اقىن, دراماتۋرگ نۇرلان ورازالين «قاراقازان عاسىر» شىعارماسىن وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى جازعان. اراعا 32 جىل سالىپ ساحناعا العاش رەت جول تارتقان تۋىندى جيىرماسىنشى جۇزجىلدىقتىڭ 30-50-جىلدارىنداعى قازاق ەلىندەگى تاريحي كەزەڭ شىندىعىن سۋرەتتەيدى. قويىلىمنىڭ وزەگى – ادام ءھام ادامزاتتىق مىنەزدەر مەن پەيىل قۇبىلىسىن مۇسىندەۋگە ارنالعان. اتاپ ايتساق, ادالدىق پەن ارامدىق, ەرلىك پەن ەزدىك, مارتتىك پەن ەكىجۇزدىلىك سىندى ادامزات بويىنداعى مىڭ ءتۇرلى مىنەزدەر موزايكاسىن تۇزەتىن الۋان قاسيەتتەر – «قىلكوپىردىڭ» باستى لەيتموتيۆى.
باس كەيىپكەرلەر – قاسىم مەن ايشا انا, ەدىگە قارت پەن ءيىس كەمپىر, ز ۇلىم جەندەت قوزىباق بەينەلەرى ارقىلى بەرىلەتىن وقيعا جەلىسى وتكەن عاسىردىڭ قاسىرەتتى كەزەڭ شىندىعىن بوياماسىز باياندايدى. سىرتقى قايشىلىقتان گورى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى تەكەتىرەسى مول ارەكەتى وتكەن كۇندەردىڭ قاسىرەتتى ەلەسىنە ساپار شەكتىرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «قىلكوپىر» – ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى حالىق تاريحىنىڭ تراگەدياسى. ونىڭ قۇرىلىمى پەندە بىتكەنگە ءتان ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق قاسيەتتەردى ۇلىقتاۋ جانە وعان قاراما-قايشى كۇنشىلدىك, قىزعانىش پەن قاتىگەزدىكتى ايىپتاۋدان تۇرادى.
تاريحقا ۇڭىلسەك, حح عاسىر قازاققا ۇلكەن قاسىرەت اكەلدى. حالقىمىز بىرنەشە جويقىن اشارشىلىقتان ءوتتى. قازاقتىڭ تەڭ جارتىسى سول اشتىقتا قىرىلدى. ودان قالعانى رەپرەسسيا تۇزاعىنا ىلىكتى. تالاي الاش ارىستارىنان باستاپ, قانشاما قازاقتىڭ ازاماتتارى قۇربان بولدى. ودان امان قالعاندارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جالىنىنا شارپىلىپ جان قيدى. سول قاسىرەتتى كەزەڭدەردى كەيىنگى ۇرپاق قالاي كورەدى, قالاي قابىلدايدى, قالاي تۇسىنەدى؟ مىنە, سپەكتاكل ساناداعى وسىنداي سان ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە تالپىنعان. سول مۇرات تۇرعىسىندا تەر توككەن. «قىلكوپىردىڭ» باستى قۇندىلىعى دا وسىندا, بىزدىڭشە.
– بۇل – قازاق ەلىنىڭ عانا ءومىرى ەمەس, كۇللى ادامزات تاعدىرىنا ارنالعان تۋىندى. رەجيسسەر رەتىندە سپەكتاكلدى سولاي ساراپتاۋعا تىرىستىم. اۆتورمەن اقىلداسا وتىرىپ داستاننىڭ تۇپنۇسقاسىن ءبىرشاما ىقشامدادىق. وتە قيىن پروتسەسس بولدى. تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ شىندىعىن اينالدىرعان ءبىر جارىم ساعات ۋاقىتقا سىيدىرۋ وڭاي ەمەس. كوپ جەرى قىسقارتىلىپ, قويىلىمعا ەنبەي قالعانداي, سونىڭ سالدارىنان وقيعا جەلىسى جۇتاڭ تارتقانداي بولىپ تا كورىندى باسىندا. بىراق ساحنانىڭ قۇدىرەتى سول, ءسوز جەتپەگەن تۇستاردى اۋەزدى اۋەن مەن ارەكەت ەسەبىنەن تولىقتىرۋعا, سول ارقىلى مازمۇندى وي ايتۋعا بولادى. قويىلىمدى اللاعا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى حورلارمەن كوركەمدەدىم. ونى سپەكتاكلگە قاتىساتىن اكتەرلەردىڭ وزدەرى جاندى داۋىستا ورىندايدى. سول ارقىلى تۇتاس ءبىر ءداۋىر تىنىسى, زامانا كەلبەتى سۋرەتتەلەدى. «قىلكوپىردىڭ» دە ۇتقان تۇسى وسى بولدى عوي دەپ ويلايمىن, – دەدى سپەكتاكل سوڭىنان وزىنشە وي ءتۇيىپ, تۇجىرىم جاساعان قويىلىم رەجيسسەرى نۇرقانات جاقىپباي.
