اتالمىش ماقالادا بەرىلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋدىڭ نورماتيۆتىك نەگىزى رەتىندە قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ 2018 جىلعى 28 جەلتوقسانداعى № 160-ءو, 2019 جىلعى 20 مامىرداعى № 86-ءو جانە 2021 جىلعى 6 قازانداعى № 167-ءو وكىمدەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2021 جىلعى 9 اقپانداعى № 50 جانە 2021 جىلعى 31 مامىرداعى № 354 قاۋلىلارىندا كوزدەلگەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. قازىرگى كەزدە اتالمىش باعدارلامانىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشىلىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2021 جىلعى 12 قازانداعى № 724 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسى – وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى.
«ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسى ەڭ الدىمەن قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن زياتكەرلىك الەۋەتتى دامىتۋعا ارنالعان بىرنەشە نەگىزگى باعىتتى قامتيدى. مۇنداي باعىتتاردىڭ ءبىرى – «رۋحاني جاڭعىرۋ» قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ۇلتتىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتتەرىن ورىندايتىن بىردەن-ءبىر لينگۆيستيكالىق عىلىمي مەكەمە بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە ينستيتۋت ۇلتتىق جوبا اياسىنداعى شەشۋگە قاتىساتىن ماسەلەلەردى بىلايشا توپتاپ كورسەتۋگە بولادى:
مەملەكەتتىك ءتىلدى لاتىنگرافيكالى قازاق الىپبيىنە كوشىرۋ ارقىلى رەفورمالاۋدىڭ عىلىمي لينگۆيستيكالىق نەگىزىن جاساۋ
ينستيتۋت 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ بويىنشا ۇشجىلدىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قازاق جازۋىن لاتىن گرافيكالى ءالىپبي نەگىزىندە رەفورمالاۋدىڭ عىلىمي-لينگۆيستيكالىق بازاسىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان سوزدىكتەر مەن انىقتاعىشتاردىڭ (كيريل جانە لاتىن الىپبيىندە) قولجازبالارىن دايىنداپ, قازاق ءتىلىنىڭ ەملە ەرەجەلەرىن ازىرلەدى. بۇل ەڭبەكتەر جۇرتشىلىقتىڭ قولدانىسىنا جەتىلدىرىلگەن جاڭا ءالىپبي بەكىتىلگەننەن كەيىن ۇسىنالاتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى ينستيتۋت ۇلكەن اكادەميالىق گرامماتيكانىڭ, بىرتومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمەلى سوزدىكتىڭ قولجازبالارىن ازىرلەۋ, جاڭا الىپبيدە ۇلكەن ورفوەپيالىق جانە ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر مەن انىقتاعىشتاردىڭ قولجازبالارىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتىر. ءارى قاراي ينستيتۋت وسى اكادەميالىق ەڭبەكتەردىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ مەن ونى قولدانۋ مادەنيەتىن ارتتىرۋعا قاجەتتى IT-قوسىمشالار مەن تسيفرلىق لينگۆيستيكالىق ونىمدەر ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىلايشا, مەملەكەت ءتىلى – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ, زامان تالابى مەن سۇرانىس ارتىپ, بولاشاقتا ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالۋىنا دا جول اشىلارى ءسوزسىز.
قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن جاساۋ
قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن ازىرلەۋمەن بايلانىستى مىندەتتەردى ورىنداۋ ينستيتۋتقا «ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. سوناۋ 90-جىلداردان باستالعان كورپۋس جاساۋ ءىسىنىڭ باسىندا پروفەسسور اسقار جۇبانوۆ تۇردى. بۇل ءىس سول كەزدەن باستاپ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ءوز بەتىنشە ەرىكتى ىنتا-جىگەرى ارقاسىندا جاسالىپ كەلدى. بۇل ماسەلەنىڭ قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك ماڭىزى وراسان زور جوباعا ەنگىزىلۋى – زيالى قاۋىمدى قۋانتارلىق جاعداي. ويتكەنى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى قىزمەت ەتۋى ونى ينتەرنەت-كەڭىستىكتە ءتيىمدى قولدانا وتىرىپ, زەرتتەۋ مەن وقىتۋدا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن پايدالانۋعا تىكەلەي بايلانىستى. وتاندىق كورپۋستىق لينگۆيستيكا سالاسىنىڭ العاشقى ءارى جەتەكشى عالىمدارىنىڭ ءبىرى ە.سۇلەيمەنوۆا «ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەلەكتروندى ماتىندەردىڭ كولەمى ارتىپ وتىرعاندا پايدالانۋشىنى قىزىقتىراتىن تىلدىك مالىمەتتەردىڭ ءبارىن بىردەي قاراپ ۇلگەرۋ مۇمكىن بولمايدى» دەگەن بولاتىن. ويتكەنى قازىرگى كەزدەگى تىلدىك دەرەكتەردى ىزدەۋ جۇيەسى ناقتى لينگۆيستيكالىق ولشەمشارتتار بويىنشا بەلگىلەنبەگەن, سونداي-اق ۆەب-رەسۋرستاردا قولدانىلاتىن ماتىندىك بەلگىلەنىم قۇرالدارى لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلىكتەردى (ايتىلۋ نورمالارى, گرامماتيكالىق جانە سەمانتيكالىق توپتار, سوزدەردىڭ تىركەسۋى قابىلەتى جانە ت.ب.) تولىقتاي سيپاتتاپ بەرە المايدى. سوندىقتان قازىرگى زامانعى پايدالانۋشىلاردىڭ – ءتىلدى ۇيرەنۋشىلەردىڭ, زەرتتەۋشىلەردىڭ, ءتىل تۋرالى بىلىمگە قىزىعۋشىلىق تانىتقان جۇرتشىلىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الماي وتىر.
