وركەندەۋ كەپىلى – حالىق يگىلىگىنە ساي ەسەلى ەڭبەك

ءبىر كەزدەرى انگليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۋينستون چەرچيلل حالىق الدىندا ءسوز سويلەپ تۇرىپ, كەۋدەسىن ءوز ەلىنە دەگەن ماحاببات كەرنەپ, كوڭىلىن شارىقتاتا: «قانەكي, ءوز بورىشىمىزدى ورىندايىق, بىرىگەيىك, ەگەر بريتان يمپەرياسى ءالى دە مىڭ جىل ءومىر سۇرەر بولسا, ادامدار سودان كەيىن دە: «بۇل ولاردىڭ ۇلى ساعاتى بولدى!» دەپ ايتاتىنداي ءىس جاسايىق» دەگەن ەكەن. بايقاپ  قاراساق, شىنىندا دا ۇلىبريتانيا چەرچيلل بيلىك قۇرعان جىلدارى جاڭا قارقىنمەن قاناتتانىپ, قازىرگى الەمنىڭ ۇلى دەرجاۆالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. وسى ءبىر جايتتى ەسىمە الىپ وتىر­عانىم بەكەر ەمەس. ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ بيىلعى جولداۋىندا قازاق­ستان حالقىنا ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى ءسوزىن ارنادى: «ءبىز ءوز حالقىمىزدىڭ يگى­لىگى جولىندا ۇلى ماقساتتاردى العا قويامىز, سوندىقتان مەن بارلىق ساياسي پارتيالاردى, قوعامدىق بىرلەستىكتەردى, بارشا قازاقستاندىقتاردى 2050 سترا­تەگياسىنىڭ باستى ماقساتىنا جەتۋ ءجو­نىندەگى جۇمىسقا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن!.. ءوز جۇمىس ورىندارىڭىزدا وتىرىپ, وسى جۇمىسقا ارقايسىڭىز اتسالىسىڭىزدار. نەمقۇرايدىلىق تانىت­پاڭىزدار. ەلدىڭ بولاشاعىن بارشا حالىقپەن بىرگە جاساڭىزدار!». ءيا, ءبىزدىڭ الدىمىزدا جالپىعا ور­­تاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ مىندەتى تۇر. سو­نى­مەن قاتار, قوعام الدىندا تاۋەل­­سىزدىكتىڭ 20 جىلدان استام ۋاقى­تىن­داعى جەتىستىكتەرىن ساقتاپ قالۋ ءمىن­دەتى قويىلعان, ءارى «مىقتى مەملەكەت امان قالۋ ساياساتىمەن ەمەس, جوس­پارلاۋ, ۇزاق مەرزىمدى دامۋ مەن ەكو­نو­ميكالىق ءوسۋ ساياساتىمەن اينالى­سادى». وسىعان وراي, پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋى جونىندە ماقسات قويدى. ول ءۇشىن ەلدىڭ كۇرەتامىرى بولىپ وتىرعان ينفرا­قۇرىلىمدى وركەندەتۋ, ەكونوميكا جانە ءوندىرىس سالالارىن دامىتۋ, وڭىرلەردە يندۋستريالىق جاڭا سالالار اشۋ, ەلى­مىزدىڭ اۋماقتىق ارتىقشىلىقتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى لوگيستيكالىق – كولىك ورتالىعى بولۋ ءتارىزدى سەرپىندى دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىن ىسكە كىرىس­تىرۋ قاجەت. ويتكەنى, ءححى عاسىر – ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن, ونىڭ ىشىندە ينتەللەكتۋالدى ادامي رەسۋرستاردىڭ مۇمكىندىگىن اشاتىن يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ عاسىرى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ەلىمىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانىپ, يگىلىكتى ىستەردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتۋى سونىڭ ناقتى ايعاعى دەسەك استە قاتەلەسپەيمىز. ناتيجەسىندە سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە ەلىمىزدە 800 كاسىپورىن ىسكە قوسىلىپ, 150 مىڭ ادامعا جاڭادان جۇمىس ورنى اشىلدى. وسى جىلدارى رەسپۋبليكادا ەنەرگەتيكا مەن قويناۋلاردى پايدالانۋ سالالارى تارتىپكە كەلتىرىلىپ, وتاندىق ءوندىرىستى كۇرت دامىتۋعا جول اشىلدى. اسىرەسە, تەمىرجول سالاسى بويىنشا ماشينا جاساۋدى دامىتۋدا كوپ جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەل تاريحىندا العاش رەت ەلەكتروۆوزدار, تەپلوۆوزدار, جولاۋشىلار مەن جۇك ۆاگوندارىن قۇراستىرۋ جولعا قويىلدى. ايتالىق, استاناداعى لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى ارقاسىندا قازاقستانمەن قاتار, تاياۋ شەت ەلدەردىڭ تەمىرجول سالاسىنىڭ دا زاماناۋي ماگيسترالدىق لوكوموتيۆتەر جونىندەگى قاجەتتەرى وتەلۋدە. اۆتوموبيل ونەركاسىبى دە دامىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە جەڭىل اۆتوكولىك ءوندىرۋ 19 مىڭنان 37,5 مىڭعا ارتىپ, ەكى ەسە وسسە, اۆتوبۋس شىعارۋ كولەمى وسى ارالىقتا 4,5 ەسەگە ۇلعايدى. مامانداردىڭ ەسەبى بويىنشا, 2014 جىلى كەدەن وداعى ەلدەرىنە شىعارىلاتىن كولىك­تەردەن وتاندىق اۆتوكولىك ونەر­كاسىبى 34 ملرد. تەڭگە پايدا تابادى. جالپى, 2015 جىلى 20 مىڭ, ال 2016 جىلى 58 مىڭ قازاق­ستاندا قۇراستىرىلعان اۆتوكو­لىكتەردى ەكسپورتقا شىعارۋ جوس­پار­لانىپ وتىر. وسىنداي وڭ وزگە­رىستەر اگروونەركاسىپ كەشەنى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ, قۇرىلىس يندۋستريا­سى, مەتاللۋرگيا, جەڭىل ونەر­كاسىبى, فارماتسەۆتيكا مەن  حيميا ونەركاسىبى سالالارى بويىنشا دا جۇزەگە اسىپ, ءوزىمىزدىڭ ىشكى تۇتىنۋ قاجەتتىلىگىمىزدى قانا­عاتتاندىرۋمەن قاتار, سىرتقى رى­نوكقا شىعارىلاتىن باسەكەگە اسا قابىلەتتى ونىمدەردى كوبەيتۋگە دە ىڭعايلى مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋدا. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسىنىڭ اياسىندا ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا ىلگەرىلەۋ ءىزى ورىن الۋدا. اتاپ ايتقاندا, قۋاتى 300 مەگاۆاتت مويناق گيدروەلەكترستانساسى ىسكە قوسىلدى, «ەكىباستۇز گرەس-1» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ 500 مەگاۆاتتىق 8-ءشى ەنەرگوبلوگى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى, بالقاش جىلۋ ەلەكترستانساسىن سا­لۋدىڭ جوباسى قولعا الىندى. سون­داي-اق, «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ جوسپارى نەگىزىندە شاعىن جانە ورتا گيد­روەلەكترستانسالار, جەل مەن كۇن ەلەكترستانسالارى ءتارىزدى قايتالانىلاتىن ەنەرگيا كوز­دەرىن ىسكە كىرىستىرۋ جۇمىستارى باستالدى. ماسەلەن, 2014 جىلى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كور­مە­سىن ەنەرگيا­مەن قامتاماسىز ەتەتىن قۋاتى 300 مەگاۆاتتىق ەرەيمەنتاۋ جەل ەلەكترستانساسى پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولادى. ەلىمىزدە ەنەرگيا قۋاتىن ەسەلەۋ ارقىلى باسەكەلەستىككە قارىمدى ءبىزدىڭ تابيعي شيكىزاتتى مولىنان وندىرۋگە مۇمكىندىك تۋارى انىق. ارينە, بۇل تۇستا شيكىزاتتى شەكسىز وندىرە بەرۋ كەرەك دەگەن ۇعىم تۋماۋى كەرەك. اڭگىمە وسىناۋ ەن بايلىقتى ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعانداي, حالىق يگىلىگىنە ءتيىمدى جاراتۋعا سايادى. ول ءۇشىن مۇناي مەن گازدىڭ ەكسپورتتىق مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى ءوندىرۋدىڭ ءتيىمدى مولشەرىن انىقتاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, كوممۋنيكاتسيا جانە مەديتسينا جابدىقتارى, ەلەكترونيكا, لازەرلىك تەحنيكا سەكىلدى عىلىمدى كوپ قاجەت