قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا نارى سابىرجان شۇكىر ۇلى حاقىندا تولعام
توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولدىم دەپ ماقتانا الماسپىن, بىراق سابىرجان اعاعا دەگەن ىشكى قۇرمەتىمنىڭ وزىنشە بولەكتىگى, ءىلتيپاتىمنىڭ ەرەكتىگى وزىمە ايان, ول كىسىگە دە بەلگىلى ەدى. مەنىڭ اڭعارۋىمدا, ارقاشان ار ءسوزىن عانا ايتىپ, اقيقات ەرەجەسىنەن استە اتتاماي, اركەز ادامدىقتى ساقتاپ, اق ءجۇرىپ, ادالىمەن وتكەن سيرەك اعالارىمنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دەسەم دە جاڭىلماسپىن. نار بويىن باياۋ مازداعان نامىس كەرنەپ, سالاۋات سابىر تەربەپ جۇرەتىندەي كورىنەتىن. كىم-كىمدى دە كوڭىلىنىڭ تورىنە شىعارار كەڭ پەيىل دارقاندىعى بولسا دا, توبەسىنە سەكىرتەر بەيقامدىعى جوق-تىن. ەرلىككە سۇيسىنەتىن, ەزدىكتەن جيرەنەتىن. جان جادىراتار قازاقى قالجىڭعا مىرزا, اۋىزەكى سوزگە ۇستا, تۇعىردا تۇرعانداي تۇرپاتتى, جان سارايى سىرلى سۇڭعاتتى قايران ساكەم, ەسىل ەر-اي, ەسىلدىڭ جاعاسىنا بارىپ, ومىردەن ەسىلە كوشىپ جۇرە بەردىڭىز-اۋ.
سابىرجان اعانى العاش كورۋىم, ءسىرا, 1990 جىلدىڭ كۇزىندە بولار. ول كىسى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا بەكىپ وتىردى دەگەن حاباردى ەستىپ, ءوزىنىڭ ەجەلدەن بەرگى جاقىن دوسى بەكبولات ادەتوۆپەن بىرگە قۇتتىقتاپ شىعۋعا كابينەتىنە كىرگەنبىز. بۇرىن سىرتتاي تام-تۇمداپ شامالى ەستۋىم بولماسا, تانىس-بىلىستىگىم جوق. بەكەڭە ىلەسىپ ءجۇرۋىمنىڭ سەبەبى, جاقىندا عانا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ ۇيعارىمىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا دەربەس «دالا ديدارى» (كەيىننەن «اۋىل») گازەتى اشىلىپ, ونىڭ باس رەداكتورى بولىپ بەساسپاپ جۋرناليست قالامگەر ب.ادەتوۆ, ورىنباسارى بولىپ مەن تاعايىندالعان بولاتىنبىز. كەڭ كابينەتتە ساكەڭە قۇتتى بولسىنىمىزدى ايتتىق. تۇرپاتى كەلىسكەن زور دەنەسى, ءازىل-قالجىڭعا بەيىم اقجارقىن كەلبەتى, ادەپتەن اسپاس ۇستامدىلىعى ادامعا بىردەن-اق ۇنامدى اسەر قالدىرعانداي-دى. بەكەڭ ەكەۋى بوسا-بولماسىن دوس, ءبىزدىڭ ارامىزدا دا سول كۇننەن باستاپ ءبىر سىيلاستىق ورناعانداي-دى. ءازىل-قالجىڭىنا بۇرىنعى دا قازىرگى, اسىرەسە, «سوتسياليستىك قازاقستاندا» مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ ىستەگەن كەزدەگى ارىپتەس دوس, قۇرداستارىنىڭ, جالپى, جاقسى كورەتىن ادامدارىنىڭ اتتارى اپەندە مىنەزدەرىمەن, ايتىپ قالعان سوزدەرىمەن قوسا يۋ-قيۋ ارالاسىپ جۇرەتىن-ءدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ الاقاي ەيفورياسى دا مول بولدى. اسىرەسە, قازاق ءتىلدى ءباسپاسوزىمىز تاۋەلسىزدىك كەلەرىن سەزگەندەي, ءتىپتى, سونىڭ قارساڭىندا دا بوستانشىل رۋحتىڭ بۇرقاسىنىن بوراتۋدان جازبادى. گازەتتە قازاقستان اتىنا وعاش پىكىر ايتقان, قازاقتىڭ نامىسىنا تيگەن وسپادارلاردى سىپىرا سويدىق تا وتىردىق. گورباچەۆ تا, سولجەنيتسىن دا, جيرينوۆسكي دە, ستاروۆويتوۆا, رۋتسكوي, ليمونوۆ دەگەندەر دە سول سويىلدىڭ استىندا قالعان. بۇل دۇرىس-اۋ, بىراق كەيبىر رەتتەردە قىزدى-قىزدىمەن توقتاي الماي قالىپ ءوزىمىزدىڭ ولجاس سۇلەيمەنوۆ كوكەمىزدىڭ اتىنا دا ءبىردى-ەكىلى شىرىلداعان سىن پىكىرلەردى جازعان باسىمىز جازىپ-اق جىبەرىپپىز. ولجەكەڭ نە ايتسا دا ارعى جاعىندا استارلى بايىبى بولاتىنىن, ول كىسى حالقىمىزدىڭ ءتۇپ مۇددەسىن ويلايتىنىن ول شاقتا قايدان ءبىلىپپىز. سابىرجان اعا وسى جايدى وڭتايىمەن ەسكەرتتى. «ولجەكەڭنىڭ جاۋلارى ونسىز دا جەتەدى. سەن سولاردىڭ قاتارىن كوبەيتەيىن دەپ پە ەدىڭ؟ جامانعا جاقتاسامىن دەپ جاقسىنىڭ جاعاسىنان الما» دەگەندى قاپەردە ۇستاعايسىڭ», دەپ اقىل قوستى. تىم اقىلسىز ەمەس ەدىك. كوڭىلگە شام المادىق. وزىمبىلەرمەنگە سالىنبادىق. سويتكەنىمە وسى قازىر دە, سودان بەرى 20-دان استام جىل وتكەندە دە قۋانامىن. ءيا, ويتكەنى, اعانىڭ ايتقانىن ۇقتىق. جاداعاي ويلاپ, جالپى دۇرمەككە ىلەسىپ, جاڭساق باسىپ, قاتەلىككە ۇرىنعانىمىزدى تۇسىندىك. ۇلكەن اعالاردىڭ شاۋجايىنا ورىنسىز جارماسپايتىن بولدىق. الاشتىڭ ارداقتى ارىس ازاماتى, ايكول اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ويشىلدىق پاراساتىن دۇرىس تۇسىنۋگە تالپىندىم. وسىعان سابىرجان اعامنىڭ تىكەلەي اسەرى ءتيدى. كەيىنىرەك «ولجاس» دەگەن پوەمام جازىلىپ, ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تۇتاس ءبىر بەتىن الىپ جارىق كوردى. تۋعان كۇنىنە ارنالعان ءبىر جيىندا داستاننىڭ تاراۋلارىن ولجەكەڭە وقىپ بەرۋ باقىتىن دا يەلەندىم. مىنە, وسى جاقسىلىقتىڭ باستاۋىندا دا ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاي بىلگەن اقيقاتشىل ساكەم تۇرعانىن قالاي ۇمىتارمىن. وسىعان جاماندىقتى جاسقاي جۇرەتىن, جاقسىلىقتى نۇسقاي جۇرەتىن جاناشىر اعانىڭ يگى ىقپالى بولعانىنا ءسوز جوق.