وسى رەتتە ۇلتتىق جوباعا ەنگىزىلگەن قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى ۇدايى تولىقتىرىلىپ, كەڭەيتىلىپ, تەرەڭدەتىلىپ وتىرىلاتىن, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قولداۋدى تالاپ ەتەتىن اشىق يننوۆاتسيالىق اقپاراتتىق-انىقتامالىق جۇيە بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءبىرىنشى كەزەڭدەگى كولەمى 40 ميلليون سوزقولدانىستان تۇرادى. كورپۋس تولىق, تەرەڭ اننوتاتسيالانعان جانە قولايلى بەلگىلەنىم تۇرلەرىمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى جانە پايدالانۋشىلاردىڭ لينگۆيستيكالىق بىلىمدەرگە دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ءتىل تۇتىنۋشى, قولدانۋشى كەز كەلگەن ءسوزدى, ءسوز تىركەسىن جانە ولاردىڭ ءتۇرلى تۇلعالارى مەن نۇسقالارىن ۇلتتىق كورپۋستان ىزدەپ تاۋىپ, پايدالانا الاتىن بولادى. قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى – انا ءتىلىمىزدىڭ مول بايلىعى مەن زور الەۋەتىن كورسەتەتىن زاماناۋي باعا جەتپەس رۋحاني قازىنا, ۇلتقا ءتان ەرەكشە بەدەر-بەينە.
كورپۋس – تىلدىك مالىمەتتى ىزدەۋ جۇيەسى ارقىلى بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە ءتىل تۋرالى اقپاراتتار جيىنتىعىن ۇسىناتىن, ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى بەرىپ, ەمپيريكالىق بازانى كەڭەيتەتىن, لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە قارقىن بەرىپ, زەرتتەۋشىلەردىڭ ۋاقىتىن ۇنەمدەيتىن بىرەگەي انىقتامالىق.
كورپۋستىڭ قازىرگە كەلبەتى ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتۋ مەن ۇلتتىق-مەملەكەتتىك بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا دا سەپتەگىن تيگىزەدى. وسىعان بايلانىستى ينستيتۋت باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ بويىنشا كونكۋرسقا بەرىلگەن بارلىق جوبالارىنىڭ وتىنىمدەرىندە قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىن جەتىلدىرۋ, جاقسارتۋ, تولىقتىرۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى ينستيتۋتتا ماتىندىك كولەمى 14 ميلليون سوزقولدانىستان تۇراتىن قازاق ءتىلى كورپۋسىنىڭ قاناتقاقتى جوباسى ازىرلەنگەن (qzcorpus.kz).
سونىمەن قاتار, ينستيتۋت بولاشاق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ قاتارىندا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ پاراللەل ىشكورپۋستارىن (ەكىتىلدى, ءۇشتىلدى) جاساۋدى دا جوسپارلاپ وتىر. مۇنداي قاتارلاس ىشكورپۋستاردىڭ ەكى تىلدەگى تىلدىك بىرلىكتەر تۋرالى اقپارات الۋ ناتيجەسىندە اۋدارماشىلارعا, وقىتۋشىلارعا, سونداي-اق مەملەكەتتىك تىلدە ىسقاعازدارىن جۇرگىزۋشىلەرگە پايداسى ۇشان-تەڭىز دەپ سەنەمىز.
ينستيتۋت سونداي-اق ۇلتتىق جوبانىڭ ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ «قازاق ءتىلى», «قازاق ادەبيەتى» جانە «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» پاندەرىنە ارنالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر دايىنداۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ بويىنشا ءىت-ونىمدەردى ازىرلەۋ, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ (تجكب), جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ (ججوكب) ۇيىمدارى ءۇشىن قازاق تىلىندە وقۋلىقتار دايىنداۋ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتى ماسەلەلەرى بويىنشا الەۋمەتتانۋشىلىق جانە تالدامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءىس-شارالارىن ورىنداۋعا عىلىمي تۇرعىدا قىزمەت كورسەتە الادى.
جاس كادرلاردى قولداۋ ماسەلەسى
«ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋ» ۇلتتىق جوباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» اتالاتىن ءۇشىنشى باعىتىندا كوزدەلگەن جاستاردى تۇرعىن ءۇي جيناقتاۋ جۇيەسىمەن قامتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلامالارىندا جاس وتباسىلارعا ارنالعان كۆوتالار ەنگىزۋ, جاستاردى الەۋمەتتەندىرۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» گرانتىن ىسكە اسىرۋ, جاستار ۇيىمدارىنىڭ جوبالارىنا گرانتتاردى قارجىلاندىرۋدى 1,5 ەسەگە ۇلعايتۋ جانە ۆولونتەرلىك قوزعالىستاردى دامىتۋ جانە ت.ب. مىندەتتەر – بۇگىنگى قازاقستان قوعامىنداعى, اسىرەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا كادرلىق الەۋەتتى قالىپتاستىرۋداعى وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان عىلىمعا تارتىلاتىن دارىندى دا جاسامپاز جاستاردىڭ الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتۋ ۇلتتىق جوبا اياسىنداعى قولعا الىناتىن يگى ءىستىڭ – مەملەكەتتىك قامقورلىقتىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. ءتىل كوريفەيلەرىنىڭ ءىزىن جالعار, مىقتى بىلىممەن قارۋلانعان جاسامپاز وسكەلەڭ ۇرپاق – جاس عالىمدار ۇلت ءتىلىن, ونىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىن الەمدىك جاھاندانۋ زامانىندا بۇلاق سۋىنداي تازا كۇيىندە بولاشاققا جەتكىزەرىنە كامىل سەنەمىز!
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
ا. فازىلجانوۆا
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ
جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
س. قۇلمانوۆ