ەتەتىن سالالار ءۇشىن ماڭىزدى سيرەك مەتالداردى ءوندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ءلازىم. وسى ماقساتتا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى بويىنشا قازاقستان الەم­دىك نارىققا شىعۋى ءتيىستى. جالپى, قازاقستان تەك شي­كىزاتتىڭ ارقاسىندا عانا كۇن كورىپ وتىر دەگەن پىكىردىڭ باسىم ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. راسىندا دا ەلدەگى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 80 پايىزى شيكىزاتتىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ وتىر جانە بۇل ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز ەمەس. جاعدايدىڭ بۇلاي بولۋى, مانەرلەپ ايتار بولساق, بىزگە «اتادان قالعان مۇرا» ىسپەتتى. كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاندا وندىرىلگەن رۋدا ءتىپتى سول جەر جىنىسى كۇيىندە رەسەيگە نەمەسە باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ بىرىنە جەتكىزىلىپ, سوندا وڭدەلىپ وتىردى. ەلىمىزدىڭ ميلليونداعان گەكتار جەرىندە ءوسىپ شىققان ميللياردتاعان پۇت استىقتى جينايتىن كومبايندار دا سىرتتان اكەلىنىپ, بىزدە سوقا دا شىعارىلمايتىن. قازاقستان يندۋسترياسى نەگىزىنەن تەك اسكەري ماقساتتا دامىپ, زاۋىتتارىمىزدىڭ باسىم بولىگى كسرو-نىڭ قورعانىس سالاسىنىڭ تاپسىرىستارىنا قىزمەت ەتكەندىكتەن, حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى بولا بەرمەيتىن. بىراق ولاردىڭ وزدەرى كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن جۇمىستارىن دوعاردى. ماسەلەن, پاۆلودار تراكتور زاۋىتى, تراكتورلار مەن اۆتوكولىكتەردىڭ پورشەندەرىن دايىنداعان الماتى «پورشەن» زاۋىتى ءتارىزدى الپاۋىت كاسىپورىندار وسىنداي كۇي كەشىپ وتىرسا, ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنداعى ءوندىرىس جابدىقتارىنىڭ 60 پايىزدايى مەيلىنشە ەسكىرگەن. ايتالىق, 10 جىل عانا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىستى ونداعى ستانوكتار 30-40 جىل بويى پايدالانىلىپ كەلەدى. ارينە, كەز كەلگەن شەتەلدىك فيرما وزدەرىنىڭ ونىمدەرىن مۇنداي كاسىپورىنداردا دايىنداتۋعا ق ۇلىقتى بولمايتىنى ايدان انىق. سوندىقتان, بارلىعىن دا جاڭادان باستاۋعا تۋرا كەلىپ تۇرعانى بارشاعا تۇسىنىكتى  بولار دەگەن ويدامىن. بيىلعى جولداۋدا بۇل تۇرعىدا ناقتى شارالار قاراستىرىلعان. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق دامۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان ەكىنشى بەسجىلدىعى شيكىزاتتىق ەمەس ءوندىرىس ورىندارىن بارىنشا دامىتۋدى كوزدەپ وتىر. مىناداي ءبىر اقيقاتقا نازار اۋدارساق. قاي ەلدىڭ بولماسىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇ­راق­تىلىعى جەكەمەنشىك سەكتورىنىڭ, سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىنە تىكەلەي قاتىستى. تاۋار ءوندىرىسىن ۇلعايتىپ, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاسايتىن دا, قىزمەت ساپاسىن جاقسارتاتىن دا وسى ورتا تاپ. ەكونوميكا تۇراقتى بولۋى ءۇشىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 70-80 پايىز, كەم دەگەندە 50 پايىز بولۋى كەرەك. جولداۋدا وسى مەجەنىڭ بەلگىلەنىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنىڭ مىقتى دىڭگەگى