ەسىمدە, مەن باس رەداكتورىمىز مۇحتار ماعاۋينمەن الدىن الا كەلىسىپ الىپ, «جۇلدىز» جۋرنالىنا سابىرجان اعامىزدىڭ ءبىر ماقالاسىن ۇسىندىم. مۇحاڭ كەڭەستىك, سوتسياليستىك ارتىقشىلىقتاردى اسپەتتەگەندى ۇناتپايدى. ال سابىرجان اعا بولسا ول زامانعا دا بارىنشا ادىلەتتى بولۋعا تىرىسىپ باعىپ, بارىن – بار, جوعىن – جوق دەيدى. سول ماقالانى قاراپ شىققاسىن مۇحاڭ: «وي, مىنا سابىرجان ءوزى قىپ-قىزىل كوممۋنيست ەكەن عوي» دەپ جاراتىڭقىراماي قالدى. بىراق بۇرىننان سىيلاس ادامدى قيماي, ماقالانى نومىرگە سالۋعا رۇقساتىن بەردى. ءوزىم جاقسى كورەتىن ەكى اعامنىڭ اراسىندا بولماشىعا بولا تۇسىنبەستىك تۋىپ, كوڭىلدەرىنە سىزات ءتۇسىپ قالماسا ەكەن دەپ مەن ءجۇرمىن شىرىلداپ. شىندىعىندا, ساكەڭ قىپ-قىزىل كوممۋنيست ەمەس, سونداعى ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك, ادىلەت يدەيالارىنىڭ جاقتاۋشىسى ەدى. ال قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇراتىن, ۇلت مۇددەسىن ەشقاشان ەشقانداي كوممۋنيستىك تە, باسقا دا يدەيالارعا ايىرباستاعان ەمەس.
1995 جىلدىڭ تامىز ايىندا سابىرجان اعا مەنى ءوزى باسقارىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق «سۇحبات» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەتىپ شاقىرىپ الدى. ءبىر جىلعا تارتا ءشاي دەسپەي قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدىك. العاشقى كۇندەرى كوپتەن كورىسپەگەندىكتەن ءبىر ۋاق ارقا-جارقا كەڭىرەك تە كوبىرەك اڭگىمەلەسىپ, شەر تارقاتىسىپ الىپ جۇردىك. سوندايدا «ويپىرماي, كەلگەنىڭ مۇنداي جاقسى بولار ما, ايتپەسە, وسىندا اڭگىمەلەسەتىن دە ادام قالماپ ەدى», دەپ ويلى كوزبەن قادالا قاراپ قالۋشى ەدى. جۇمىستا ءتارتىپتى سۇيەتىن, باسقا اڭگىمە, ءازىل-قالجىڭ – جۇمىس بىتكەن سوڭ, ودان تىس ۋاقىتتا.
اۋەلدە قۇرىلتايشىسى ۇلتتىق بانك بولعاندىقتان, «سۇحبات» ەكونوميكالىق اپتالىق, ەكونوميكالىق گازەت ەدى. قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا, اسىرەسە, رۋحانياتقا جاقسى كوڭىل ءبولىپ تۇردى. بىراق قۇرىلتايشى دەمەۋشىلىگى بارعان سايىن سۇيىلا بەردى, باسپا ورگانىنىڭ ءرولىنە ءمان بەرمەدى. وسى تۇستا سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, قايسارلىعى, ىسكەرلىگى مەن كىسىلىگى دە مولىنان كورىندى دەپ بىلەمىن. اقىلى ماتەريالدارمەن اقشا تاپتى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ويدان-قىردان جيناپ, ايتەۋىر بەرگىزىپ تۇردى. ەڭ باستىسى, اقىرىنا دەيىن گازەتتىڭ شىعۋىن توقتاتپادى, ىركىلىسكە جول بەرمەدى.
ءوزىنىڭ ءتول پەرزەنتىندەي بولعان «سۇحباتتىڭ» كەلەشەگىنەن ساكەڭ كۇدەر ۇزبەدى. العى كۇندەردەن ءۇمىتى مول ەدى. سول ءبىر قيىن كۇندەردە قاسىندا جۇرگەندىكتەن بىلەمىن. گازەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى جولىندا جانسەبىل كۇرەس جۇرگىزدى. الدەبىر قالتالى ازاماتتاردى قۇرىلتايشى بولۋعا كوندىرىپ, ۋادەلەرىن الىپ, ۇلكەن جوسپارلار قۇرا باستادى. وسىندايدا وڭاشا وتىرعاندا «قورعانبەك, تۇبىندە جاعدايىمىز وڭالىپ كەتسە, گازەتتىڭ شىعارۋ تىزگىنىن, شىعارماشىلىق جاعىن تۇگەل ءوز قولىڭا بەرىپ قويامىن. ءوز باسپاحانامىز, باسقا شارۋالارىمىز بولادى. مەن سولارمەن اينالىسامىن. جۇمىس اۋقىمىمىز كەڭەيەدى, گازەتتىڭ بەت-بەينەسىن, تاقىرىبىن دا وزگەرتەمىز» دەپ بولاشاقتى بولجالداپ كوزگە ەلەستەتەتىن. اتتەڭ, قولقىسقالىق ەتەكتەن تارتىپ, وسى ىزگى نيەتتىڭ, ادەمى ارماننىڭ جۇزەگە اسۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. تىنىسى تارىلا-تارىلا كەلە, گازەت 1996 جىلدىڭ جازىندا جابىلىپ تىندى. ساكەڭ ۇكىمەتتەن باز بىرەۋلەرشە دابىرا كوتەرىپ قىزمەت سۇراعان جوق, ءباسپاسوزدىڭ قايراتكەر ساردارىن قايداسىڭ دەپ ىزدەگەن قامقورلار جانە بولعان جوق, ءوزى ىڭ-شىڭسىز, ەشكىمگە جالىنباي, باسىن يمەي, نامىسكەر دە اسقاق قالپىن ساقتاپ, «انا ءتىلى» گازەتىنە ءتىل جانە ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ورنالاستى. وسى قىزمەتىن تابانى كۇرەكتەي 10 جىل اتقاردى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىك, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا «سۇحبات» اپتالىق گازەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشە ورنى بار. بۇل باسىلىمدى دا قازاق رۋحانياتىنىڭ كوگىنەن ءتورت-بەس جىلدىق قىسقا مەرزىمدە قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ, اعىپ وتە شىقتى دەۋگە ابدەن سىيادى. 1991 جىلى قازاق تىلىندەگى «سۇحبات» جانە ورىس تىلىندەگى «پوزيتسيا» حابارشىلارىن قولىنا العان س.شۇكىر ۇلى ولاردىڭ جالاڭ ۇگىت-ناسيحاتتىق جاداعاي ميسسياسىن وزگەرتىپ, اۋقىمدى ماقسات-مىندەتتەر جۇكتەگەن ساياسي-ەكونوميكالىق ۇلتتىق اپتالىق گازەت دارەجەسىنە كوتەرگەنىن كوزى قاراقتى, قۇلاعى تۇرىك جۇرتشىلىق بىلەدى امبە ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوق. «سۇحبات» ەلىمىزدە قارجى-قاراجات, بانك, ەكونوميكا ماسەلەلەرىن جازاتىن قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش تا جالعىز كاسىبي باسىلىم بولدى. ول جابىلعاننان كەيىن جولى جالعاسپادى. قازاقتىڭ قارجىگەر قاۋىمى ءوز باسىلىمى, ءوز ءتىلى, ءوز ءۇنى, ءوزىنىڭ كوزى مەن قۇلاعى بولۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بۇل زاماندا ءتۇسىنۋ دارەجەسىنە, سونىڭ ۇتىمدى جاعىن ويلاۋ ورەسىنە جەتپەگەندىگى وكىنىشتى. سابىرجان شۇكىر ۇلى سياقتى قايراتكەر باس رەداكتورمەن ونداي باسىلىم دۇنيەنى دۇرىلدەتىپ, قارجى الەمىنىڭ ءومىرىن قىج-قىج قايناتىپ تۇرعان بولار ەدى-اۋ, شىركىن. وسى تاقىرىپتى كاسىبي تۇرعىدان كانىگى يگەرگەن قانشاما جۋرناليست قالامگەرلەر دە ىسىلا تاربيەلەنىپ شىعار ەدى-اۋ دەپ قازىر قىنجىلا تولعانامىز.
