سەمەي قالاسىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ 130 جىلدىق تاريحى بار. مۇندا 100 مىڭنان استام ەكسپونات جيناقتالعان. تاياۋدا مۇراجاي قورىندا ساقتالعان قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى – ساۋىتتىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنى انىقتالدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ايگىلى اقتامبەردى جىراۋدىڭ كىرەۋكەسى.
جىراۋدىڭ «ون ەكىدە اتتانىپ, قىلىش ءىلدىم بىلەككە» دەپ تولعاۋى بەكەر ەمەس. جاسىنان جاستىققا جانتايماي, جاۋگەرشىلىك ءومىر سۇرگەن اقتامبەردى سارى ۇلى اقىن, شەشەن عانا ەمەس, قول باستاعان ءباھادۇر بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا قازاق جەرىن جات قولىندا قالدىرماۋ جولىندا تاريحي شايقاستارعا قاتىستى.
كونە كىرەۋكەنىڭ تابىلۋى باتىر تۇلعاسىن ايشىقتاي تۇسۋگە سەبىن تيگىزبەك. ماسەلەن, ساۋىت سالماعىنىڭ ءوزى قازىرگى جۇرناعىمەن ولشەگەندە 10 كيلوعا جۋىق. ودان اقتامبەردىنىڭ اتان كۇشكە يە الىپ ادام بولعانىن اڭعارامىز. عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشكەن ايتۋلى تۇلعاعا تيەسىلى جادىگەر تۋرالى مۇراجاي ديرەكتورى بەكەن تەمىروۆپەن تىلدەسكەن ەدىك.
– تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اقتامبەردى 1768 جىلى 93 جاسىندا قايتىس بولدى. باتىر دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ساۋىتى ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالعان ەكەن. سودان بەرى جادىگەر قيلى تاعدىردى وتكەرەدى. ماسەلەن, 1920 جىلى باتىردىڭ ۇرپاقتارى قىتاي جەرىنە ءوتىپتى. الايدا, شەكارادا توسقاۋىلعا تاپ بولىپ, ادامدارى قىرىلىپ, دۇنيە-م ۇلىكتەرى تالان-تاراجعا تۇسكەن ەكەن. بۇيىمدار اراسىنان تابىلعان كونە ساۋىتتى بەلگىسىز بىرەۋلەر مۇراجايعا تاپسىرعان. كەيىن ءتىرى قالعان جىراۋ ۇرپاقتارى اتالارىنان قالعان قۇندى ساۋىتقا ىزدەۋ سالادى. سۇراستىرا ءجۇرىپ, ساۋىتتىڭ سەمەيدىڭ ولكەتانۋ مۇراجايىندا ەكەنىن بىلەدى, – دەدى مۇراجاي جەتەكشىسى.
بەكەن نۇعىمان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مايدانگەر, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى اسحاپ ءجۇمادىلوۆ 1950 جىلى ىلگەرىدە ساۋىتتى كورگەن اعالارىمەن بىرگە مۇراجايعا كەلەدى. ولار كىرەۋكەنى كوزبەن كورگەندەرىمەن ساپارلارى ناتيجەسىز بولىپتى. ويتكەنى, كەڭەستىك تار كەزەڭدە مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى ساۋىتتى كورمەگە شىعارا الماي, تەك قوردا ساقتاۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى.
تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن تىكتەي باستاعان العاشقى جىلدارى ۇلتتىق مادەنيەت پەن ادەبيەت قايتا جاڭعىرىپ, ءار اۋداندار مەن ەلدى-مەكەندەردە جەرگىلىكتى تاريحتان سىر شەرتەتىن مۇراجايلار اشىلا باستادى. سولاردىڭ ساناتىندا اياگوز قالاسىندا سەمەي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ فيليالى ومىرگە كەلدى. مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە اياگوزدىك قاريالار مەن تۇرعىندار اقىل قوسىپ, ءوڭىردىڭ تاريحىنا قاتىستى بىلگەندەرىن ورتاعا سالادى. سول كەزدە اسحاپ اقساقال مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋشىلاردان ساۋىت تۋرالى سۇراپ, بابا مۇراسىن كورسە تانيتىنىن ايتىپ, ءتىپتى, ءتۇر-تۇسىنە دەيىن سيپاتتاپ بەرىپتى.
اسحاپ اقساقال – اياگوز اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, جاسى توقساندى القىمداعان قاريا. ول جۋىردا باتىردىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعى بوران سەپبوسىنوۆپەن بىرگە سەمەيگە كەلىپ, جادىگەردىڭ اقتامبەردىنىڭ ساۋىتى ەكەنىن دالەلدەدى. قازسسر عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى شىعارعان «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناعىنىڭ ءى-تومىنا اقتامبەردى جىراۋدىڭ بىرنەشە ولەڭدەرى ەنگەن. كىتاپ سوڭىنداعى تۇسىنىكتەرگە نازار اۋدارساق, باتىردىڭ بىرنەشە ولەڭدەرىن قۇراستىرۋشىعا تاپسىرعان اياگوز اۋدانى تاسكەسكەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, اقتامبەردى باتىردىڭ ۇرپاعى سەيسەن سەپبوسىنوۆ ەكەندىگى جازىلعان. تاسكەسكەن اۋىلى قازىر ءۇرجار اۋدانىنا قارايدى.
