وسىنداي تانىمال ادامداردىڭ قازاقستانعا ارنايى اتباسىن تىرەۋى دە ەلىمىزدىڭ يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تۇرلەرىن تاراتپاۋ ۇدەرىستەرىندەگى كوشباسشىلىق ءرولىن تاعى ءبىر مارتە تانىعاندىق دەپ قابىلداۋ كەرەك.
ەندى, مىنە, 24-25 ناۋرىز كۇندەرى گوللانديانىڭ گااگا قالاسىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءۇشىنشى ءسامميتى وتەدى. بۇل حالىقارالىق اسا اۋقىمدى شاراعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىمداستىرۋشى تاراپتىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن قاتىسقالى وتىر. بۇل دا اتالعان باعىتتاعى قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ءرولىن ايقىنداي تۇسەتىن فاكت بولىپ تابىلادى.
ساۋلەبەك ءبىرجان.