«سۇحبات» سول ءبىر جىلداردا قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ دا ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن, ىرزاشىلىعىنا بولەنگەن گازەت بولعانىن ايتساق تا ەشكىمنىڭ شامىنا تيمەسپىز دەپ ويلايمىن. ولاي بولاتىنى, بۇل باسىلىم رۋحانيات, تاريح, ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ دە كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ورنىمەن قوزعاپ وتىردى, وسى ورايدا جۇرتشىلىقتى تولعاندىرعان جايلارعا جالتاقسىز قالام سىلتەپ وتىردى. كەيبىر داۋلى ماسەلەلەردىڭ اق-قاراسىن, انىق-قانىعىن, اقيقاتىن انىقتاۋ ماقساتىندا ءوز بەتتەرىندە باتىل تۇردە پىكىرتالاستارعا ورىن بەردى. قازاق تاريحىنا, ۇلت مۇددەسىنە قيعاش تا وعاش كەراۋىز سوزدەر ساكەڭ تاراپىنان گازەت بەتىندە قولما-قول جاۋابىن الىپ, جۇرتتىڭ ايىزىن قاندىرىپ جاتاتىن. ماقالالارىندا جىلتىراق بولمايدى. ءيى قانعان, بابىنداعى جالپاق قارا ءتىلىنىڭ تابيعي تارتىمدىلىعىنا ءوز باسىم قىزىعا قارايتىنمىن.
كوپ ءومىر سىندارىنا توتەپ بەرگەن سابىرجان جانە بەكبولات اعالاردىڭ جارتى عاسىرلىق جايدارمان دوستىعىنا, ءبىر-بىرىنە سۋىماعان شىنايى ىقىلاسىنا قىزىققاندايمىن. اقىرىنا دەيىن ادال بولساق, كەزىندە بۇل دوستىققا دا سىزات تۇسە جازداعانى بار-دى. قازاقتىڭ بايىرعى ءبىر ءسوزىنىڭ قالاي دۇرىس ايتىلىپ-جازىلاتىندىعىنا تالاسقان ەكەۋى دە ءتىل جاناشىرى, ءتىل تازالىعىنىڭ كۇرەسكەرى ەكى دوس قىزدى-قىزدىمەن كەۋ-كەۋلەپ ءبىراز جەرگە بارىسقان. بۇل كىسىلەرىڭىزدىڭ داۋى ءباسپاسوزدىڭ بەتىنە دە تاسقا باسىلىپ شىعىپ كەتتى. ەكى دوستىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي بولعان شىرقاۋ شەككە جەتتى. ەكەۋى دە: «پلاتون مەنىڭ دوسىم, بىراق شىندىق قىمبات», دەپ قاسارىستى. وسى جايعا ورتاق دوس-تىلەكتەستەر قىنجىلىپ تا جۇرگەنبىز. بىراق بارشامىزدىڭ قۋانىشىمىزعا وراي شەكىسكەن ەكى دوس ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن قايتا تابىسىپ, ايىرىلماسقا بەكىسكەن بولاتىن. وسىنى مەن «ەگەمەن قازاقستاندا» ب.ادەتوۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ورايلاسقان «ءبىزدىڭ بەكەڭ» اتتى سۇحبات-ماقالامدا سۇيىنشىلەپ جازدىم دا. بەكەڭ سوندا بىلاي دەگەن ەدى: «سابىرجان دوسىمىز ەكەۋمىزدىڭ ارامىز وسى تىلگە بايلانىستى سۋىڭقىراپ بارىپ قايتا جاراستىق. ول دا, مەن دە ءوز پىكىرلەرىمىزدە قالدىق. ءبىز ءتىل جونىندە تالاسپايتىن بولدىق». بۇعان ءبىزدىڭ دە ەش الىپ-قوسارىمىز جوق.
تۋعان ەلدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ, قىدىرىن قاستەرلەگەن ابزال باسىلىم «انا تىلىنە» ءدال سابىرجان شۇكىر ۇلىنداي ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ۇلەس قوسقان ادامدار, ارينە, بار. بىراق بار بولسا دا سيرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ارقاۋ ەتكەن تالاي وتكىر ماقالالارى, بايىپتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى, پىكىرتالاستارى قازاق ءتىلى جولىنداعى قاجىرلى دا قايسار كۇرەستىڭ شەجىرەسىنەن وشپەي ساقتالار ونەگە. ولار كەزىندە جۇرتشىلىق كوزىندە «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ دە ءباسى مەن بەدەلىن بيىككە اسىرعانى بەلگىلى. اسىرا باعالاۋدان اۋلاقپىز, سابىرجان شۇكىر ۇلى قوس عاسىردى, كەڭەس جانە تاۋەلسىزدىك زاماندارىن قوسا قامتي ايتقاندا, قازاق ءباسپاسوزى مەن جالپى رۋحانياتىندا بەدەرلى ءىز قالدىرعان بەلگىلى دە بەلدى, قايراتكەر قالامگەرلەردىڭ توبىنا, سولاردىڭ ىشىندەگى ايماڭداي سەركەلەر ساناتىنا كىرەدى. ول ءتىل تۋرالى «انا ءتىلى» گازەتىندە ىستەگەندىكتەن نەمەسە ءوتىمدى ناۋقاندىق تاقىرىپ بولعاندىقتان جازباعان. ۇلت رۋحىن اشۋ ساكەڭنىڭ ومىرلىك مۇراتى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى ساليقالى زەرتتەۋلەرىن سوناۋ «سوتسياليستىك قازاقستانداعى» كەزىنەن باستاپ وتىز جىل بويى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلگەن. ول قاشاندا, قاي كەزدە دە قازاق ءتىلىنىڭ قامىن جەگەن قايراتكەرلەر قاتارىنان تابىلدى, انا ءتىلىمىزدىڭ دەرتىنە داۋا ىزدەدى, انا ءتىلىن ءاماندا قورعاعان پەرزەنتتەرىنىڭ كۇرەسكەر ءۇنى بولىپ ساڭقىلداۋدان جازبادى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ناق وسى سەبەپتەن دە ونى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەي ايكولدەر ارداق تۇتقان. كورنەكتى فيلولوگ عالىم, ادەبيەتشى قانسەيىت ابدەز ۇلى «قازاق ءسوزىنىڭ قامىن جەپ, سونىڭ ىستىق-سۋىعىن كوتەرىپ جۇرگەن قايراتكەر» دەپ باعالاعان. ال قازاقتىڭ ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ۇلى, فيلولوگ عالىم اسقار جۇبانوۆ: «قازاق تىلىنە شىن جانى اشيتىن ادام – ءسىز دەپ بىلەم», – دەپ ءىلتيپات تانىتقان.
ساكەڭنىڭ وزىمە اعالىق ىستىق ىقىلاسپەن قولتاڭبا جازىپ سىيلاعان «رۋحاني ءورىس كەرنەۋى», «و زامان دا بۇ زامان», «مەملەكەتتىك ءتىل مۇراتتارى», «قولتاڭبا» كىتاپتارىن تاعى دا ايالاي قولىما الىپ, اۋدارىستىرا پاراقتاپ قاراپ وتىرمىن. ارتىنا قالدىرعان نەگىزگى ەڭبەكتەرى, حالقىنا تارتقان كوزىنىڭ نۇرىنداي, كوڭىلىنىڭ سىرىنداي مۇراسى ىسپەتتەس. سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ قالامگەرلىك قارىمى, جۋرناليستىك جالىنى, زەرتتەۋشىلىك دارىنى, قايراتكەرلىك شالىمى, جالپى ازاماتتىق ءبىتىم-بولمىسى وسىناۋ تولىمدى كىتاپتاردان تولايىم تانىلعانداي. ۋاقىت قۇبىلىسىنا, ءداۋىر تىنىسىنا, نەبىر قيلى قايشىلىقتارعا ءۇن قوسقان سەرگەكتىك تە, سولارعا پىكىر-پايىم ايتۋداعى باتىلدىق تا, اقيقاتشىلدىق تا, كەڭ تولعامدى بايىپتىلىق تا, ىزدەمپازدىق تا, ەڭبەكقورلىق تا – ءبارى بار وسىلاردا. وسىلاردىڭ بارىنەن ۇلتىم, قازاعىم دەگەن ۇلكەن جۇرەكتىڭ تىنباي, اسىعا سوققان ءدۇرسىلىن, ەلىم دەپ ەلجىرەگەن ءدىرىلىن تىڭداعانداي بولار ەدىك.