– الداعى ۋاقىتتا ماماندار كونە جادىگەردى زەرتتەپ, ناقتى جاسالعان مەرزىمىن انىقتاماق. ال مۇراجاي ۇجىمى قورداعى قۇندى جادىگەردىڭ تاريحى مەن ونىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋعا كومەكتەسكەن باتىردىڭ ۇرپاقتارىنا زور العىسىن بىلدىرەدى, – دەدى بەكەن تەمىروۆ.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
جىراۋدىڭ «ون ەكىدە اتتانىپ, قىلىش ءىلدىم بىلەككە» دەپ تولعاۋى بەكەر ەمەس. جاسىنان جاستىققا جانتايماي, جاۋگەرشىلىك ءومىر سۇرگەن اقتامبەردى سارى ۇلى اقىن, شەشەن عانا ەمەس, قول باستاعان ءباھادۇر بولدى. جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا قازاق جەرىن جات قولىندا قالدىرماۋ جولىندا تاريحي شايقاستارعا قاتىستى.
كونە كىرەۋكەنىڭ تابىلۋى باتىر تۇلعاسىن ايشىقتاي تۇسۋگە سەبىن تيگىزبەك. ماسەلەن, ساۋىت سالماعىنىڭ ءوزى قازىرگى جۇرناعىمەن ولشەگەندە 10 كيلوعا جۋىق. ودان اقتامبەردىنىڭ اتان كۇشكە يە الىپ ادام بولعانىن اڭعارامىز. عاسىرعا جۋىق عۇمىر كەشكەن ايتۋلى تۇلعاعا تيەسىلى جادىگەر تۋرالى مۇراجاي ديرەكتورى بەكەن تەمىروۆپەن تىلدەسكەن ەدىك.
– تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, اقتامبەردى 1768 جىلى 93 جاسىندا قايتىس بولدى. باتىر دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ساۋىتى ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتالعان ەكەن. سودان بەرى جادىگەر قيلى تاعدىردى وتكەرەدى. ماسەلەن, 1920 جىلى باتىردىڭ ۇرپاقتارى قىتاي جەرىنە ءوتىپتى. الايدا, شەكارادا توسقاۋىلعا تاپ بولىپ, ادامدارى قىرىلىپ, دۇنيە-م ۇلىكتەرى تالان-تاراجعا تۇسكەن ەكەن. بۇيىمدار اراسىنان تابىلعان كونە ساۋىتتى بەلگىسىز بىرەۋلەر مۇراجايعا تاپسىرعان. كەيىن ءتىرى قالعان جىراۋ ۇرپاقتارى اتالارىنان قالعان قۇندى ساۋىتقا ىزدەۋ سالادى. سۇراستىرا ءجۇرىپ, ساۋىتتىڭ سەمەيدىڭ ولكەتانۋ مۇراجايىندا ەكەنىن بىلەدى, – دەدى مۇراجاي جەتەكشىسى.
بەكەن نۇعىمان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مايدانگەر, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى اسحاپ ءجۇمادىلوۆ 1950 جىلى ىلگەرىدە ساۋىتتى كورگەن اعالارىمەن بىرگە مۇراجايعا كەلەدى. ولار كىرەۋكەنى كوزبەن كورگەندەرىمەن ساپارلارى ناتيجەسىز بولىپتى. ويتكەنى, كەڭەستىك تار كەزەڭدە مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى ساۋىتتى كورمەگە شىعارا الماي, تەك قوردا ساقتاۋعا ءماجبۇر بولعان ەدى.
تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن تىكتەي باستاعان العاشقى جىلدارى ۇلتتىق مادەنيەت پەن ادەبيەت قايتا جاڭعىرىپ, ءار اۋداندار مەن ەلدى-مەكەندەردە جەرگىلىكتى تاريحتان سىر شەرتەتىن مۇراجايلار اشىلا باستادى. سولاردىڭ ساناتىندا اياگوز قالاسىندا سەمەي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ فيليالى ومىرگە كەلدى. مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە اياگوزدىك قاريالار مەن تۇرعىندار اقىل قوسىپ, ءوڭىردىڭ تاريحىنا قاتىستى بىلگەندەرىن ورتاعا سالادى. سول كەزدە اسحاپ اقساقال مۇراجايدى ۇيىمداستىرۋشىلاردان ساۋىت تۋرالى سۇراپ, بابا مۇراسىن كورسە تانيتىنىن ايتىپ, ءتىپتى, ءتۇر-تۇسىنە دەيىن سيپاتتاپ بەرىپتى.
اسحاپ اقساقال – اياگوز اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, جاسى توقساندى القىمداعان قاريا. ول جۋىردا باتىردىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعى بوران سەپبوسىنوۆپەن بىرگە سەمەيگە كەلىپ, جادىگەردىڭ اقتامبەردىنىڭ ساۋىتى ەكەنىن دالەلدەدى. قازسسر عىلىم اكادەمياسى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى شىعارعان «بەس عاسىر جىرلايدى» جيناعىنىڭ ءى-تومىنا اقتامبەردى جىراۋدىڭ بىرنەشە ولەڭدەرى ەنگەن. كىتاپ سوڭىنداعى تۇسىنىكتەرگە نازار اۋدارساق, باتىردىڭ بىرنەشە ولەڭدەرىن قۇراستىرۋشىعا تاپسىرعان اياگوز اۋدانى تاسكەسكەن اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, اقتامبەردى باتىردىڭ ۇرپاعى سەيسەن سەپبوسىنوۆ ەكەندىگى جازىلعان. تاسكەسكەن اۋىلى قازىر ءۇرجار اۋدانىنا قارايدى.
– الداعى ۋاقىتتا ماماندار كونە جادىگەردى زەرتتەپ, ناقتى جاسالعان مەرزىمىن انىقتاماق. ال مۇراجاي ۇجىمى قورداعى قۇندى جادىگەردىڭ تاريحى مەن ونىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋعا كومەكتەسكەن باتىردىڭ ۇرپاقتارىنا زور العىسىن بىلدىرەدى, – دەدى بەكەن تەمىروۆ.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان».
سەمەي.