ەكەندىگى ايتىلعانى كەزدەيسوق ەمەس. ەلباسىمىز دا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تۇراقتى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وكىنىشتىسى, بۇل تۇرعىدا كە­دەر­گىلەر دە بار­شىلىق. ەڭ سوراقىسى, وسى سالادا كوررۋپ­تسيا­نىڭ بەل الىپ تۇرعانى قىن­جىل­تادى. ىسكە ءمۇد­دەلى بولۋى ءتيىس كەيبىر جاۋاپتى ادامداردىڭ تاراپىنان جەكە باستارىنىڭ پايداسى ءۇشىن ناقتى كاسىپپەن اينالىسقىسى كەلگەن ازاماتتاردى اياقتان شالۋ فاكتىلەرىنىڭ ءجيى بولىپ تۇراتىنى قۇپيا ەمەس. جاقىندا قۇرىلىس ساۋداسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن وزىمە جاقسى تانىس ءبىر ازاماتپەن كەزدەسىپ قالعانىمدا, ول ءۇي قۇرىلىسى ماتەريالدارىن شىعاراتىن ءوندىرىس ورىنىن اشۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن ايتا كەلە, ءوزىنىڭ كوپ ماشاقاتقا تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ تەك پارا بەرۋمەن عانا شەشىلەتىنىن كۇيىنە ايتا وتىرىپ, ول تاياۋدا ۇكى­مەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە ەل­باسىنىڭ وسى تۇرعىدا ناقتى مىسال­دىڭ نەگىزىندە جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرىنە ەسكەرتۋلەر جاساپ, تەز ارا­دا قالىپتاسقان  جاعدايدى دۇرىس­تاۋعا قاتىستى بەرگەن تاپسىر­مالارىن تولىق قولدايتىنىن ءارى ولاردىڭ ءسوزسىز ورىندالۋىن قا­لايتىنىن ءبىلدىردى. تانىسىم, سونىمەن قاتار, ءبۇ­گىن­دە جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىن تابۋدىڭ قيىندىعىن, كەي­بىر قازاق ازاماتتارىنىڭ وزگە وتان­داس­تا­رى­مىزعا قاراعاندا جالقاۋلىققا بوي ۇرىپ, جۇمىس ىستەۋدەن قاشۋعا ءازىر تۇراتىنىن قىنجىلا جەتكىزدى. سوندىقتان, ول بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ەڭبەك ادامدارى جايلى كوبىرەك ءسوز قوزعاعاندارى ءجون دەپ سانايدى. وسى ورايدا, بەلگىلى سۋرەتشى ەربولات تولەپباەۆتىڭ تانىمال جۋرناليست قاينار ولجايعا بەرگەن سۇحباتى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. سۋرەتشى جاپونيادا بولعان كەزىندە تەلەديداردان تەمىرجول بويىندا نەبارى 8 شارشى مەتر جەردە قۇرقىلتايدىڭ ۇياسى ءتارىزدى باسپانادا تۇراتىن جاپوندىقتىڭ جەكە جەتىستىگىن كورگەندە تاڭعالعانىن جاسىرمايدى. ونىڭ سىرى مىناعان سايادى. كوسىلىپ جاتسا, اياعى سىرتقا شىعىپ قالاتىن مەكەنىندە جاپوندىق ءۇيىن ەدەننەن تومەن قاراي قازادى. كۇندەلىكتى تەمىر­جولداعى جۇمىستان كەيىن ۇيىنە كەلىپ قازعان تۋرا ءۇش قاپ توپى­راعىن ءۇش جىل بويى ارنايى ورىن­عا تاسىپ وتىرادى. ساناپ جىبەر­سەڭ, وسى ۋاقىت ىشىندە ول تۋرا 3285 قاپ شىعارىپتى. سونىمەن, جەر اس­تى­نان التى قابات تىك قۋىس قازعان جاپوندىق وعان جارىق پەن جى­لۋ تارتادى. جەلدەتكىش قوندىر­عىلار ورناتادى. اقىرىندا پالەن­باي قاتار سورەلەر جاساپ, وندا سا­ڭى­راۋقۇلاقتار ءوسىرىپتى. ودان كۇن سايىن كوشەنى جاعالاي ورنالاسقان رەستوراندارعا ساڭىراۋقۇلاعىن وتكىزىپ, ءوزى تەمىرجولداعى جۇمىسىنا باراتىن كورىنەدى. مىنە, تەلەديداردا وسىنى جالىقپاي ناسيحاتتاۋ ءۇر­دىسى ورىن العان. ءبىز دە وسىنداي جاق­سىلىقتارعا بەت الساق عانيبەت بولار ەدى. كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى,«باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى.