قالا استىنداعى قازىنا

«ەجەلگى تاراز شاھارى» شاقىراتىن كۇن جاقىن جۇمىر جەردەگى جۇمىر باستى حالىقتىڭ بارىندە تاريح بار. قازاق تاريحىنىڭ تامىرى دا تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ جۇتىلعان جۇمباعىن تاۋىپ, شەرتىلمەگەن سىرىن تىڭداۋ – ۋاقىت ەنشىسى. ۋاقىت ەنشىسىندەگى سول باقىت, مىنە, ارادا كوپ جىلدار سالىپ ەل ماقتان ەتەر ەلەۋلى مۇرامىزدىڭ ءبىرى – ەجەلگى تاراز شاھارىنا بۇيىرعالى تۇرعان سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز, وبلىستا كونە شاھاردىڭ ورنىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سول ءداۋىردىڭ كەسكىن-كەلبەتىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ كورۋگە بولاتىنداي ارحيتەكتۋرالىق جوبا جاسالىپ, الىس-جاقىننان كەلگەن تۋريستەر تاڭدانا قارايتىنداي يگىلىكتى ءىس قولعا الىنىپ وتىر. ءبىز وسى ۇلكەن جوبا جايلى الدىمەن وبلىس اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆتىڭ وزىنەن سۇراعاندى ءجون كورگەن ەدىك. – كارىم ناسبەك ۇلى, تاريحى تەرەڭ­نەن باستاۋ الاتىن ەجەلگى تاراز شاھا­رىن ەلىمىزدەگى تۋريستەر كوپ شوعىر­لاناتىن قالالاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋدى كوزدەپ, ۇلكەن جوبالار جاساپ, ءۇل­كەن جۇمىستارعا نارتاۋەكەل دەپ كىرى­سىپ كەتتىڭىز. اتقارىلىپ جاتقان وسى جۇ­مىس­تاردىڭ العاشقى اۋقىمى جايلى وقىر­ماندارعا ءوزىڭىز ارقىلى جەتكىزسەك دەپ ەدىك؟ – بۇگىنگى جاڭارعان جامبىل وبلىسى­نىڭ ورتالىعىنىڭ استىندا تاريحتا تاراز دەگەن اتپەن بەلگىلى ورتاعاسىرلىق شاھاردىڭ ورنى جاتىر. شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن جالعاعان, الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان « ۇلى جىبەك جولىنىڭ» بويىنداعى ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ىشىندەگى تارازدىڭ ورنى ەرەكشە بولعانى تاريحتان بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي, كەڭەس زامانىندا كونە شاھاردىڭ تاريحى كولەڭكەدە قالىپ قويدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن, 1997 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ اتىمەن اتالىپ كەلگەن وبلىس ورتالىعىنا ونىڭ ەجەلگى تاريحي تاراز اتىن قايتا بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل تاريحي وقيعا تاراز قالاسىنىڭ تۋرا ورتاسىندا تۇرعان قاراحان بابا كەسەنەسى الدىندا جاھانعا جاريا ەتىلدى. بۇل, بارشا قازاق حالقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوڭىر جۇرتشىلىعىنىڭ ەسىندە تاريحي ءمانى زور رۋحاني وقيعا رەتىندە قالدى. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا 2012-2013 جىلدارى كونە شاھاردىڭ ورنىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستادى. –ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­تارى­نىڭ ناتيجەسى كوڭىل قۋان­تارلىقتاي ما؟ – ەكى جىلعى جوسپارلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا وسى اۋماقتان VIII-XII عاسىرلارعا ءتان ور­تاعاسىرلىق ارحيتەكتۋرالىق عيمارات­تاردىڭ ورىندارى, 33 مىڭنان استام ارتەفاكت تابىلىپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا ءVىى-ءحى عاسىرلارعا ءتان قىتاي, تۇرگەش جانە قاراحاندىقتار اۋلەتتەرىنىڭ تەڭگەلەرى مەن قىشتان جاسالعان قۇمىرا سياقتى كوپتەگەن تۇرمىستىق زاتتار بار. وسى ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن مامان-تاريحشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, الداعى ۋاقىتتا ولاردىڭ قاتارى اسا قۇندى جادىگەرلەرمەن ءالى دە تولىعا تۇسەتىن سياق­تى. ونىڭ ۇستىنە, وبلىسىمىزعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا ەلباسىمىزدىڭ «ەجەلگى تاراز شاھارىن» جاڭعىرتۋ جوباسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستى ارنايى كورۋى, اتقارىلعان ىستەرگە وڭ باعا بەرۋى وبلىس جۇرتشىلىعىن جىگەرلەندىرە ءتۇستى. ەڭ باستىسى, ەلباسى قازبا جۇمىستارىن مىندەتتى تۇردە جالعاس­تىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالىپ, ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. – قازىر قانداي ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ – قالانىڭ وتكەن جىلى قابىلدانعان باس جوسپارىنا سايكەس, كونە قالانىڭ ور­نىن­داعى جەردىڭ «ءۇش شەڭبەرلى» دامىتۋ سىزباسى بەكىتىلىپ, وعان 200 گەكتار­دان استام جەر ءبولىندى. قازىر ەجەلگى شاھار­دىڭ ورتاعاسىرلىق شەكاراسى بەلگى­لەندى. الداعى جىلدارى «ەجەلگى تاراز شاھارى» دەگەن اتپەن سول كەزدىڭ ساۋلەتىن تۋريستەردىڭ كوز الدىنا اكەلەتىن قالاشىق سالىنادى. ونىڭ جوباسىمەن تانىسىپ, ءوزىمنىڭ كەيبىر وي-پىكىرىمدى دە ايتتىم. –  ەلىمىزدىڭ ابىرويى مەن بەدەلى ءۇشىن «ەجەلگى تاراز شاھارى» سياقتى اسا قۇندى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش ورنىنىڭ يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەنى دۇرىس بولار ەدى-اۋ... – بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ءۇشىن ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ ورنىن تاريحي جادىگەر رەتىندە يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرالار ءتىزىمى قاتارىنا قوسۋدىڭ ماڭىزى زور بولىپ وتىر. مىسالى, 2013 جىلعا دەيىن وسى تىزىمگە قوجا احمەت ياساۋي, تامعالى پەت­رو­گليف-ارحەولوگيالىق لاندشافى, سولتۇستىك قا­زاق­ستان كولدەرى مەن سارىارقا دالاسى سياق­تى ءۇش اتاقتى تاريحي ورىندار عانا ەنگەن ەكەن. ول ەندى, ءوز كەزەگىندە, الەم عالىمدارى مەن تۋريستەردىڭ ايرىقشا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن بولادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى – «ەجەلگى تاراز شاھارى» دەپ اتالاتىن جوبا ارقىلى كونە قالانى يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرالار ءتىزىمى قاتارىنا قوسۋ بولىپ وتىر. ياعني, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. – استانا قالاسىندا 2017 جىلى ءوت­كەلى وتىرعان ەكسپو-2017 حالىقارا­لىق كورمەسىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋە­تىمىزدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەل مەن جەرىمىزدىڭ تاريحىن تانىتۋ تۇرعى­سىنداعى ىقپالى دا زور بولماق. وسى كورمەگە كەلگەن سان مىڭداعان ءتۋريستىڭ ءبىر پاراسى «ەجەلگى تاراز شاھارىن» كورەمىز دەپ ارنايى اتباسىن بۇرىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟ – ەكسپو-2017 كورمەسىنە 5-6 ميلليونعا جۋىق شەتەلدىك قوناق كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل كورمە ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق جەتىستىكتەرىن الەم نازارىنا ۇسىنۋمەن قاتار, وتاندىق تۋريستىك كلاستەردى قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن جول اشپاق. سوندىقتان, ءبىز الەمدىك ماڭىزى بار وسىنداي شارا قارساڭىندا «ەجەلگى تاراز شاھارى» جوباسىن كورمە قوناقتارىنا كورسەتۋدىڭ جولدارىن بۇگىننەن باستاپ ويلاستىرىپ وتىرمىز. ول ءۇشىن بۇگىندە ارحەولوگ عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ «ەجەلگى تاراز شاھارى» جوباسى توڭىرەگىندە تۋريستىك ينفراقۇرىلىم نىساندارىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنۋدە. ياعني, كەلەشەكتە «ەجەلگى تاراز شاھارى» جوباسىن ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا بۇل ايماقتا حالىقارالىق تالاپتارعا ساي زاماناۋي