ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارى عۇمار اعانىڭ اكەسى عاريفوللا قوستانايعا ىرگەلەس چەليابى وبلىسىنىڭ زلاتوۋست قالاسىنداعى اسكەري زاۋىتتا جۇمىس ىستەيدى. قوستانايدان دا كوپ قازاق بارىپ, سول زاۋىتتان ناپاقا تاپقان ەكەن. سوعىس اياقتالعان سوڭ ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ءۇش قىزى قىلتيىپ ءوسىپ قالعان عاريفوللانىڭ قالىڭ ورىستىڭ اراسىندا قالعىسى كەلمەيدى. قازانعا قايتايىن دەسە, وندا كۇنكورىستىڭ جىرعاپ تۇرماعانىن ەستيدى. سوندا قوستانايدان بارعان ءبىر قازاق: «عارەكە, ءبىزدىڭ اۋليەكول – قالىڭ قازاقتىڭ, مۇسىلماننىڭ ورتاسى. سەنىڭ ءدىني ءبىلىمىڭ بار ادامسىڭ, ءبىزدىڭ ەلدە كىسى قايتسا جانازاسىن شىعاراتىن مولدا قالمادى, ءجۇر بىزبەن بىرگە», دەيدى. تاتار وتباسى قازاق اۋىلىنا كەلگەن سوڭ, 4-5 جاستاعى ۇلى عۇمار قازاقشانى الدىمەن سويلەپ كەتەدى.
عۇمار مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت اقتالىپ, كىتاپتارى جارىق كورەدى. جۇرەگىندە شوعى بار بالا قاتتى اسەرلەنىپ, بار قۇلقى ادەبيەتكە اۋادى. كەنجە ءارى جالعىز ۇل قارتاڭ اكە-شەشەنى تاستاپ, وقۋعا بارا المايدى دا, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە سىرتتاي تۇسەدى. بۇل كەزدە عۇمار احمەتچيننىڭ ساداقتىڭ وعىنداي ءتىلى نىساناعا ءدوپ تيەتىن ساتيرالىق اڭگىمەلەرىمەن وقىرماندار تانىس بولىپ تا قالىپ ەدى. ونىڭ ءار جىلدارى «قولدى بولعان قوراز», «كوزىلدىرىكتىڭ كەسىرى», «كوزى سىنىق تەبەن», «ۇمىتشاقتىق زوبالاڭى» كىتاپتارى جارىق كوردى.
عۇمار اعانىڭ زامانداس قالامگەرلەرى ايتقانداي, ول كوپىرتىپ كوپ جازعان جوق. از جازسا دا, ساز جازدى. اڭگىمەلەرى اۋىلدىڭ ايتقىشتارىن تىڭداعانداي اسەرگە بولەيدى. ويتكەنى اۆتور اڭگىمەلەرىن شىنايى ومىردەگى كورىنىستەرگە قۇراتىن. كەيىپكەرلەرىنىڭ ارەكەتىن جىبەكتەي توگىلگەن تىلمەن بايانداي وتىرىپ, ناداندىق, ماقتانشاقتىق, جاعىمپازدىق, ساراڭدىق, قۋلىق-سۇمدىق, وتىرىك جانە باسقا دا قوعامنىڭ كىر-قوڭى سىندى قاسيەتتەردى مىسقىلمەن ىسقىلاپ جۋعانداي بولادى. اۆتوردىڭ ءتىلىن تۇششىنىپ وقيسىڭ, كەيىپكەرىنىڭ تىرلىگى كەيدە كۇلدىرەدى, كەيدە كۇيدىرەدى. عۇمار اعانىڭ ءوزى ۇستاز تۇتقان عالىم, ساتيرا سىنشىسى تەمىربەك قوجاكەەۆ جانر جايىنداعى ءبىر ەڭبەگىندە احمەتچيننىڭ شىعارماسىن مىسالعا الادى. «ع.احمەتچيننىڭ ابىگەر ەسىمدى ماقتانشاق, داڭعازا كەيىپكەرى بار. ...كەيدە وعان «ابىگەر اعا, ءسىزدىڭ قولىڭىز وتقا كۇيە مە, كۇيمەي مە؟» دەسە, «ە... نەگە كۇيەدى, كۇيمەيدى. نانباساڭدار, مىنە, كورىڭدەر» دەپ جانىپ جاتقان وتقا قولىن جۇگىرتىپ-جۇگىرتىپ الادى ەكەن. جالاڭداعان وت ابەكەڭنىڭ قولىن كۇلدىرەتىپ كۇيدىرىپ كەتەدى. سوندا ول «كۇيگەن دەگەن مۇنداي بولمايدى» دەپ بوي بەرمەيتىن كورىنەدى.
وسىنى وقىعاندا قاتتىراق كۇلەمىز. دەنساۋلىققا زياندى اقىماقتىققا, وتىرىكشىلىككە ىزالانىپ, اشۋلانىڭقىراپ كۇلەمىز. ءارى ونىڭ «ەتىگىمنەن سۋ وتەدى», «قولىم كۇيەدى» دەپ ايتقاننان گورى, توڭىپ قالۋعا, كۇيىپ ولۋگە بار نامىسقويلىعىنا ءىشىمىز جىلىپ, اياۋشىلىقپەن كۇلەمىز», دەپ جازادى ۇستازى.