ءيا, «قاراقازان عاسىر» داستانىنىڭ تۇپنۇسقاسىمەن تانىس وقىرمان قويىلىم مەن ادەبي نەگىز اراسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بارىن بىردەن بايقايدى. ىقشامداۋ باسىم ءارى رەجيسسەر وقيعا جەلىسىن ۇلتتىق شەكارا شەڭبەرىنەن اسىرىپ, تۇتاس ادامزاتتىق تراگەديا دەڭگەيىندە جەتكىزۋگە ۇمتىلعان. سوندىقتان بولسا كەرەك, سپەكتاكلدى تاماشالاۋشى ءار كورەرمەن قويىلىمنان ءوزىن, ءوز ۇلتىنىڭ مىنەزى مەن بولمىسىن, تاۋقىمەتتى تاعدىر تالايىن كورگەندەي اسەر الادى.
راس, ءبىر قاراعاندا سپەكتاكل ءۇشىنشى جاقتان بايانداۋعا قۇرىلعان, دراماتۋرگيالىق قايشىلىعى ازداۋ بىرسىدىرعى ءھام وزگە سپەكتاكلدەرمەن سالىستىرعاندا وقيعا ءوربۋى دە تۇسىنىكسىزدەۋ دۇنيە سەكىلدى اسەر قالدىرادى. قويىلىمنىڭ يدەيالىق-كومپوزيتسيالىق جەلىسىن نەگىزىنەن انا مەن ۇلىنىڭ ديالوگتەرى مەن مونولوگتەرى قۇرايدى. سونىڭ سالدارىنان دا ءا دەگەندە سپەكتاكل ادەبيەتكە كوپ يەك ارتىپ, ءاۋ باستاعى تەاتر ونەرى تالاپ ەتەتىن ماقساتىن جوعالتىپ العانداي كۇيگە بولەيتىنى دە بەلگىلى. الايدا العاشقى اسەر الدامشى. وقيعا جەلىسى دامي, شيرىعا كەلە سپەكتاكل ديناميكاسى دا زور قۋاتقا يە بولىپ, تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ تراگەدياسىن ءون بويىنا جيعان تەڭدەسسىز تۋىندىعا اينالادى. كورۋشى شىمىلدىق اشىلعاننان قويىلىم سوڭىنا قالاي جەتكەنىن اڭعارماي دا قالادى. ويتكەنى اكتەرلەردىڭ ىشتەي شيرىققان, شىنىققان قايشىلىققا تولى قۋاتتى كۇيى ءھام سپەكتاكل بويى جاندى داۋىستا ورىندالعان بوياۋعا باي مازمۇندى حورلار ءبىر ساتكە جۇرەك تۇكپىرىنە تۇراقتاپ الىپ, ۇزاق ۋاقىت ءوز اسەرىنەن بوساتپايدى. بۇل البەتتە تەاتر ارتىستەرىنىڭ ىجداعاتتى ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسى ەكەنى ءسوزسىز. باسىنان اياعىنا دەيىن پوەتيكالىق تىلدە ءوربيتىن سپەكتاكل اكتەرلەرگە وڭاي سالماق سالماعانىن دا وسى تۇستا اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى كوبىنەسە ءان مەن بي, پلاستيكالىق ارەكەتكە باسىمدىق بەرىلەتىن قويىلىمداردا جارقىراي كورىنىپ جۇرگەن تەاتر ترۋپپاسى قازاقتىڭ قارا ولەڭ ءتىلىن يگەرۋدە دە ەسە جىبەرمەيتىنىن, ءاردايىم شىعارماشىلىق بابىندا ەكەندەرىن تاماشا دالەلدەدى.