وسى رەتتە بىرەر جايعا نازار اۋدارا كەتكەندى ءجون كورەمىن. كەزىندە س.شۇكىر ۇلىنىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1990 جىلعى 17 ساۋىرىندەگى 90-شى سانىندا جارىق كورگەن «كىشى 37» ەمەس پە؟» اتتى ماقالاسى قوعامدا ۇلكەن سەنساتسيا تۋدىرعانى ءالى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. بۇل 1986 جىلعى جەلتوقسان ادىلەتىن جوقتاپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان العاشقى ماقالالاردىڭ ءبىرى بولاتىن. وسىنداي كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ساياسي ساراپتامالاردى دا, قازاقتىڭ جۇرەر باعىت-باعدارىن بايىپتاعان وي-تولعامداردى دا ساكەڭ اسا بىلىكتىلىكپەن كوپتەپ جازدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىلەگىن تىلەدى. وتپەلى قيىنشىلىقتار تۇسىندا جۇرتتى «ىرىس ورالار, ەل وڭالار» دەپ جۇباتتى. «وتكەنىڭدى ەسىڭە ال دا, ەلدىكتى ويلا, قازاعىم!» دەپ اقىل قوستى. «قازاق تەك قازاقتىعىنان ايىرىلماسا عانا تاريح كوشىندە بولا الادى» دەپ الاشتىڭ اسقاق مۇراتتارىنا ۇندەدى. قازاقتىڭ اتا-جۇرتىنا كوز الارتىپ, الا قويدى بولە قىرىققان ارام ويلىلارعا «تاريح ت ۇلىپقا ءموڭىرەمەيدى» دەپ كەسىپ ايتار كەسەك سوزبەن جاۋاپ قايتارۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزى ساناعان دا سابىرجان شۇكىر ۇلى بولاتىن. وسىنداي جايلار ساكەڭدى جاقسى بىلەتىندەردىڭ ءالى دە ەسىندە شىعار دەپ ويلايمىن.
ساكەڭ تابيعاتىنان رومانتيكاعا بەيىم, جاقسىلىق كورسە جانى سۇيىنەتىن ادام دەپ پايىمدايمىن. جاستايىنان باستاپ, ءومىر بويى سولاي بولعان. ال جاماندىقتى كورسە, سەزسە بولدى, كىلت ەتە تۇسەدى, كوڭىلى قالادى. جاقسىلىقتى جالاۋلاتادى, بالاشا ءماز بولىپ قۋانادى. اسىرەسە, ۇلتقا شاراپاتى تيەتىن ۇلكەن جاقسىلىقتارعا. «مەن – قازاقپىن!» پوەماسى ءۇشىن جۇبان مولداعاليەۆتى ءپىر تۇتىپ ءوتتى. 1972 جىلى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە اقىنمەن كەزدەسۋدە وسى پوەما تۋرالى باسقالار ورىسشا ايتىپ جاتقاندا, ساكەڭ سۋىرىلىپ شىعىپ قازاقشا سويلەگەن, بىرنەشە ماقالا جازعان. «مەن – قازاقتاعى» جالىندى ۇلتتىق رۋح سابىرجانداي ساردار تۇلعانىڭ جانىنا جاقىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە تۋىپ-وسكەسىن الاش ارىستارىنىڭ مۇراتتارىنا دا ءبىر تابان جاقىنىراق-تى.
سودان دا شىعار, قازاق ادەبيەتىنىڭ جانە ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى تولعانىستى ويلارىن ءباسپاسوز بەتىندە قىرىق-ەلۋ جىلدىڭ ءون بويىندا ۇنەمى ايتىپ وتىرعان. ال بۇلاردىڭ ءوزى كۇللى ۇلت مادەنيەتى, ۇلت مۇراتى, ۇلت نامىسى جايلى وي-پايىمدارعا ۇلاسقان. س.شۇكىر ۇلىنىڭ «ەگەر مۇحتار بولماسا» دەگەن شاعىن وي-تولعامى قىزىق-اق. ارينە, اۋەزوۆتى ايتىپ تۇر. ءيا, ساكەڭشە تولعانساق, «ەگەر مۇحتار بولماسا:
* اباي ەندى عانا ارشىلىپ جاتار ما ەدى, قايتەر ەدى؟
* «اباي جولىنسىز» الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قازاق دەگەن جۇرت قاي مۇراسىمەن مويىندالىپ قوسىلار ەدى؟
ودان ءارى ۇلتتىق وپەرامىز, ساحنا ونەرىمىز ءدال وسىلاي جاسالار ما ەدى دەپ ۇلى مۇحاڭنىڭ قازاقتىڭ باعىنا تۋعاندىعىن دالەلدەيتىن جايلاردى سانامالاپ جيىرمادان اسىرادى. ۇلى مۇحتار ءۇشىن ماقتانادى. تاعى ءبىر ارەدىكتە مۇحتار ماعاۋيننىڭ ەرەكشە ءۇش ەرلىگىن جىپكە تىزەدى. ول ەرلىكتەردىڭ ءبىرىنشىسى – «قوبىز سارىنى» كىتابى, ەكىنشىسى – «الاساپىران» رومانى, ءۇشىنشىسى – جازۋشى قۇراستىرىپ لەنينگرادتا شىققان, ىشىنە ءالى «حالىق جاۋى» ساناتىندا جۇرگەن ماعجان جۇماباەۆتار كىرگەن «پوەتى كازاحستانا» كىتابى ەكەن. مىنە, وسى بىرەر مىسالدىڭ ءوزى-اق سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ جان-جۇرەگىندە قانداي وت الاۋلاپ جانعانىن ايعاقتاپ كورسەتسە كەرەك. وسى جالىن-وتىن تاپ باسىپ تانىعان حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى ارداقتى ساكەسىن: «قارىمدى ويشىل, ارلى ازامات, قابىرعالى قالامگەر, قازاق رۋحانياتى كەڭىستىگىندە ءوز تۇنىعىن, ءوز ارناسىن ساقتاعان ساليقالى تالانت», دەپ اعىنان جارىلادى. ابەكەڭ ايتقان اقيقات باعاعا ءبىزدىڭ دە قول قويماسقا ءاددىمىز جوق.
تورعاي تالانتتارىنىڭ كوپشىلىگى سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ شەكپەنىنەن شىققانىن جاسىرمايدى. ماقتانىشپەن ايتادى. كەڭشىلىك اقىن ءبىر كىتابىن سوناۋ تورعاي كەنتىندە 1984 جىلى: «ءارى ەس, ءارى سەس, ءارى اعا, ءارى دوس – ساكەڭە» دەپ ماقالداي ءماندى قولتاڭبامەن سىيلاعان ەكەن. ءيا, سابىرجان شۇكىر ۇلى كەيىنگى تولقىن ىنىلەرگە عانا ەمەس, ءبىزدىڭ قۇبىلمالى, الماعايىپ قوعامدا دا ءارى ەس, ءار سەس بولىپ جۇرەتىن بيىك تۇلعالار ساناتىنا جاتۋشى ەدى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولدىم دەپ ماقتانا الماسپىن, بىراق سابىرجان اعاعا دەگەن ىشكى قۇرمەتىمنىڭ وزىنشە بولەكتىگى, ءىلتيپاتىمنىڭ ەرەكتىگى وزىمە ايان, ول كىسىگە دە بەلگىلى ەدى. مەنىڭ اڭعارۋىمدا, ارقاشان ار ءسوزىن عانا ايتىپ, اقيقات ەرەجەسىنەن استە اتتاماي, اركەز ادامدىقتى ساقتاپ, اق ءجۇرىپ, ادالىمەن وتكەن سيرەك اعالارىمنىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى دەسەم دە جاڭىلماسپىن. نار بويىن باياۋ مازداعان نامىس كەرنەپ, سالاۋات سابىر تەربەپ جۇرەتىندەي كورىنەتىن. كىم-كىمدى دە كوڭىلىنىڭ تورىنە شىعارار كەڭ پەيىل دارقاندىعى بولسا دا, توبەسىنە سەكىرتەر بەيقامدىعى جوق-تىن. ەرلىككە سۇيسىنەتىن, ەزدىكتەن جيرەنەتىن. جان جادىراتار قازاقى قالجىڭعا مىرزا, اۋىزەكى سوزگە ۇستا, تۇعىردا تۇرعانداي تۇرپاتتى, جان سارايى سىرلى سۇڭعاتتى قايران ساكەم, ەسىل ەر-اي, ەسىلدىڭ جاعاسىنا بارىپ, ومىردەن ەسىلە كوشىپ جۇرە بەردىڭىز-اۋ.
سابىرجان اعانى العاش كورۋىم, ءسىرا, 1990 جىلدىڭ كۇزىندە بولار. ول كىسى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارلىعىنا بەكىپ وتىردى دەگەن حاباردى ەستىپ, ءوزىنىڭ ەجەلدەن بەرگى جاقىن دوسى بەكبولات ادەتوۆپەن بىرگە قۇتتىقتاپ شىعۋعا كابينەتىنە كىرگەنبىز. بۇرىن سىرتتاي تام-تۇمداپ شامالى ەستۋىم بولماسا, تانىس-بىلىستىگىم جوق. بەكەڭە ىلەسىپ ءجۇرۋىمنىڭ سەبەبى, جاقىندا عانا رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ ۇيعارىمىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا دەربەس «دالا ديدارى» (كەيىننەن «اۋىل») گازەتى اشىلىپ, ونىڭ باس رەداكتورى بولىپ بەساسپاپ جۋرناليست قالامگەر ب.ادەتوۆ, ورىنباسارى بولىپ مەن تاعايىندالعان بولاتىنبىز. كەڭ كابينەتتە ساكەڭە قۇتتى بولسىنىمىزدى ايتتىق. تۇرپاتى كەلىسكەن زور دەنەسى, ءازىل-قالجىڭعا بەيىم اقجارقىن كەلبەتى, ادەپتەن اسپاس ۇستامدىلىعى ادامعا بىردەن-اق ۇنامدى اسەر قالدىرعانداي-دى. بەكەڭ ەكەۋى بوسا-بولماسىن دوس, ءبىزدىڭ ارامىزدا دا سول كۇننەن باستاپ ءبىر سىيلاستىق ورناعانداي-دى. ءازىل-قالجىڭىنا بۇرىنعى دا قازىرگى, اسىرەسە, «سوتسياليستىك قازاقستاندا» مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ ىستەگەن كەزدەگى ارىپتەس دوس, قۇرداستارىنىڭ, جالپى, جاقسى كورەتىن ادامدارىنىڭ اتتارى اپەندە مىنەزدەرىمەن, ايتىپ قالعان سوزدەرىمەن قوسا يۋ-قيۋ ارالاسىپ جۇرەتىن-ءدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ الاقاي ەيفورياسى دا مول بولدى. اسىرەسە, قازاق ءتىلدى ءباسپاسوزىمىز تاۋەلسىزدىك كەلەرىن سەزگەندەي, ءتىپتى, سونىڭ قارساڭىندا دا بوستانشىل رۋحتىڭ بۇرقاسىنىن بوراتۋدان جازبادى. گازەتتە قازاقستان اتىنا وعاش پىكىر ايتقان, قازاقتىڭ نامىسىنا تيگەن وسپادارلاردى سىپىرا سويدىق تا وتىردىق. گورباچەۆ تا, سولجەنيتسىن دا, جيرينوۆسكي دە, ستاروۆويتوۆا, رۋتسكوي, ليمونوۆ دەگەندەر دە سول سويىلدىڭ استىندا قالعان. بۇل دۇرىس-اۋ, بىراق كەيبىر رەتتەردە قىزدى-قىزدىمەن توقتاي الماي قالىپ ءوزىمىزدىڭ ولجاس سۇلەيمەنوۆ كوكەمىزدىڭ اتىنا دا ءبىردى-ەكىلى شىرىلداعان سىن پىكىرلەردى جازعان باسىمىز جازىپ-اق جىبەرىپپىز. ولجەكەڭ نە ايتسا دا ارعى جاعىندا استارلى بايىبى بولاتىنىن, ول كىسى حالقىمىزدىڭ ءتۇپ مۇددەسىن ويلايتىنىن ول شاقتا قايدان ءبىلىپپىز. سابىرجان اعا وسى جايدى وڭتايىمەن ەسكەرتتى. «ولجەكەڭنىڭ جاۋلارى ونسىز دا جەتەدى. سەن سولاردىڭ قاتارىن كوبەيتەيىن دەپ پە ەدىڭ؟ جامانعا جاقتاسامىن دەپ جاقسىنىڭ جاعاسىنان الما» دەگەندى قاپەردە ۇستاعايسىڭ», دەپ اقىل قوستى. تىم اقىلسىز ەمەس ەدىك. كوڭىلگە شام المادىق. وزىمبىلەرمەنگە سالىنبادىق. سويتكەنىمە وسى قازىر دە, سودان بەرى 20-دان استام جىل وتكەندە دە قۋانامىن. ءيا, ويتكەنى, اعانىڭ ايتقانىن ۇقتىق. جاداعاي ويلاپ, جالپى دۇرمەككە ىلەسىپ, جاڭساق باسىپ, قاتەلىككە ۇرىنعانىمىزدى تۇسىندىك. ۇلكەن اعالاردىڭ شاۋجايىنا ورىنسىز جارماسپايتىن بولدىق. الاشتىڭ ارداقتى ارىس ازاماتى, ايكول اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ويشىلدىق پاراساتىن دۇرىس تۇسىنۋگە تالپىندىم. وسىعان سابىرجان اعامنىڭ تىكەلەي اسەرى ءتيدى. كەيىنىرەك «ولجاس» دەگەن پوەمام جازىلىپ, ول «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تۇتاس ءبىر بەتىن الىپ جارىق كوردى. تۋعان كۇنىنە ارنالعان ءبىر جيىندا داستاننىڭ تاراۋلارىن ولجەكەڭە وقىپ بەرۋ باقىتىن دا يەلەندىم. مىنە, وسى جاقسىلىقتىڭ باستاۋىندا دا ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاي بىلگەن اقيقاتشىل ساكەم تۇرعانىن قالاي ۇمىتارمىن. وسىعان جاماندىقتى جاسقاي جۇرەتىن, جاقسىلىقتى نۇسقاي جۇرەتىن جاناشىر اعانىڭ يگى ىقپالى بولعانىنا ءسوز جوق.
