وسى اپتاداعى ءماجىلىستىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاعى دا وسى ماسەلەگە توقتالدى.
«سۋبسيديانى تۇراقتى بەرۋگە قاتىستى ماسەلە ءجيى كوتەرىلەدى. مەن بۇعان دەيىن سۋبسيديالاۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنمىن. بۇل جۇمىس قىسقا مەرزىم ىشىندە اتقارىلۋى كەرەك. ءبىز سۋبسيديا الۋدى جەڭىلدەتۋگە, ونىڭ قولجەتىمدى بولۋىن جانە اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز», دەدى پرەزيدەنت.
شىنىندا دا, مەملەكەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديا ارتىندا تىرەگى بار ءىرى شارۋاشىلىقتارعا عانا ارنالعانداي. ال ءۇنى ءىن تۇبىنەن قۇمىعىپ ەستىلەتىن شاعىن شارۋاشىلىقتارعا مۇنداي سىي كوپ جاعدايلاردا بۇيىرا بەرمەيدى. دەمەك, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بەرىلەتىن سۋبسيديا اشىق ءارى ءادىل بولىنبەيدى. مۇنى «شوپان اتا» ۇلتتىق قوي وسىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆ تا راستاپ وتىر.
– سۋبسيديا – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە. ءماجىلىس وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا بەرىلەتىن سۋبسيديا اشىق ءارى ءادىل ۇلەستىرىلۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل سالاداعى اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن شارۋالارعا سۋبسيديا الۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن ۇيرەتۋ كەرەك, – دەيدى ا.سادىرباەۆ.
راسىمەن, اۋىلداعى اعايىن مال ۇستاۋعا ماتتاقام بولعانىمەن, قاعاز-قۇجاتقا كەلگەندە ءمۇدىرىپ جاتادى. سۋبسيدياعا قول جەتكىزە الماۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبىن سودان ىزدەگەن دە دۇرىس. ەكىباستۇزدىق جاس كاسىپكەر داۋلەت ماۋەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, شارۋالاردىڭ كوبى قۇجات ىسىنە نەمقۇرايلى قاراعاندىقتان, ءوز نەسىبەسىنەن ايىرىلىپ وتىر.
– ەكى جىل بۇرىن شارۋا قوجالىعىن اشتىم. سونداعى اڭعارعانىم, كوبىمىز مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنان بەيحابار ەكەنبىز. مەن جاستىعىمنىڭ ارقاسىندا ج ۇلىنىپ ءجۇرىپ ازدى-كوپتى سۋبسيدياعا قول جەتكىزدىم. ال كەيبىر شارۋالار قۇجات جۇمىستارىمەن جۇگىرۋگە قۇلىقسىز نەمەسە بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن ابدەن شارشاعان. ولار ءىستىڭ جايىن تولىق تۇسىنە بەرمەيدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى تۇسىندىرۋگە تىرىسپايدى. ءوزارا ۇيلەسىم جوق. سوندىقتان قولىن ءبىر سىلتەپ باستاعان ءىسىن ورتا جولدان تاستاي سالاتىندار نەسىبەسىنەن قاعىلادى. ال ەبىن تاپقان شارۋالاردىڭ ەسەبى تۇگەل. ايتپاعىم, شارۋالار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك. ولاردىڭ ساۋاتىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. سوندا عانا ولار وزگەلەرگە جەم بولمايدى. بىزدەگى ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر, – دەيدى د.ماۋەنوۆ.
قوستانايلىق كاسىپكەر الەكساندر ءبوروديننىڭ پىكىرىنشە, اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋگە ءبىرىنشى كەزەكتە اگرارشىلاردىڭ ءوزى قاتىسۋى كەرەك. شارۋالاردىڭ قاتىسۋىنسىز جازىلعان جوبالاردان شيكىلىكتىڭ كوپ شىعاتىنى دا سوندىقتان.