ودان بولەك سپەكتاكلدىڭ دەكوراتسياسى مەن كوستيۋمدەرى دە كوڭىلگە ەرەكشە قونىمدى, قويىلىم اتموسفەراسىن جەتكىزۋدە ۇتىمدى قىزمەت اتقارىپ تۇر. شىمىلدىقتى اينالا قورشاعان قىپ-قىزىل تۇسكە بويالعان اسپالى كوپىرلەر مەن ساحنا ورتاسىنداعى الىپ قىزىل شاڭىراق, جوعارىدان تومەن قاراي ەنتەلەگەن اسپالى شامعا ۇقسايتىن باعانالار – مۇنىڭ بارلىعى سپەكتاكل باستالماي تۇرىپ-اق وقيعانىڭ تۇرمىستان الدەقايدا الشاق, كۇللى ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى پروبلەمالاردى قاۋزايتىن, كوتەرەر كوركەمدىك قۋاتى الدەقايدا سالماقتى دۇنيە ەكەندىگىن بىردەن اڭعارتاتىنداي. ءتىپتى نەگىزگى باسىمدىققا يە قىزىل ءتۇس – قويىلىمنىڭ تراگەديالىق كۇيىنىڭ حابارشىسىنداي.
ساحنانىڭ دەكوراتسياسى سونشالىقتى ءبىر كۇردەلى ەمەس, بىراق زاماننىڭ زارىن ءدال بەرىپ تۇر. سول زارلى اۋەن, زارلى ءۇن سارىنى ارقىلى تويىنعان, ەسىرگەن, كوزىن شەل باسقان, ەشتەڭەنى كورمەيتىن مەڭىرەۋ, تاسكەرەڭ, تاسجۇرەك قوعامنىڭ كەلبەتى دە قويىلىمدا جاقسى اشىلعان. سپەكتاكلدىڭ ءون بويىندا مۇڭ دا, ارمان دا, ءۇمىت وتى دا بار. قاسىرەت تابى جانىڭدى ايازداي قاريدى.
ءبىر قىزىعى, ساحنالىق جۇمباقتاۋ مەن سيمۆوليكاعا تولى قويىلىمنىڭ ستسەنوگرافياسى – ارنايى سۋرەتشى ماماننىڭ ەمەس, رەجيسسەر قيالىنىڭ جەمىسى. رەجيسسەر قيالىن تولىقتىرىپ, سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىگىنە قىزمەت ەتكەن كوستيۋم سۋرەتشىسى التىنبەك ەرمۇحان مەن مۋزىكانىڭ درامالىق قۋاتىن اشقان حورمەيستەر انەل سىرگەباەۆانىڭ ەڭبەگى دە كوڭىلگە ايرىقشا قۇرمەت ورنىقتىردى. ونى كورەرمەندەر دە ىشپەن سەزىپ, كوڭىل كوزىمەن ءتۇيسىنىپ مويىنداعانداي. سپەكتاكل سوڭىنان تاريحي تۋىندىنى تاماشالاۋعا كەلگەن ءبىر توپ ادەبيەت وكىلى مەن قوعام قايراتكەرلەرىنەن قويىلىم جايلى پىكىرىن سۇراپ, اسەرىن بىلگەن ەدىك.
عالىم جايلىباي,
اقىن:
– «قىلكوپىر» اقىن, دراماتۋرگ نۇرلان ءورازاليننىڭ وسىدان 30 جىل بۇرىن جازعان «قاراقازان عاسىر» دەگەن وتە كۇردەلى 4-5 باسپا تاباقتىق ۇلكەن شىعارماسىنىڭ نەگىزىندە قويىلىپ وتىر. بۇل تۋىندى, وكىنىشكە قاراي, كەزىندە ادەبي سىن تۇرعىسىنان ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن العان جوق. مەنىڭ ۇعىمىمدا «قاراقازان عاسىر» داستانى نۇرلان ءورازاليننىڭ نەگىزگى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى, ءتىپتى باستى شىعارماسى دەسەم دە بولادى. سەبەبى بۇل شىعارما 90-جىلدارى جاريالانعاندا جىل قورىتىندىسىندا «وسى جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك پوەتيكالىق شىعارماسى» دەپ ەڭ ءبىرىنشى پىكىردى مەن ايتىپ ەدىم. سودان بەرى دە شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتە شىعىپتى. كەز كەلگەن تۋىندىنىڭ باعى جاناتىن ءبىر ۋاقىتى بولادى. بۇگىن «قاراقازان عاسىردىڭ» سونداي ساتىنە كۋا بولدىق. وقيعا