ەسىمدە, مەن باس رەداكتورىمىز مۇحتار ماعاۋينمەن الدىن الا كەلىسىپ الىپ, «جۇلدىز» جۋرنالىنا سابىرجان اعامىزدىڭ ءبىر ماقالاسىن ۇسىندىم. مۇحاڭ كەڭەستىك, سوتسياليستىك ارتىقشىلىقتاردى اسپەتتەگەندى ۇناتپايدى. ال سابىرجان اعا بولسا ول زامانعا دا بارىنشا ادىلەتتى بولۋعا تىرىسىپ باعىپ, بارىن – بار, جوعىن – جوق دەيدى. سول ماقالانى قاراپ شىققاسىن مۇحاڭ: «وي, مىنا سابىرجان ءوزى قىپ-قىزىل كوممۋنيست ەكەن عوي» دەپ جاراتىڭقىراماي قالدى. بىراق بۇرىننان سىيلاس ادامدى قيماي, ماقالانى نومىرگە سالۋعا رۇقساتىن بەردى. ءوزىم جاقسى كورەتىن ەكى اعامنىڭ اراسىندا بولماشىعا بولا تۇسىنبەستىك تۋىپ, كوڭىلدەرىنە سىزات ءتۇسىپ قالماسا ەكەن دەپ مەن ءجۇرمىن شىرىلداپ. شىندىعىندا, ساكەڭ قىپ-قىزىل كوممۋنيست ەمەس, سونداعى ادامگەرشىلىك, ىزگىلىك, ادىلەت يدەيالارىنىڭ جاقتاۋشىسى ەدى. ال قازاقتىڭ ۇلتتىق مۇراتىن, ۇلت مۇددەسىن ەشقاشان ەشقانداي كوممۋنيستىك تە, باسقا دا يدەيالارعا ايىرباستاعان ەمەس.
1995 جىلدىڭ تامىز ايىندا سابىرجان اعا مەنى ءوزى باسقارىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق «سۇحبات» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەتىپ شاقىرىپ الدى. ءبىر جىلعا تارتا ءشاي دەسپەي قويان-قولتىق جۇمىس ىستەدىك. العاشقى كۇندەرى كوپتەن كورىسپەگەندىكتەن ءبىر ۋاق ارقا-جارقا كەڭىرەك تە كوبىرەك اڭگىمەلەسىپ, شەر تارقاتىسىپ الىپ جۇردىك. سوندايدا «ويپىرماي, كەلگەنىڭ مۇنداي جاقسى بولار ما, ايتپەسە, وسىندا اڭگىمەلەسەتىن دە ادام قالماپ ەدى», دەپ ويلى كوزبەن قادالا قاراپ قالۋشى ەدى. جۇمىستا ءتارتىپتى سۇيەتىن, باسقا اڭگىمە, ءازىل-قالجىڭ – جۇمىس بىتكەن سوڭ, ودان تىس ۋاقىتتا.
اۋەلدە قۇرىلتايشىسى ۇلتتىق بانك بولعاندىقتان, «سۇحبات» ەكونوميكالىق اپتالىق, ەكونوميكالىق گازەت ەدى. قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا, اسىرەسە, رۋحانياتقا جاقسى كوڭىل ءبولىپ تۇردى. بىراق قۇرىلتايشى دەمەۋشىلىگى بارعان سايىن سۇيىلا بەردى, باسپا ورگانىنىڭ ءرولىنە ءمان بەرمەدى. وسى تۇستا سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, قايسارلىعى, ىسكەرلىگى مەن كىسىلىگى دە مولىنان كورىندى دەپ بىلەمىن. اقىلى ماتەريالدارمەن اقشا تاپتى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ويدان-قىردان جيناپ, ايتەۋىر بەرگىزىپ تۇردى. ەڭ باستىسى, اقىرىنا دەيىن گازەتتىڭ شىعۋىن توقتاتپادى, ىركىلىسكە جول بەرمەدى.
ءوزىنىڭ ءتول پەرزەنتىندەي بولعان «سۇحباتتىڭ» كەلەشەگىنەن ساكەڭ كۇدەر ۇزبەدى. العى كۇندەردەن ءۇمىتى مول ەدى. سول ءبىر قيىن كۇندەردە قاسىندا جۇرگەندىكتەن بىلەمىن. گازەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى جولىندا جانسەبىل كۇرەس جۇرگىزدى. الدەبىر قالتالى ازاماتتاردى قۇرىلتايشى بولۋعا كوندىرىپ, ۋادەلەرىن الىپ, ۇلكەن جوسپارلار قۇرا باستادى. وسىندايدا وڭاشا وتىرعاندا «قورعانبەك, تۇبىندە جاعدايىمىز وڭالىپ كەتسە, گازەتتىڭ شىعارۋ تىزگىنىن, شىعارماشىلىق جاعىن تۇگەل ءوز قولىڭا بەرىپ قويامىن. ءوز باسپاحانامىز, باسقا شارۋالارىمىز بولادى. مەن سولارمەن اينالىسامىن. جۇمىس اۋقىمىمىز كەڭەيەدى, گازەتتىڭ بەت-بەينەسىن, تاقىرىبىن دا وزگەرتەمىز» دەپ بولاشاقتى بولجالداپ كوزگە ەلەستەتەتىن. اتتەڭ, قولقىسقالىق ەتەكتەن تارتىپ, وسى ىزگى نيەتتىڭ, ادەمى ارماننىڭ جۇزەگە اسۋىنا كەدەرگى كەلتىردى. تىنىسى تارىلا-تارىلا كەلە, گازەت 1996 جىلدىڭ جازىندا جابىلىپ تىندى. ساكەڭ ۇكىمەتتەن باز بىرەۋلەرشە دابىرا كوتەرىپ قىزمەت سۇراعان جوق, ءباسپاسوزدىڭ قايراتكەر ساردارىن قايداسىڭ دەپ ىزدەگەن قامقورلار جانە بولعان جوق, ءوزى ىڭ-شىڭسىز, ەشكىمگە جالىنباي, باسىن يمەي, نامىسكەر دە اسقاق قالپىن ساقتاپ, «انا ءتىلى» گازەتىنە ءتىل جانە ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ورنالاستى. وسى قىزمەتىن تابانى كۇرەكتەي 10 جىل اتقاردى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىك, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا «سۇحبات» اپتالىق گازەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشە ورنى بار. بۇل باسىلىمدى دا قازاق رۋحانياتىنىڭ كوگىنەن ءتورت-بەس جىلدىق قىسقا مەرزىمدە قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ, اعىپ وتە شىقتى دەۋگە ابدەن سىيادى. 1991 جىلى قازاق تىلىندەگى «سۇحبات» جانە ورىس تىلىندەگى «پوزيتسيا» حابارشىلارىن قولىنا العان س.شۇكىر ۇلى ولاردىڭ جالاڭ ۇگىت-ناسيحاتتىق جاداعاي ميسسياسىن وزگەرتىپ, اۋقىمدى ماقسات-مىندەتتەر جۇكتەگەن ساياسي-ەكونوميكالىق ۇلتتىق اپتالىق گازەت دارەجەسىنە كوتەرگەنىن كوزى قاراقتى, قۇلاعى تۇرىك جۇرتشىلىق بىلەدى امبە ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوق. «سۇحبات» ەلىمىزدە قارجى-قاراجات, بانك, ەكونوميكا ماسەلەلەرىن جازاتىن قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش تا جالعىز كاسىبي باسىلىم بولدى. ول جابىلعاننان كەيىن جولى جالعاسپادى. قازاقتىڭ قارجىگەر قاۋىمى ءوز باسىلىمى, ءوز ءتىلى, ءوز ءۇنى, ءوزىنىڭ كوزى مەن قۇلاعى بولۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بۇل زاماندا ءتۇسىنۋ دارەجەسىنە, سونىڭ ۇتىمدى جاعىن ويلاۋ ورەسىنە جەتپەگەندىگى وكىنىشتى. سابىرجان شۇكىر ۇلى سياقتى قايراتكەر باس رەداكتورمەن ونداي باسىلىم دۇنيەنى دۇرىلدەتىپ, قارجى الەمىنىڭ ءومىرىن قىج-قىج قايناتىپ تۇرعان بولار ەدى-اۋ, شىركىن. وسى تاقىرىپتى كاسىبي تۇرعىدان كانىگى يگەرگەن قانشاما جۋرناليست قالامگەرلەر دە ىسىلا تاربيەلەنىپ شىعار ەدى-اۋ دەپ قازىر قىنجىلا تولعانامىز.