– سۋبسيديا بەرۋدەگى نەگىزگى ماقسات – شارۋالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋگە جۇمسايتىن شىعىنىن ازايتۋ. سوندىقتان سۋبسيديانى وتكىزىلگەن ءونىمنىڭ كولەمىنە بەرگەن دۇرىس. ايتپەسە, قولداۋ شارالارىنىڭ كوبى شارۋالاردى اينالىپ ءوتىپ جاتىر. مەملەكەت سۋبسيديانى كوبىرەك بولگەنىمەن, اقشانىڭ باسىم بولىگى شارۋالارعا ەمەس, تەحنيكا, گەربيتسيد, تىڭايتقىش ساتاتىندارعا ءتيىپ جاتىر. ال سۋبسيديا بەرۋدەگى نەگىزگى ماقسات بۇل ەمەس. ماقسات – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى قولداۋ. ماسەلەن, بۇرىن تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋدىڭ ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى جۇيەسى جۇمىس ىستەدى. فەرمەر ولاردى تىكەلەي زاۋىتتان بەلگىلەنگەن باعامەن ساتىپ الاتىن. سودان كەيىن عانا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وندىرۋشىگە سۋبسيديا تولەيتىن. بۇگىندە تىڭايتقىشتاردى تولىق قۇنىن تولەمەيىنشە الا المايسىز, – دەيدى «زۋەۆكا» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى ا.بورودين.
ونىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديالاردىڭ تيىمدىلىگى اشىقتىق بولعان كەزدە عانا كورىنەدى. سوندىقتان سۋبسيديالاۋدىڭ قاراپايىم ءارى اشىق سحەماسى قاجەت.
– مىسالى, وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءۇشىن ءبىر عانا سۋبسيديا ءتۇرىن بەكىتۋگە بولادى. ياعني سۋبسيديا ءونىمنىڭ ساتىلعان كولەمىنە قاتىستى «استىق ساتتىم – سۋبسيديا الدىم» دەگەن قاراپايىم عانا قاعيداتپەن بەرىلسە. ال مەملەكەتتەن بەرىلگەن اقشانى قايدا جۇمسايتىنىن فەرمەردىڭ ءوز ەركىنە قالدىرعان ءجون. تەحنيكا ما, تىڭايتقىش پا, الدە تۇقىم ساتىپ الا ما, ول اركىمنىڭ ءوز ەركىندە, – دەيدى ول.
سۋبسيديا – جەمقورلىقتىڭ «زاڭداستىرىلعان» ءتۇرى. قازىر قوعامدا وسىنداي پىكىر كوپ ايتىلادى. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ رەسمي دەرەگىنشە, 2021 جىلدىڭ 11 ايىندا ەلىمىزدە 1 576 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىسى تىركەلگەن. ونىڭ باسىم بولىگى نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا, سونداي-اق تۇركىستان, شىعىس قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىندا تىركەلگەن. سالالىق تۇرعىدان تارقاتا ايتساق, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم بەرۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى «الدا تۇر». سىبايلاس جەمقورلىققا 1 280 ادامنىڭ قاتىسى بارى اشكەرەلەندى. ونىڭ 159-ى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلار.
مەملەكەت قارجىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كوپ ۇرلانعان. بۇل سالادا 960 قىلمىس تىركەلىپتى. ولاردىڭ جارتىسىنان استامى, ياعني 54 پايىزى سۋبسيديانى تالان-تاراجعا سالۋعا قاتىستى ىستەر. سوڭعى بەس جىلدا سۋبسيديالارعا شامامەن 2 ترلن تەڭگە بولىنگەن. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ كوپ بولىگى دىتتەگەن جەرگە جۇمسالماپتى.
– فەرمەرلەر وتىنىمدەردى قابىلداۋدىڭ قاشان باستالاتىنى تۋرالى اقپارات قولجەتىمسىز دەيدى. بىزگە تۇسكەن شاعىمنىڭ كوبى وسىعان قاتىستى. سۋبسيديالار «كىم ۇلگەردى, سول الدى» قاعيداتى بويىنشا ادىلەتسىز بولىنەدى. ال وتىنىمدەردى قابىلداۋ مەرزىمى قاراجات بولىنگەن كۇنگە تىكەلەي بايلانىستى. دەمەك, قاراجاتتىڭ قاشان تۇسەتىندىگى تۋرالى ينسايدەرلىك اقپارات ساتىلۋى مۇمكىن. سالدارىنان سۋبسيديانى بەلگىلى ءبىر توپتار عانا الادى. شارۋالار ءوتىنىم بەرەتىن Qoldau جۇيەسىندە كەزەككە تۇرۋدىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلمەگەن. بۇدان بولەك زاڭ بويىنشا ءوتىنىم بەرۋگە قاتىستى قىزمەتتەردىڭ ءبارى تەگىن بولسا دا, تۇپتەپ كەلگەندە وسى ءۇشىن اقشا الاتىندار بار. سەبەبى نورماتيۆتىك بازا قيىنداتىلىپ جازىلعان. ونى قاراپايىم فەرمەر تۇسىنبەيدى. وسى كۇنگە دەيىن سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنا 47 رەت وزگەرىس ەنگىزىلگەن. بىراق جاڭا نورمالاردى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى بىردە-ءبىر رەت جۇرگىزىلمەگەن, – دەيدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, سۋبسيديالاۋ جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى جوعارى. ال سۋبسيديا ۇلەستىرەتىن اقپاراتتىق جۇيەلەر قىلمىستىق سحەمالارعا سايكەستەندىرىلىپ جاسالعانداي.
– مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ازىرلەۋ كەزىندە عىلىمي, ەكونوميكالىق اسپەكتىلەر ەسكەرىلمەيدى. بۇل سىبايلاس جەمقورلىق سحەمالارىن قۇرۋ ءۇشىن كەرەك سەكىلدى. ولاردىڭ نىسانالى ينديكاتورلارى, ەڭ الدىمەن, ناتيجەگە ەمەس, وعان دەيىنگى پروتسەستەرگە باعدارلانعان. باقىلاۋدىڭ جوقتىعى دا وسىدان باستالادى. سۋبسيديالاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دە, اكىمدىكتەر دە جاۋاپ بەرمەيدى, – دەيدى ول.
ايتپاقشى, بۇگىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى سۋبسيديانى تالان-تاراجعا سالعان تۇلعالارعا قاتىستى 62 قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل ايسبەرگتىڭ كوزگە كورىنگەن ءبىر ۇشى عانا.
جاڭا ۇكىمەتتىڭ كەشە وتكەن العاشقى وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ اگروونەركاسىپتىك كەشەنگە قاتىستى قابىلداناتىن جۇيەلى شارالار تۋرالى باياندادى. ونىڭ ىشىندە سۋبسيديالاۋ جۇيەسى دە قامتىلعان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سۋبسيديا الۋشىلاردىڭ ناقتى ينديكاتيۆتىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىن رەتتەيتىن نورما ەنگىزىلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇسىنىستاردى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قاراپ جاتقان كورىنەدى.
– جۇمىس توپتارىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا وڭىرلەردەن, سالالىق وداقتار مەن قاۋىمداستىقتاردان, جۇمىس توبى مۇشەلەرىنەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندى سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىنە قاتىستى كوپتەگەن ۇسىنىس پەن ەسكەرتۋ كەلىپ ءتۇستى. ولار جۇيەلەندىرىلىپ, نەگىزدى ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەر سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن پىسىقتاۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىن بولادى. الداعى ناۋرىزدا سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا تۇپكىلىكتى وزگەرىستەر توپتاماسىن ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزەمىز. بۇدان بولەك مينيسترلىك سۋبسيديالاۋدىڭ بىرىڭعاي ينتەگراتسيالانعان مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەدى. اقپاراتتىق جۇيەنىڭ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرى سۋبسيديا الۋشىلار ءۇشىن تەگىن بولادى. ول اقمولا وبلىسىندا قاناتقاقتى رەجىمدە تەستىلەۋدەن وتكىزىلەدى, – دەدى ە.قاراشوكەەۆ.
تۇيىندەي كەلە ايتارىمىز, شارۋالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى سۋبسيديالىق ساياساتقا دەگەن سەنىمى تىم تومەن. الدىمەن سول ءبىر سەنىمدى قايتارعان ابزال شىعار. ول ءۇشىن سۋبسيديالاۋدىڭ اشىق تا ءادىل جۇيەسى كەرەك. شارۋالاردىڭ نەگىزگى تالابى دا – وسى.