جەلىسىنە قاراپ وتىرساق, ەدىگە قارت, ءيىس كەمپىر, بولماسا قاسىم – وسىلاردىڭ بارلىعى اق پەن قارانىڭ ورتاسىنداعى پاراللەلدەردەن تۇرادى, وقيعالاردىڭ بارلىعى سول نەگىزگە قۇرىلعان. ونىڭ استارىنا ءۇڭىلۋ, فيلوسوفيالىق ءمانىن اشۋ – ۇلكەن ەڭبەك ءھام ءبىلىمدى جانە جۇرەكتى قاجەت ەتەدى. وسى ەرەكشەلىكتى رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپباي جاقسى ءتۇسىنىپ, سەزىنگەن. ارينە, پوەتيكالىق شىعارما بولعاننان كەيىن مۇنى قابىلداۋ وتە قيىن بولۋى دا مۇمكىن. بىراق نۇرقانات رەجيسسەرگە تيەسىلى قولتاڭبا, جاڭاشا ويلاۋ, سونى ساراپتاۋ, تىڭ رەجيسسەرلىك شەشىمدەردى كورىپ, شىعارمانىڭ ىشىنە سونشاما ەنىپ, ەرەكشە شابىتتاندىم.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
قوعام قايراتكەرى:
– نۇرقانات جاقىپباي – ءوزى جاستايىنان, تۋمىسىنان وزگەشە ويلاپ, ەرەكشە دۇنيەتانىم ىزدەپ جۇرەتىن ىزدەنىمپاز سۋرەتكەر. ورىمدەي كەزىنەن, تەاترعا كەلگەنىنەن باستاپ سونداي قاسيەتىمەن دارالاناتىن. ول اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن قاسيەت. نۇرقاناتتىڭ ويلاۋ جۇيەسى مەن تەرەڭنەن قوزعايتىن تۇيسىگى, سەزىمى, سەزىنۋى ەرەكشە جىگىت دەپ ويلايمىن. سوناۋ كەڭەس وداعىنىڭ كەزىندە ونەرگە باتىل كەلىپ ارالاسىپ, تەاتردىڭ ءاربىر سپەكتاكلىندە وزىنشە رەفورما جاسايمىن دەپ ءتۇرلى تاجىريبەلەرگە بارعانىنا ءوز باسىم كۋامىن. جانە بۇل استە بۇرىنعى قالىپتاسقان ءداستۇردى جوققا شىعارۋ ەمەس, نۇرقاناتتىكى سونى دامىتۋ, سونىڭ اشىلماعان سىرىن شەشۋ.
نۇرتورە ءجۇسىپ,
سەناتور:
–اقىن نۇرلان ورازالين اعامىزدىڭ پوەتيكالىق تۋىندىسىنىڭ ساحنالانعان نۇسقاسىن كوردىك. تەاتردىڭ ءوز ءتىلى بار. ول ءتىل تۇپنۇسقادان بولەك بولادى. تەاتردىڭ ماقساتى ادامدى ويلاندىرۋ, تولعاندىرۋ دەسەك, وسى تالاپ تۇرعىسىنان كەلگەندە رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ قويىلىمى كەز كەلگەن ەۋروپالىق ساحنادا قوياتىنداي دارەجەدە دەپ ويلايمىن. «قىلكوپىر» قويىلىمى ارقىلى سۋرەتكەر تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ, وتكەن عاسىردىڭ قاسىرەتتى پاراقتارىن كوز الدىمىزعا الىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە شەرلى جۇرتتىڭ باستان وتكەرگەن تاريحي وقيعالارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن كەستەلەنىپ جاتىر. جانە وقيعانىڭ ءبارى ساحنانىڭ ءوز تارتىبىندە جۇيەلەنىپ, نۇرلان اعامىزدىڭ جىر جولدارى كادىمگى حور سياقتى, ياعني حالىقتىڭ «ەلىم-ايدى» ايتقان سارىنىنداي سەزىلدى. ساحناداعى اكتەرلەر ورىنداۋىنان سونداي قۇدىرەتتى سەزىندىم. بۇل – ەلدىك جولىنداعى ءتۇرلى قۇرباندىقتىڭ, قيىندىقتىڭ, اۋىرتپالىقتىڭ قازاقتىڭ باسىنان وتكەن كەزەڭدەرى. ياعني «قىلكوپىردە» وتكەن عاسىردىڭ, قازاق ءۇشىن قاسىرەتتى عاسىردىڭ بەينەسى جاقسى ساحنالاندى دەپ ايتۋعا تولىقتاي نەگىز بار.
