تۇرعىن ءۇي سەكتورىنداعى تىڭ قادام
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ۇلتتىق جوبانى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 7,6 ترلن تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4 ترلن تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 786 ملرد تەڭگە قاراستىرىلماق. بۇدان بولەك, 2,8 ترلن تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلگەن.
– نەگىزگى قىزمەتتەرگە تەڭ قولجەتىمدىلىك باعىتى بويىنشا ينفراقۇرىلىمدى كەشەندى دامىتۋعا قاتىستى ەكى تاپسىرمانى ورىنداۋ جانە «جايلى تۇرعىن ءۇي» جاڭا تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ينفراقۇرىلىمدى كەشەندى دامىتۋ 16 مىڭ شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ جەلىسىن, 46 توپتىق سۋ قۇبىرىن, 875 شاقىرىم نوسەر كارىزى جانە ارىق جۇيەسى جەلىسىن سالۋ مەن قايتا جوندەۋدى كوزدەيدى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شەڭبەرىندە اۋىل ىشىندە 12 مىڭ شاقىرىم ينجەنەرلىك جەلى, 10 مىڭ شاقىرىم كەنتىشىلىك جول جانە 1,5 مىڭ الەۋمەتتىك نىسان سالىنىپ, جوندەلەدى. ناتيجەسىندە, قالا حالقى اۋىزسۋمەن جانە اعىن سۋلاردى تازارتۋ جۇيەسىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلەدى. 3,5 مىڭنان استام اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمى وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنە سايكەس جاڭعىرتىلادى, – دەيدى ءا.ەرعاليەۆ.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى قايىربەك وسكەنباەۆتىڭ دەرەگىنشە, بۇگىندە 17,7 ملن ادام نەمەسە ەل حالقىنىڭ 94,1 پايىزى سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ونىڭ ىشىندە قالا حالقىنىڭ ۇلەسى – 97,5 پايىز (10,6 ملن ادام), ال اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسى – 90,1 پايىز (7,1 ملن ادام).
«جايلى تۇرعىن ءۇي» شەڭبەرىندە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 13,5 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلماق. بۇل رەتتە 185,1 مىڭ ادام ءۇشىن جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ, 102,3 مىڭ بىرلىك الەۋمەتتىك جالعا بەرۋ قۇرىلىسىن سالۋ شىعىستارىن سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار كرەديتتىك تۇرعىن ءۇي سالۋ, جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن 15 مىڭ تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋ, اۋىلدا 2,9 مىڭ جالعا بەرىلەتىن ءۇي بويىنشا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان. جالپى, جوبا اياسىندا 103 ملن شارشى مەتر جاڭا تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن 235 مىڭ جەر ۋچاسكەسى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلەدى. وسىلايشا 2025 جىلعا قاراي 977 مىڭ ادامنىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايى جاقسارادى.
– «جايلى تۇرعىن ءۇي» باعىتىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اكىمدىكتەردىڭ الەۋمەتتىك جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋى اياقتالادى. سونىمەن قاتار 2022 جىلدان باستاپ جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنداعى جالداۋ اقىسىن سۋبسيديالاۋ جانە وتباسى مۇشەسىنە شاققاندا تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردى قولداۋ جوسپارلانۋدا. بۇل تەتىكتە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ بىرىڭعاي وپەراتورى ىسكە قوسىلادى. ول جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالارىن تارتا وتىرىپ, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي پۋلدارىن قالىپتاستىرادى جانە جالعا الۋشىلارمەن شارتتار جاساي وتىرىپ, تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارادى. بۇل رەتتە جەكە قۇرىلىس سالۋشىلاردى جەر ۋچاسكەلەرىن جانە تۇرعىن ءۇي كولەمىنىڭ 50 پايىزىن ساتىپ الۋ نەمەسە جالعا بەرۋ بويىنشا كەپىلدەندىرىلگەن «وففتەيك-كەلىسىمشارتتار» ارقىلى تارتۋ جوسپارلانعان, – دەيدى ق.وسكەنباەۆ.
الداعى 5 جىلدا كەزەكتە تۇرعاندار ءۇشىن 86 مىڭنان استام پاتەر سالىنادى. كەزەكتە تۇرعان 404 مىڭ ادام وتباسى بانكى ارقىلى 2 پايىزدىق جانە 5 پايىزدىق جەڭىلدىكپەن نەسيە الا الادى. ول ءۇشىن ۇلتتىق جوبا اياسىندا 400 ملرد تەڭگە ءبولۋ جانە تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن جوعارى 63 مىڭ كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردى قولداۋ جوسپارلانعان.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىنا سايكەس ىسكە اسىرىلاتىن جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ تۇتاس شارتتارى ساقتالاتىن بولادى. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنە سايكەس تۇجىرىمداما قابىلدانعاننان كەيىن بەكىتىلەتىن قاعيدالاردى ازىرلەۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار وسى قاعيدالار شەڭبەرىندە كرەديتتەۋدىڭ بىرىڭعاي ەڭ جوعارى سوماسى 15-18 ملن تەڭگە شەگىندە, الدىن الا تۇرعىن ءۇي قارىزدارى بويىنشا ەڭ تومەنگى باستاپقى جارنا 10 پايىز مولشەرىندە بولماق. جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالارعا قاتىسۋشىلاردىڭ تىزبەسى كەڭەيتىلەدى جانە ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ شەكتى مولشەرى ۇلعايتىلادى, – دەپ ناقتىلادى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى.
بۇل رەتتە وتباسى بانكى ۇلتتىق قولداۋ ينستيتۋتى مارتەبەسىن الماق. «تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعى» ارقىلى بانك تۇرعىن ۇيگە مۇقتاجداردىڭ ەسەبىن جۇرگىزەدى, سونداي-اق تابىسقا سايكەس كەزەككە قويۋ كۇنى بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كەزەكتە تۇرعاندار اراسىندا ءبولۋدى ورتالىقتاندىرىپ, جۇزەگە اسىرادى. «تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعىنىڭ» بازاسى مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيالانباق.
– «جايلى تۇرعىن ءۇي» باعىتىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 5 جىلدىق ەڭبەك شارتى بار قىزمەتكەرلەرىنە تۇرعىن ءۇي سالىپ بەرەتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ تەتىگى ەنگىزىلەدى. جۇمىس بەرۋشىلەر شىعىندارىنىڭ 50 پايىزىنا دەيىنگى سوماسى وتەلەتىن بولادى. بۇدان بولەك مەگاپوليستەردە جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن الەۋمەتتىك جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جالعاسادى. سونىمەن قاتار وبلىستار وتباسى بانكىمەن بىرلەسىپ جاس وتباسىلار ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارىن بەكىتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. سونداي-اق وڭىرلەردىڭ تۇرعىن ءۇي قورىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا «ەسكى كۆارتالداردى» رەنوۆاتسيالاۋ باعدارلامالارى قابىلدانىپ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنداعى پروبلەمالىق نىسانداردى اياقتاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلادى, – دەيدى ق.وسكەنباەۆ.
كولىكتىك بايلانىستىڭ كوكجيەگى كەڭيدى
«قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسىنىڭ ەكىنشى باعىتى – كولىكتىك بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىندە ىشكى كولىك جەلىسىن دامىتۋ جانە اۋماقتاردىڭ بايلانىسىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل رەتتە 11 مىڭ شاقىرىم رەسپۋبليكالىق جانە 27 مىڭ شاقىرىم جەرگىلىكتى جول سالىنىپ, جوندەلەدى.
– بۇل «جاقسى» جانە «قاناعاتتانارلىق» جاعدايداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ ۇلەسىن 100 پايىزعا جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوجولدىڭ ۇلەسىن 95 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اۋماقتاردىڭ بايلانىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, «دوستىق – مويىنتى» ۋچاسكەسىن ەلەكترلەندىرۋ جانە ەكىنشى جول قۇرىلىسىن سالۋ جوبالارى قىتاي – ەۋروپا – قىتاي جولىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «داربازا – ماقتاارال» تەمىر جول جەلىسىن سالۋ سارىاعاش ستانساسىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 2 ەسە ارتتىرادى. «تۇركىستان – شىمكەنت – تاشكەنت» جوعارى جىلدامدىقتى ماگيسترالىن سالۋ بارلىق ءوڭىردىڭ تۋريستىك جانە ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ايتارلىقتاي جاقسارتپاق. الماتى ستانساسىن اينالىپ وتەتىن تەمىر جول جەلىسىن سالۋ جوباسى جۇك ارتۋ مەرزىمىن 2 تاۋلىككە قىسقارتادى. اۋماقتاردىڭ بايلانىسىن ارتتىرۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ترانزيت كولەمىن 30 ملن تونناعا, ونىڭ ىشىندە كونتەينەرلەر تاسىمالىن 1,6 ملن تونناعا ۇلعايتپاق, – دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى اسەت ەرعاليەۆ.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ق.وسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «دوستىق – مويىنتى» ۋچاسكەسىن ەلەكترلەندىرۋ جانە ەكىنشى جول قۇرىلىسىن سالۋ (833 شاقىرىم) جۇمىستارى 2022 جىلى باستالىپ, 2025 جىلى اياقتالماق. جاڭا تەمىر جول اقتوعاي, بالقاش, مويىنتى جانە تاعى دا باسقا ءىرى ەلدى مەكەندەر ارقىلى وتەتىن بولادى. وندا تەمىر جولدا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ بارلىق سپەكترى ۇسىنىلادى.
– بيىل «دوستىق – 19 رازەزد» ۋچاسكەسىندە ەكىنشى جولداردىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ونى 2022 جىلى اياقتاۋ جوسپارلانعان. «دوستىق – مويىنتى» ۋچاسكەسىنە قاتىستى جوبانى ىسكە اسىرۋ تەمىر جول ترانزيتتىك دالىزدەرىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 5 ەسە (12 جۇپ پويىزدان 60 جۇپ پويىزعا دەيىن) ۇلعايتۋعا, جۇكتەردى تاسىمالداۋ مەرزىمىن 1,5 ەسە قىسقارتۋعا, ترانزيتتىك كونتەينەرلىك پويىزداردىڭ قوزعالىس جىلدامدىعىن تاۋلىگىنە 1 050 كيلومەتردەن تاۋلىگىنە 1 300-1 400 كيلومەترگە دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ماسەلەن, سوڭعى 5 جىلدا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاسىمال كولەمى 2,6 ەسە ارتتى. 2020 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى تاسىمال كولەمى 21,6 ملن توننانى قۇرادى. بۇل 2019 جىلعى كورسەتكىشتەن 23 پايىزعا جوعارى. بۇل رەتتە تاسىمالدانعان جۇكتىڭ 15 ملن تونناسى «دوستىق – الاشانكوۋ» بەكەتى ارقىلى وتكەن. ستاتيستيكا كورسەتىپ وتىرعانداي, ەلدەر اراسىنداعى ترانزيت ۇلعايا بەرمەك جانە جاڭا تەمىر جول ۋچاسكەسىنىڭ قۇرىلىسى جۇكتەر مەن تاۋارلاردىڭ باسقا تۇرلەرىن ۇزدىكسىز جەتكىزۋگە جول اشادى, – دەيدى ق.وسكەنباەۆ.
بۇل رەتتە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسىنا اينالاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 13 مىڭ شاقىرىمعا جۋىعى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل رەسپۋبليكالىق جەلىنىڭ 89 پايىزىن, جەرگىلىكتى جەلىنىڭ 75 پايىزىن نورماتيۆتىك جاعدايعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