«سۇحبات» سول ءبىر جىلداردا قازاقتىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ دا ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن, ىرزاشىلىعىنا بولەنگەن گازەت بولعانىن ايتساق تا ەشكىمنىڭ شامىنا تيمەسپىز دەپ ويلايمىن. ولاي بولاتىنى, بۇل باسىلىم رۋحانيات, تاريح, ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ دە كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن ورنىمەن قوزعاپ وتىردى, وسى ورايدا جۇرتشىلىقتى تولعاندىرعان جايلارعا جالتاقسىز قالام سىلتەپ وتىردى. كەيبىر داۋلى ماسەلەلەردىڭ اق-قاراسىن, انىق-قانىعىن, اقيقاتىن انىقتاۋ ماقساتىندا ءوز بەتتەرىندە باتىل تۇردە پىكىرتالاستارعا ورىن بەردى. قازاق تاريحىنا, ۇلت مۇددەسىنە قيعاش تا وعاش كەراۋىز سوزدەر ساكەڭ تاراپىنان گازەت بەتىندە قولما-قول جاۋابىن الىپ, جۇرتتىڭ ايىزىن قاندىرىپ جاتاتىن. ماقالالارىندا جىلتىراق بولمايدى. ءيى قانعان, بابىنداعى جالپاق قارا ءتىلىنىڭ تابيعي تارتىمدىلىعىنا ءوز باسىم قىزىعا قارايتىنمىن.
كوپ ءومىر سىندارىنا توتەپ بەرگەن سابىرجان جانە بەكبولات اعالاردىڭ جارتى عاسىرلىق جايدارمان دوستىعىنا, ءبىر-بىرىنە سۋىماعان شىنايى ىقىلاسىنا قىزىققاندايمىن. اقىرىنا دەيىن ادال بولساق, كەزىندە بۇل دوستىققا دا سىزات تۇسە جازداعانى بار-دى. قازاقتىڭ بايىرعى ءبىر ءسوزىنىڭ قالاي دۇرىس ايتىلىپ-جازىلاتىندىعىنا تالاسقان ەكەۋى دە ءتىل جاناشىرى, ءتىل تازالىعىنىڭ كۇرەسكەرى ەكى دوس قىزدى-قىزدىمەن كەۋ-كەۋلەپ ءبىراز جەرگە بارىسقان. بۇل كىسىلەرىڭىزدىڭ داۋى ءباسپاسوزدىڭ بەتىنە دە تاسقا باسىلىپ شىعىپ كەتتى. ەكى دوستىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي بولعان شىرقاۋ شەككە جەتتى. ەكەۋى دە: «پلاتون مەنىڭ دوسىم, بىراق شىندىق قىمبات», دەپ قاسارىستى. وسى جايعا ورتاق دوس-تىلەكتەستەر قىنجىلىپ تا جۇرگەنبىز. بىراق بارشامىزدىڭ قۋانىشىمىزعا وراي شەكىسكەن ەكى دوس ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن قايتا تابىسىپ, ايىرىلماسقا بەكىسكەن بولاتىن. وسىنى مەن «ەگەمەن قازاقستاندا» ب.ادەتوۆتىڭ 70 جىلدىعىنا ورايلاسقان «ءبىزدىڭ بەكەڭ» اتتى سۇحبات-ماقالامدا سۇيىنشىلەپ جازدىم دا. بەكەڭ سوندا بىلاي دەگەن ەدى: «سابىرجان دوسىمىز ەكەۋمىزدىڭ ارامىز وسى تىلگە بايلانىستى سۋىڭقىراپ بارىپ قايتا جاراستىق. ول دا, مەن دە ءوز پىكىرلەرىمىزدە قالدىق. ءبىز ءتىل جونىندە تالاسپايتىن بولدىق». بۇعان ءبىزدىڭ دە ەش الىپ-قوسارىمىز جوق.
تۋعان ەلدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ, قىدىرىن قاستەرلەگەن ابزال باسىلىم «انا تىلىنە» ءدال سابىرجان شۇكىر ۇلىنداي ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ۇلەس قوسقان ادامدار, ارينە, بار. بىراق بار بولسا دا سيرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ارقاۋ ەتكەن تالاي وتكىر ماقالالارى, بايىپتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى, پىكىرتالاستارى قازاق ءتىلى جولىنداعى قاجىرلى دا قايسار كۇرەستىڭ شەجىرەسىنەن وشپەي ساقتالار ونەگە. ولار كەزىندە جۇرتشىلىق كوزىندە «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ دە ءباسى مەن بەدەلىن بيىككە اسىرعانى بەلگىلى. اسىرا باعالاۋدان اۋلاقپىز, سابىرجان شۇكىر ۇلى قوس عاسىردى, كەڭەس جانە تاۋەلسىزدىك زاماندارىن قوسا قامتي ايتقاندا, قازاق ءباسپاسوزى مەن جالپى رۋحانياتىندا بەدەرلى ءىز قالدىرعان بەلگىلى دە بەلدى, قايراتكەر قالامگەرلەردىڭ توبىنا, سولاردىڭ ىشىندەگى ايماڭداي سەركەلەر ساناتىنا كىرەدى. ول ءتىل تۋرالى «انا ءتىلى» گازەتىندە ىستەگەندىكتەن نەمەسە ءوتىمدى ناۋقاندىق تاقىرىپ بولعاندىقتان جازباعان. ۇلت رۋحىن اشۋ ساكەڭنىڭ ومىرلىك مۇراتى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءتىل ءبىلىمى سالاسىنداعى ساليقالى زەرتتەۋلەرىن سوناۋ «سوتسياليستىك قازاقستانداعى» كەزىنەن باستاپ وتىز جىل بويى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلگەن. ول قاشاندا, قاي كەزدە دە قازاق ءتىلىنىڭ قامىن جەگەن قايراتكەرلەر قاتارىنان تابىلدى, انا ءتىلىمىزدىڭ دەرتىنە داۋا ىزدەدى, انا ءتىلىن ءاماندا قورعاعان پەرزەنتتەرىنىڭ كۇرەسكەر ءۇنى بولىپ ساڭقىلداۋدان جازبادى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ناق وسى سەبەپتەن دە ونى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەي ايكولدەر ارداق تۇتقان. كورنەكتى فيلولوگ عالىم, ادەبيەتشى قانسەيىت ابدەز ۇلى «قازاق ءسوزىنىڭ قامىن جەپ, سونىڭ ىستىق-سۋىعىن كوتەرىپ جۇرگەن قايراتكەر» دەپ باعالاعان. ال قازاقتىڭ ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ۇلى, فيلولوگ عالىم اسقار جۇبانوۆ: «قازاق تىلىنە شىن جانى اشيتىن ادام – ءسىز دەپ بىلەم», – دەپ ءىلتيپات تانىتقان.
ساكەڭنىڭ وزىمە اعالىق ىستىق ىقىلاسپەن قولتاڭبا جازىپ سىيلاعان «رۋحاني ءورىس كەرنەۋى», «و زامان دا بۇ زامان», «مەملەكەتتىك ءتىل مۇراتتارى», «قولتاڭبا» كىتاپتارىن تاعى دا ايالاي قولىما الىپ, اۋدارىستىرا پاراقتاپ قاراپ وتىرمىن. ارتىنا قالدىرعان نەگىزگى ەڭبەكتەرى, حالقىنا تارتقان كوزىنىڭ نۇرىنداي, كوڭىلىنىڭ سىرىنداي مۇراسى ىسپەتتەس. سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ قالامگەرلىك قارىمى, جۋرناليستىك جالىنى, زەرتتەۋشىلىك دارىنى, قايراتكەرلىك شالىمى, جالپى ازاماتتىق ءبىتىم-بولمىسى وسىناۋ تولىمدى كىتاپتاردان تولايىم تانىلعانداي. ۋاقىت قۇبىلىسىنا, ءداۋىر تىنىسىنا, نەبىر قيلى قايشىلىقتارعا ءۇن قوسقان سەرگەكتىك تە, سولارعا پىكىر-پايىم ايتۋداعى باتىلدىق تا, اقيقاتشىلدىق تا, كەڭ تولعامدى بايىپتىلىق تا, ىزدەمپازدىق تا, ەڭبەكقورلىق تا – ءبارى بار وسىلاردا. وسىلاردىڭ بارىنەن ۇلتىم, قازاعىم دەگەن ۇلكەن جۇرەكتىڭ تىنباي, اسىعا سوققان ءدۇرسىلىن, ەلىم دەپ ەلجىرەگەن ءدىرىلىن تىڭداعانداي بولار ەدىك.
