بيىك پاراسات يەسى

ەلدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن باستى قۇندىلىقتاردى جاساۋعا بەل شەشىپ, بىلەك سىبانىپ, تەر توگىپ, ەڭبەك ىستەپ كەلە جاتقان, ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان, ءومىر جولى مەن اتقارعان ءىسى بۇگىنگى ۇرپاققا ونەگە بولارلىق ۇلاعاتتى ازاماتتار بارشىلىق. سولاردىڭ بىرەۋى ءارى بىرەگەيى بۇگىندە 80-ءنىڭ سەڭگىر بيىگىنە شىعىپ وتىرعان قازاقستان تاۋ-كەن عىلىمى سالاسىنداعى ءىرى عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, ءوندىرىستىڭ, عىلىمنىڭ جانە جوعارى مەكتەپتىڭ تاجىريبەلى ۇيىمداستىرۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇعا اكادەميگى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە ۋكراينا ۇلتتىق تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىق تاۋ-كەن جۇمىستارى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بايان راقىشەۆ دەر ەدىم. قاسيەتتى قازاق دالاسىنىڭ جەراستى بايلىعىنا جول سالىپ, سان قاتپارلى جەر قويناۋىنىڭ تۇڭعيىعىنا ءۇڭىلىپ, ىشكى قۇپياسىن اشىپ, اسىل تاستاردىڭ, رۋدالاردىڭ, نەبىر عاجايىپ مينەرالداردىڭ ورنالاسۋ, قورۋ زاڭدىلىقتارىن تۇجىرىمداپ, ولاردى توكپەي-شاشپاي ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بار كۇش-قۋاتىن سالىپ جۇرگەن عالىم-ينجەنەرلەر قانداي قۇر­مەتكە دە لايىق. ەڭ قىزىعى, بايان راقىش ۇلى سياقتى عالىم زەرتتەۋشىلەر وسى اسىل تاستاردىڭ, مينەرالداردىڭ «مۇڭىن», «سىرىن» بىلەدى, «اۋەنىن» تىڭداي الادى. مۇنداي عالىم-ۇستازدار كەۋدەسىن سوعىپ, ايعايلاپ الدىعا شىعا بەرمەيدى. كىسىمسىنبەيدى, قاراپايىم كەلەدى. ەلباسىمىز العا قويىپ وتىرعان يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى بارىمىزگە زور مىندەت جۇكتەپ وتىر. ونى الەمدەگى ۇزدىك تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردى تولىق يگەرۋ نەگىزىندە ىسكە اسىرۋ, عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ تۋرالى ايتقاندا اكادەميك بايان راقىشەۆ سياقتى عالىمداردىڭ اتقارعان جانە اتقارار جۇمىستارى اتالعان باعىتتاردىڭ ءتۇپ نەگىزى بولارى انىق. «وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­دارىنىڭ ورتاسىنا قاراي تۇپكىردەگى قازاقي اۋىلدان كەلىپ, قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتىنە ءتۇسۋ ءۇشىن قۇجات تاپسىردىم. مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەم. ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكالىق ماتەماتيكا وليمپياداسىنىڭ جۇلدەگەرىمىن. سەنىمىم مول. كونكۋرس ۇلكەن ەكەن. وقۋعا ءتۇستىم. بىراق ءوزىم تاڭداعان ەلەكتروندى ەسەپتەۋ ماشينالارى ماماندىعى بويىنشا قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن مەن عانا ەدىم. ينستيتۋتتا ءبىر ادام ءبىر اۋىز قازاقشا سويلەمەيدى. «ارپا ىشىندە ءبىر بيداي» دەگەندەي, بىرەن-ساران قازاق كورىنەدى. ماتەماتيكادان پراكتيكالىق ساباق جۇرگىزەتىن مۇعالىم قازاق ەكەن. ءبىر قۋانىش سەزىم پايدا بولىپ: «سالاماتسىز با؟», دەپ امانداسىپ ەدىم, «زدراستتە», دەپ ءسوزىن جۇتىپ, تەرىس بۇرىلىپ كەتتى. جانىم قۇلازىپ-اق قالدى. دەكان دا, مۇعالىمدەر دە – ءبارى-ءبارى باسقا ۇلت وكىلدەرى. قىستىعىپ ءجۇردىم, قينالىپ ءجۇردىم. نە كەرەك. ءسويتىپ, جۇرگەندە ەكىنشى كۋرستىڭ ەكىنشى سەمەسترى باستالعان كۇنى (بۇل 1967 جىلدىڭ قاڭتار ايى) اۋديتورياعا ۇزىن بويلى, سۇڭعاق, اتجاقتى, كومىردەي قارا شاشى بار, كوزىلدىرىك كيگەن قازاق جىگىتى كىرىپ كەلدى دە, قازاقشا «سالاماتسىزدار ما؟!» دەدى. دۇركىرەپ ورنىمىز­دان تۇردىق. اۋديتوريادا قازاق ستۋدەنتتەرى از ەكەنىنە قاراماستان: «مەن سىزدەردىڭ جاڭا دەكاندارىڭىز بولام, اتى-ءجونىم بايان راقىش ۇلى راقىشەۆ», – دەدى. ءارى قاراي ورىسشا سويلەپ كەتتى: «وسى پوليتەحتى, بۇرىنعى تاۋ-كەن-مەتاللۋرگيا ينس­تيتۋتىن 1957 جىلى ۇزدىك بىتىرگەم. توعىز جىل وندىرىستە قىزمەت ىستەدىم. بالقاش كەن-مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قوڭىرات كەنىشىندە قاراپايىم جۇمىسشىدان باستاپ اۋىسىم باستىعى, جارۋ تسەحىنىڭ باستىعى, كەن ۋچاسكەسىنىڭ جانە كارەر باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردىم. وندىرىستە ءجۇرىپ كان­ديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعا­دىم. اۆتوماتتاندىرۋدىڭ باستاۋ كوزى تەوريالىق مەحانيكا ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانامىن», دەدى. قازاق ستۋدەنتتەرىندە ۇلكەن ءبىر قۋانىش, سەرپىلىس پايدا بولدى. ونى جاسىرۋ دا قيىن ەدى. بىزگە ۇلكەن كىسى بولىپ كورىنگەن بايان اعا سوندا بار بولعانى 33-اق جاستا ەكەن عوي. سودان بەرگى 47 جىل ىشىندە بايان اعا مەن ءۇشىن ارداقتى ۇستاز­دىعىمەن بىرگە اقىلشى اعا, سىرلاس دوس بولىپ كەتتى دەپ نىق ايتا الامىن. ول كىسىدەن كەيىن التى جىل ءوزىم بىتىرگەن اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, 1985-1992 جىلدارى بايان اعا پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتىڭ رەكتورى بولعاندا, مەن پرورەكتورلىق قىزمەت اتقاردىم. ءسوزدىڭ قىسقاسى, توننىڭ ىشكى باۋىنداي قارىم-قاتىناسىمىز بار. مەن وعان شىنايى ماقتانام. بايان اعانىڭ اكەسى راقىش ماع­جان جۇماباەۆتىڭ اتاقتى «باتىر بايان» داستانىن تۇگەلگە جۋىق جاتقا ءبىلىپتى. باباسى قوڭى­راتبايدىڭ بايان باتىردىڭ جان سەرىگى بولعانىن ماقتانىشپەن ايتادى ەكەن. تۇڭعىش ۇلىنا بايان دەپ ات قويۋى دا سوندىقتان. بايان­نان كەيىنگى ۇلىن نويان دەپ اتاپتى. ماعجان ۇستالىپ, ق­ۋعىنعا ۇشىراعاندا دا راقىش ءوز بەتىنەن قايتپايدى. بىراق نويان شەتىنەپ, ىلە-شالا جارى قاماريا كوز جۇ­مادى. بايان ءۇش جاسقا تولماي, اناسىنان كوز جازىپ قالادى. راقىش ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەڭبەك مايدانىنا اتتانعاندا, بايان جەتى جاسقا ەندى عانا ءىلىنىپتى. ەكى جىلدان سوڭ راقىش قايتىس بولدى دەگەن قارا قاعاز كەلەدى. بايان اكەسىنىڭ تۋعان اعاسى سماعۇلدىڭ قولىندا قالادى. اللانىڭ ىقى­لاسى شىعار, راقىشتىڭ ەكىنشى اعاسى ىبىرقاننىڭ بايبىشەسى قاپاش اپا بايانعا اسا مەيىرىمدى بولادى, ايالاپ باعادى. بالالىق شاعى سوعىس كەزىنە تۋرا كەلگەن باياننىڭ جاعدايى بەلگىلى. اشقۇرساق, بىردە بار, بىردە جوق. جەتىنشى سىنىپتان باستاپ شەت اۋىلىنداعى ناعاشىلارىنىڭ ۇيىندە جاتىپ, سونان كەيىن ين­تەرناتقا اۋىسادى. ينتەرناتتىڭ قولىڭا ۇستاساڭ جابىسىپ قالاتىن قارا نانى, سىلدىر سۋ كوجەسى, قىرىق بەسىنشى رازمەر پيما ەتىگى ەستەن كەتەر مە. بىراق وسىنىڭ بارىنە بايان رازى ەدى. ەڭ باستىسى, وقۋدا وزات بولادى. ساباق اراسىندا كولحوز جۇمىسىنا كومەكتەسەدى, جاز بويى وگىز ايداپ, ءشوپ شابادى. وسىنىڭ ءبارى باياننىڭ شىڭدالۋىنا, شىنىعۋىنا, العا ۇمتىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. ونىنشى سىنىپتى بىلىكتى ۇستاز ماۋلەن عازاليەۆ باسقاراتىن قاراعاندىداعى № 2 ورتا مەكتەپتە وقىپ, كۇمىس مەدالمەن ءبىتىردى. تاسقا, تاۋعا, تابيعاتقا دەگەن قۇمارلىق جانە اۋىلدان شىققان اقشاتاۋ رۋدنيگىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ينجەنەر اعالارىنىڭ ونەگەسى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الماتىداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا الىپ كەلدى. ب.راقىشەۆ كەن ماسسيۆىن جارۋ جانە كوپكومپونەنتتى كۇر­دەلى قۇرىلىمدى كەن ورىندارىن اشىق يگەرۋ سالاسىندا ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قۇردى. عىلىمي دارەجەنىڭ بيىك شىڭى سانالاتىن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. ءوزى ونداعان ءشا­كىرت ءوسىرىپ شىعاردى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ 9 دوكتورىن, 30 كانديداتىن, 5 ماگيس­ترىن دايىنداۋى سوعان دالەل. ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى 600-دەن استام ەڭبەگى, سونىڭ ىشىندە 17 مونوگرافياسى, 8 وقۋلىق جانە وقۋ قۇرالدارى جاريالاندى. 32 جاڭالىق اشىپ اۆتورلىق كۋالىكتەرگە جانە ونەر­تابىسقا يننوۆاتسيالىق پاتەنتتەرگە يە بولدى. 70-تەن استام ەڭبەكتەرى الىس شەتەلدەردە با­سىلىپ شىقتى. ب.راقىشەۆ حا­لىقارالىق عىلىمي فورۋمداردا باياندامالار جاساپ (اقش, كانادا, برازيليا, اۆستراليا, وار, يتاليا, گفر, پولشا, شۆەتسيا, بولگاريا, تۇركيا, ءۇندىستان, قىتاي, ت.ب.), قازاقستاننىڭ ءون­دىرىسى مەن عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن بەلسەندى تۇردە ناسيحاتتاپ كە­لەدى. ول كوپتەگەن شەتەلدەردىڭ عىلىم اكادەميالارىنىڭ قۇر­مەتتى مۇشەسى. اكادەميك ءجۇر­گىزگەن تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ في­زي­كالىق جانە تەحنولوگيالىق ءۇر­دىستەرى سالا­سىندا تەرەڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرىنىڭ ءناتي­جەلەرى قازاقستانداعى كەن بايىتۋ وندىرىسىندە, ناقتىلاي تۇسسەك, «قازاقمىس», «كازتسينك», «التىنالماس», «جايرەمقبك» سياقتى كوپتەگەن ىرگەلى كاسىپ­ورىن­داردا قولدانىلىپ كەلەدى. بايان راقىش ۇلى 1980-1985 جىلدار ارالىعىندا ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەح­­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پرورەكتور, ودان كەيىن رەكتور قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. سول جىلدارى ونىڭ بىلگىر دە شەبەر ۇيىمداستىرۋشى ەسەبىندەگى قابىلەت-قاسيەتتەرى ايقىن كورىنىس تاپتى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋىنا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا, عىلىم مەكەمەلەرىمەن جانە وندىرىسپەن بايلانىسىن جاقسارتۋعا زور ۇلەس قوستى. «ءوندى­رىسپەن بايلانىس السىرەگەن كەزدە ينجەنەر دايىندادىم دەگەن بەكەر ءسوز» – بۇل باكەڭنىڭ عىلىمداعى ۇستانىمى. وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر­گە جوعارى تالاپ قويا وتىرىپ, ولارعا قاجەتتى جاعداي جاساۋدى عالىم ازاماتتىق پارىز ساناي­دى. 1988 جىلى ۇستازدار مەن قىز­مەتكەرلەرگە ارناپ 40, 1992 جىلى 48 پاتەرلىك ءۇي سالۋعا, 600 ورىندىق جاتاقحانا تۇرعىزۋعا ۇيىتقى بولدى. ونى دەر كەزىندە پايدالانۋعا بەرگىزدى. بايان اعانىڭ تەحنيكا سالاسىندا ۇلت كادرلارىن دايارلاۋعا, قازاق جاستارىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىنە, ءوز حالقىنىڭ ۇلگىلى داستۇرلەرىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن تەرەڭ بىلۋىنە دەگەن قامقورلىعى دا ايتارلىقتاي. الەمدى تاڭعالدىرعان ايگىلى «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلى, «بايشەشەك» ادەبيەت بىرلەستىگى بايان راقىش ۇلىنىڭ تىكەلەي قوس­تاپ, جاردەم جاساۋىمەن, ول اۆتوماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى فاكۋلتەتىندە دەكان بولىپ قىزمەت اتقارىپ وتىرعان كەزدە دۇنيەگە كەلگەن ەدى. ۇجىم ومىرىندەگى اسا ءبىر ما­­ڭىزدى وقيعا – باكەڭنىڭ باس­­شىلىعىمەن ءبىلىم ورداسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش قازاقشا بولىمدەر اشىلىپ, قازاقشا ءبىلىم بەرۋ ءىسى جولعا قويىلدى, قازاق ءتىلى كافەدراسى اشىلدى. ب.راقىشەۆتىڭ عىلىمي, ۇس­تازدىق جانە ۇيىمداستىرۋ سالاسىندا ىستەگەن ەڭبەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانعانىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ول پاراسات, ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. بايان اعا – ويىنداعىسىن اشىق, انىق, ناقتى, بۇكپەسىز ايتاتىن ادام. ءبىر نارسەگە ءوز كوزى ابدەن جەتپەيىنشە پىكىر بىلدىرمەيدى. ەشكىمگە باس يگەندى, جالپاقتاعاندى سۋقانى سۇيمەيدى. وسى مىنەزى كەيبىرەۋلەرگە ۇنامايتىنى دا راس. دۇنيەگە قىزىعۋ, بايلىققا ۇمتىلۋ بۇل كىسى ءۇشىن جات نارسە. ادامداردى ەش ۋاقىتتا الالامايدى. ەدەن سىپىرۋشى ما, لابورانت پا, پروفەسسور ما, كىم بولسا دا ءبارىبىر, ءوز جۇمىسىنا جاۋاپتى, تاپ-تۇيناقتاي اتقاراتىن, ادال, تازا ادامدار ارقاشان دا باكەڭنىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ جۇرەدى. وسى قاسيەتتەرىنىڭ ءوزى-اق كورنەكتى عالىمنىڭ بيىك پاراسات يەسى, ۇلاعاتتى ۇستاز ەكەنىن, ءسوز جوق, ايقىنداپ تۇرعانى انىق. ۇلىقپان سىدىقوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.