عۇمار احمەتچين قوستاناي وڭىرىندە قازاق ءتىلى قاناتىنىڭ كەڭ جايىلۋىنا, ونەرىنىڭ ورىستەۋىنە ەتكەن ەڭبەگى دە ءوز الدىنا ءبىر توبە. «ورىستانىپ كەتكەن» دەگەن «اڭگىمەسى» بار قوستانايدا ايتىستىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسىپ ەدى. وبلىستا وتكەن ايتىستاردا ىلعي قازىلار قاتارىندا بولىپ, اقىندار ونەرىن ادىلەتتىلىكپەن تارازىلادى, ءجون سىلتەدى. 1992 جىلدان باستاپ, ءوزىنىڭ كوزى كەتكەنگە دەيىن ۇزىلمەي وتكەن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ «جاس تۇلپار» ايتىسىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا اتسالىستى ءارى وتىز جىلداي قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولدى. جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە العاشقى ايتىسقا قاتىسىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ العان سالتانات وتەلباەۆا قازىر وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ايتىستارعا قاتىسىپ جۇرگەن ايتىس اقىنى, مادەنيەت سالاسىنداعى بىلدەي مامان. «جاس تۇلپار» ايتىستارىنىڭ بىرىندە عۇمار اعاسى جۇلدە تاپسىرعان قارا بالالاردىڭ ءبىرى قىدىربەك قيىسحان قازىر بەلگىلى ءانشى-جىرشى, جۋرناليست. «جاس تۇلپاردىڭ» تاعى ءبىر جۇلدەگەرى ەرلان قالماقوۆ قازىر وبلىستىق مادەنيەت سالاسىنىڭ بوجىسىن ۇستاپ وتىر. بىردە عۇمار اعادان «مەكتەپ وقۋشىلارى ايتىسىنىڭ شىنايىلىعى قانداي؟ ولاردان جىل سايىن ايتىس اقىنى شىعا ما؟» دەپ سۇراعان بولاتىنبىز. «مەن «جاس تۇلپار» اقىندار فابريكاسى بولادى دەپ جۇرگەنىم جوق. بۇل شارا تاماشا تاربيەنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىن. بالالار ايتىسقا تالپىنادى, پوەزيانى وقيدى, ەڭ بولماسا ولەڭ جاتتايدى. قازاق ءتىلىنىڭ ءنارىن سەزىنەتىن بولادى. وسىنداي شارالار قازاق ءتىلى قادامىنىڭ اشىلۋىنا سەپتىگى تيەر مە دەيمىن عوي» دەگەن ەدى.
سونىمەن قاتار كوپتەگەن جىل بويى جازۋشىلار وداعىنىڭ جەرگىلىكتى ۇيىمىنا جەتەكشىلىك ەتتى. وسىدان از عانا جىل بۇرىن عۇمار اعاي ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىنگى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ بەينەسىن كوركەمسوزبەن جەتكىزگەن تالانتتى جازۋشى-جۋرناليست امانعالي سەگىزباەۆ تۋرالى ماقالا جازىپ, ونىڭ تۋعان جەرى دەنيسوۆ اۋدانى ورتالىعىنان ءبىر كوشەگە ەسىمىن بەرگىزۋگە تالپىنىس جاسادى. ماقالاسى جەرگىلىكتى, رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جارىق كوردى. بىراق دەنيسوۆ اۋدانى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى «مۇنداي ەسىمدى ەستىگەن ەمەسپىز» دەپ, ونىڭ ۇسىنىسىن قولداماي تاستادى. سوندا عۇمار اعاي: «اتتەڭ, قازاق تىلىندە سويلەسە بۇلاي بولماس ەدى. ايتقانىڭ جۇرتتىڭ جۇرەگىنە جەتپەك تۇگىل, قۇلاعىنا دا كىرمەيدى. امانعالي دەگەن تالانتتى جۋرناليست, بي-اعانىڭ قاسىندا جۇرگەن ەڭ جاقىن دوسى بولعان ادام. سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپتى. تۋعان جەرىندە ەسكەرۋسىز قالدى, اۋىلدان ءبىر كوشە بۇيىرمادى-اۋ!» دەپ كۇيىنگەن ەدى.
ول قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى دەگەندە كىرپياز قالامگەر ەدى. سوڭعى جىلدارى باتا جازىپ ءجۇردى. «باتادا قازاقتىڭ تەك تىلەگى عانا ەمەس, ءپالساپاسى, تاريحى, ءتىلىنىڭ تۇنىعى جاتىر. تالاي جاستارعا باتا بەردىم» دەيتىن ماقتانىشپەن. ءبىر باتاسىندا وتاۋ قۇرعان جاستارعا: «كۇلشاشارلارىڭ كوپ بولسىن!» دەپتى. ء«بىز وسىنداي كوپ سوزدەردى ۇمىتىپ بارامىز. باتادا بالالارىڭ دەگەننەن گورى, كۇلشاشارلارىڭ دەگەنىم بەينەلى ەمەس پە؟ ءسابي ەڭبەكتەپ كەلىپ, كيىز ءۇيدىڭ ورتاسىنداعى وشاقتىڭ ك ۇلىن شاشىپ ويناعان. بۇرىنعى قاريالاردان قۇلاقتا قالعان ءسوز عوي» دەيتىن ەدى.
عۇمار اعا كوزى تىرىسىندەگى سوڭعى كىتابىن «كۇندىز جۇلدىز كورىنسە» دەپ اتادى. سونىڭ العاشقى بەتىنە: ء«تىل قىلىش, ءتيىمسىز جەردە تىي, ءتيىمدى جەردە قي» دەپ جازدى. ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمى دا وسى بولاتىن. پەندە بولىپ, ورىنسىز سوزىمەن بىرەۋدىڭ كوڭىلىن قالدىرعان كىسى ەمەس ەدى. زيالى, زيات ادام, ىشكى مادەنيەتتىڭ ۇستىنىنداي بولدى. ال شىعارمالارىندا قازاقتىڭ تىلىنەن قىلىش سوقتى.
ءنازيرا جارىمبەت,
جۋرناليست