وسى رەتتە بىرەر جايعا نازار اۋدارا كەتكەندى ءجون كورەمىن. كەزىندە س.شۇكىر ۇلىنىڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1990 جىلعى 17 ساۋىرىندەگى 90-شى سانىندا جارىق كورگەن «كىشى 37» ەمەس پە؟» اتتى ماقالاسى قوعامدا ۇلكەن سەنساتسيا تۋدىرعانى ءالى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. بۇل 1986 جىلعى جەلتوقسان ادىلەتىن جوقتاپ, اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان العاشقى ماقالالاردىڭ ءبىرى بولاتىن. وسىنداي كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ساياسي ساراپتامالاردى دا, قازاقتىڭ جۇرەر باعىت-باعدارىن بايىپتاعان وي-تولعامداردى دا ساكەڭ اسا بىلىكتىلىكپەن كوپتەپ جازدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىلەگىن تىلەدى. وتپەلى قيىنشىلىقتار تۇسىندا جۇرتتى «ىرىس ورالار, ەل وڭالار» دەپ جۇباتتى. «وتكەنىڭدى ەسىڭە ال دا, ەلدىكتى ويلا, قازاعىم!» دەپ اقىل قوستى. «قازاق تەك قازاقتىعىنان ايىرىلماسا عانا تاريح كوشىندە بولا الادى» دەپ الاشتىڭ اسقاق مۇراتتارىنا ۇندەدى. قازاقتىڭ اتا-جۇرتىنا كوز الارتىپ, الا قويدى بولە قىرىققان ارام ويلىلارعا «تاريح ت ۇلىپقا ءموڭىرەمەيدى» دەپ كەسىپ ايتار كەسەك سوزبەن جاۋاپ قايتارۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزى ساناعان دا سابىرجان شۇكىر ۇلى بولاتىن. وسىنداي جايلار ساكەڭدى جاقسى بىلەتىندەردىڭ ءالى دە ەسىندە شىعار دەپ ويلايمىن.
ساكەڭ تابيعاتىنان رومانتيكاعا بەيىم, جاقسىلىق كورسە جانى سۇيىنەتىن ادام دەپ پايىمدايمىن. جاستايىنان باستاپ, ءومىر بويى سولاي بولعان. ال جاماندىقتى كورسە, سەزسە بولدى, كىلت ەتە تۇسەدى, كوڭىلى قالادى. جاقسىلىقتى جالاۋلاتادى, بالاشا ءماز بولىپ قۋانادى. اسىرەسە, ۇلتقا شاراپاتى تيەتىن ۇلكەن جاقسىلىقتارعا. «مەن – قازاقپىن!» پوەماسى ءۇشىن جۇبان مولداعاليەۆتى ءپىر تۇتىپ ءوتتى. 1972 جىلى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە اقىنمەن كەزدەسۋدە وسى پوەما تۋرالى باسقالار ورىسشا ايتىپ جاتقاندا, ساكەڭ سۋىرىلىپ شىعىپ قازاقشا سويلەگەن, بىرنەشە ماقالا جازعان. «مەن – قازاقتاعى» جالىندى ۇلتتىق رۋح سابىرجانداي ساردار تۇلعانىڭ جانىنا جاقىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە قوستاناي-تورعاي وڭىرىندە تۋىپ-وسكەسىن الاش ارىستارىنىڭ مۇراتتارىنا دا ءبىر تابان جاقىنىراق-تى.
سودان دا شىعار, قازاق ادەبيەتىنىڭ جانە ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى تولعانىستى ويلارىن ءباسپاسوز بەتىندە قىرىق-ەلۋ جىلدىڭ ءون بويىندا ۇنەمى ايتىپ وتىرعان. ال بۇلاردىڭ ءوزى كۇللى ۇلت مادەنيەتى, ۇلت مۇراتى, ۇلت نامىسى جايلى وي-پايىمدارعا ۇلاسقان. س.شۇكىر ۇلىنىڭ «ەگەر مۇحتار بولماسا» دەگەن شاعىن وي-تولعامى قىزىق-اق. ارينە, اۋەزوۆتى ايتىپ تۇر. ءيا, ساكەڭشە تولعانساق, «ەگەر مۇحتار بولماسا:
* اباي ەندى عانا ارشىلىپ جاتار ما ەدى, قايتەر ەدى؟
* «اباي جولىنسىز» الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قازاق دەگەن جۇرت قاي مۇراسىمەن مويىندالىپ قوسىلار ەدى؟
ودان ءارى ۇلتتىق وپەرامىز, ساحنا ونەرىمىز ءدال وسىلاي جاسالار ما ەدى دەپ ۇلى مۇحاڭنىڭ قازاقتىڭ باعىنا تۋعاندىعىن دالەلدەيتىن جايلاردى سانامالاپ جيىرمادان اسىرادى. ۇلى مۇحتار ءۇشىن ماقتانادى. تاعى ءبىر ارەدىكتە مۇحتار ماعاۋيننىڭ ەرەكشە ءۇش ەرلىگىن جىپكە تىزەدى. ول ەرلىكتەردىڭ ءبىرىنشىسى – «قوبىز سارىنى» كىتابى, ەكىنشىسى – «الاساپىران» رومانى, ءۇشىنشىسى – جازۋشى قۇراستىرىپ لەنينگرادتا شىققان, ىشىنە ءالى «حالىق جاۋى» ساناتىندا جۇرگەن ماعجان جۇماباەۆتار كىرگەن «پوەتى كازاحستانا» كىتابى ەكەن. مىنە, وسى بىرەر مىسالدىڭ ءوزى-اق سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ جان-جۇرەگىندە قانداي وت الاۋلاپ جانعانىن ايعاقتاپ كورسەتسە كەرەك. وسى جالىن-وتىن تاپ باسىپ تانىعان حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى ارداقتى ساكەسىن: «قارىمدى ويشىل, ارلى ازامات, قابىرعالى قالامگەر, قازاق رۋحانياتى كەڭىستىگىندە ءوز تۇنىعىن, ءوز ارناسىن ساقتاعان ساليقالى تالانت», دەپ اعىنان جارىلادى. ابەكەڭ ايتقان اقيقات باعاعا ءبىزدىڭ دە قول قويماسقا ءاددىمىز جوق.
تورعاي تالانتتارىنىڭ كوپشىلىگى سابىرجان شۇكىر ۇلىنىڭ شەكپەنىنەن شىققانىن جاسىرمايدى. ماقتانىشپەن ايتادى. كەڭشىلىك اقىن ءبىر كىتابىن سوناۋ تورعاي كەنتىندە 1984 جىلى: «ءارى ەس, ءارى سەس, ءارى اعا, ءارى دوس – ساكەڭە» دەپ ماقالداي ءماندى قولتاڭبامەن سىيلاعان ەكەن. ءيا, سابىرجان شۇكىر ۇلى كەيىنگى تولقىن ىنىلەرگە عانا ەمەس, ءبىزدىڭ قۇبىلمالى, الماعايىپ قوعامدا دا ءارى ەس, ءار سەس بولىپ جۇرەتىن بيىك تۇلعالار ساناتىنا جاتۋشى ەدى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