قوناقۇيلەر, ۇلتتىق اسحانالار مەن مەيرامحانالار, دۇكەندەر, قولونەر شەبەرحانالارى, ىشىندە بىرنەشە كينوتەاترى بار ويىن-ساۋىق ورتالىعى, سپورتتىق-تۋريستىك كەشەندەر, تۇرمىستىق جانە قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى, اقپاراتتىق قىزمەت ورتالىعى بوي كوتەرەتىن بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وتاندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن بارلىق قولايلى جاعدايلار جاسالماق. سوندىقتان جوبامىز تاريحشىلار مەن ارحەولوگ عالىمداردىڭ عانا ەمەس, قاراپايىم تۋريستەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزادى دەپ ويلايمىن. مادەني, تاريحي جانە رۋحاني ماڭىزى زور مۇنداي ماسەلەدەن ەلىمىزدىڭ مادەنيەت مينيسترلىگى دە سىرت قالمايدى جانە جامبىلدىقتارعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتەدى دەپ سەنەمىن. –جوبا جۇزەگە اسقان جاعدايدا, بۇ­رىن­نان دا تاپ-تۇيناقتاي بولىپ تۇرا­تىن تاراز قالاسىن مۇلدە تانىماي قالاتىن سياقتىمىز عوي. – ءيا, ەجەلگى قالا ورنىنان مامىر ساياباعى ارقىلى تەكتۇرماس بابا كەشەنىنە دەيىنگى ارالىقتا جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارناپ تۋريستىك جول سالىنادى. سونىمەن قاتار, «ەجەلگى تاراز شاھارى» جوباسىنىڭ كەشەنى ورنالاسقان تولە بي داڭعىلىن وبلىس ورتالىعىنىڭ «ارباتىنا» اينالدىرساق دەگەن ويدامىز. ويتكەنى, نەگىزگى تاريحي, مادەني مۇرالار, ەسكەرتكىشتەر, ساياباق­تار قالانىڭ كۇرەتامىرى سياقتى وسى ورتالىق كوشەنىڭ بويىنا ورنالاسقان. ولاردىڭ قاتارى «ەجەلگى تاراز شاھارى» ايماعىندا تۇرعان جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ ەسكەرتكىشىنەن باستالىپ, قاراحان بابا كەسەنەسى, حالقىمىزدىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى, كەمەڭگەر بايدىبەك بابا, حالىق قاھارمانى قايرات رىسقۇلبەكوۆ, ۇلت بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولعان تولە بي, ەلى مەن جەرىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن ات ۇستىنەن تۇسپەگەن قويگەلدى جانە كوشەك باتىرلاردىڭ ەسكەرتكىشتەرىمەن جالعاسىپ جاتىر. حيباتۋللا ات تارازي اتىنداعى ورتالىق مەشىت, عۇلاما ءجۇسىپ بالاساعۇن اتىنداعى ورتالىق كونتسەرت زالى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ساياباعى دا وسى تولە بي داڭعىلىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ماقساتىمىز – تاراز قالاسىن جاھان تۋريس­تەرى ارنايى كەلىپ تاماشالايتىن عاجايىپ ورىنداردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ. وي-پىكىردىڭ ارتىقتىعى جوق, بيىل وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردى ارنايى شاقىرىپ, ۇلكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى دە جوسپارلاپ وتىرمىز. – جوباعا جەر مەن اۋە جولى دا قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان نازاردان ولار دا تىس قالماعان شىعار. – «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوكولىك ءدالىزىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنىڭ جوباعا ايتارلىقتاي ىقپالى بولاتىنى ءسوزسىز. سودان كەيىن قۇرىلىس جۇمىسى تاياۋ ارادا اياقتالاتىن وبلىس ورتالىعىنداعى حالىقارالىق «اۋليەاتا» اۋەجايى مەن ءتورت تاراپتى بۇرىننان ءتۇيىستىرىپ جاتقان تەمىرجول بايلانىسى دا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. اسىرەسە, جاڭارعان جول مەن جاڭارعان اۋەجاي ارقىلى كوپتەگەن شەتەلدەرمەن تۋريستىك بايلانىسقا تىكەلەي شىعاتىن بولامىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».  جامبىل وبلىسى.  سۋرەتتە: جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ.