باس قالاعا كىرەر جول توراپتارىندا ورنالاسقان تسەلينوگراد اۋدانى قارقىندى دامىتىلۋدا
اقمولا وبلىسىنىڭ تسەلينوگراد, ارشالى, شورتاندى اۋداندارىنا قاراستى ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرازى ەلوردامىز – استانا قالاسىن اينالا ورنالاسقاندىعى بەلگىلى. وسى سەبەپكە بايلانىستى اتالمىش اۋداندار شارۋاشىلىقتارىنىڭ ەلىمىزدىڭ باس قالاسىن ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋدەگى الار ورنى ەرەكشە. ونىڭ ۇستىنە استانا ىرگەسىندەگى اۋدانعا قويىلار بۇدان باسقا تالاپتار دا از ەمەس. سونىڭ باستىسى – باس قالانى اينالا ورنالاسقان اۋىل-سەلولار كوركىنىڭ ەلوردانىڭ ەرەكشە كەلبەتىنە ساي كەلۋى.
ارينە, بۇل ماسەلە جايىندا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى جيىنداردا تالاي اڭگىمە دە قوزعالدى, شەشىمدەر قابىلدانىپ, مەجەلەر دە بەلگىلەندى. وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءسوز كۇيىندە قالىپ كەلە جاتقاندىعى دا جاسىرىن ەمەس. ەندى, مىنە, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ارنايى باعدارلاما قابىلدانىپ, اتقارىلۋعا ءتيىس ىستەردىڭ اۋقىمى بەلگىلەندى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى بولىنۋدە. وسىعان وراي, وبلىسىمىزدىڭ تسەلينوگراد اۋدانىنداعى احۋال قانداي, نە تىندىرىلدى, ەندى نە ىستەلمەك دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ, وسى اۋدان جاعدايىن ءبىراز زەرتتەپ كوردىك. ەڭ الدىمەن تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ اكىمى باقبەرگەن ماۋلەنوۆكە جولىعىپ, اكىمدى اڭگىمەگە تارتىپ تا بايقادىق.
اڭگىمە بارىسىندا بىلگەنىمىزدەي, باقبەرگەن بولدەش ۇلىنىڭ تسەلينوگراد اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىنا ونشا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان ەكەن. دەگەنمەن, جۇمىس ىستەي بىلەتىن باسشى ادامعا ءار كۇننىڭ ءوزى التىن ەمەس پە. سول سەكىلدى اكىم دە كەلگەنىم كەشە عانا دەمەي, تىندىرىلعان ءبىراز شارۋا جايىنان حاباردار ەتىپ ءوتتى. اۋدان ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس جۇكتەلەتىن ماڭىزدى مىندەتتەر جايىن دا جاقسى ءتۇسىنىپ قابىلداپ, جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنىنا الىپ وتىرعاندىعىن سەزىندىك.
– وبلىس اكىمى قوسمان ايتمۇحامەتوۆتىڭ ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ باعىتىندا قولعا الىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى ءبىزدىڭ اۋداننان كورىنۋدە. كوپ ماسەلە وڭتايلى شەشىلىپ جاتىر. سونىڭ وزىندە دە اۋداندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە وتە كوپ. ارينە, قاي اۋداندا بولسىن, پروبلەمالار جەتىپ ارتىلاتىن شىعار. ال, ءوزىڭىز بىلەسىز, ءبىزدىڭ اۋداننىڭ قيىندىعى دا, قىزىعى دا وزگەلەردەن ءسال باسقاشا. استاناعا ءۇش باعىتتا كەلەتىن كۇرە جولدار ءبىزدىڭ اۋدانعا قاراستى اۋىلداردى باسىپ وتەدى. ەندى وسىعان ەلوردانى ساعالاپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ استاناعا جاقىن جەرلەردە جاپپاي ءۇي سالا باستاعاندىعىن قوسساق, ول قۇرىلىستاردىڭ زامان تالاپتارىنا ساي بولۋ قاجەتتىلىگى دە ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزىپ تۇر. الايدا, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەرەكشە ەكەندىگىنىڭ ءوزى تىڭ جىگەر بەرەدى. سوندىقتان بارلىق مۇمكىندىگىمىزدىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەۋگە بەل بايلاپ كىرىستىك, – دەگەن اكىم ءبىراز جايدان حاباردار ەتىپ تاستادى.
سونىمەن, وتكەن 2012 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 30-ىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن استانا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, ولاردى ەلوردا كەلبەتىنە ساي دەڭگەيگە كوتەرۋ تۋرالى ارنايى باعدارلاما قابىلدانعاندىعى بەلگىلى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىعى 37,7 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى. ەندىگى ماسەلە – باعدارلامادا مەجەلەنگەن جۇمىستاردى رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرۋ. بۇل ورايدا, اسىرەسە, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەندىگى تۇسىنىكتى.
– باعدارلاماعا سايكەس وتكەن جىلى دا ءبىراز ءىس تىندىرىلعان سياقتى. ناقتىراق ايتسام, تالاپكەر, قوياندى, قاراوتكەل جانە قوسشى اۋىلدارىندا بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا ساي مەكتەپ سالىندى. سونداي-اق, سول قوياندى, تالاپكەر, قوسشى اۋىلدارى مەن №96 رازەزدە بالالار باقشاسى پايدالانۋعا بەرىلگەندىگىن ايتا كەتۋىم كەرەك. ەندى وسىعان «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا قابانباي, ماكسيموۆكا اۋىلدارىندا ساپالى اۋىزسۋ ءماسەلەسى شەشىلگەندىگىن قوسساق, ءوزىڭىز ايتقانداي, ءبىراز ءىستىڭ باسى قايىرىلا باستادى دەۋگە بولاتىن شىعار. ايتپاقشى, ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان قوياندى, تالاپكەر اۋىلدارىندا ەلەكتر جەلىسىن تولىق جۇرگىزۋگە تيىسىنشە 5 ميلليارد 200 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنەتىن بولدى, – دەگەن اكىم باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىنان ەگجەي-تەگجەيلى حابار بەرە كەتتى.
جەر تۇگەندەۋ قالاي جۇزەگە اسۋدا؟
ءبىزدىڭ تسەلينوگراد اۋدانى تۋرالى قالام تەربەۋدەگى ءبىر ماقساتىمىز جەر تۇگەندەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اۋىلداعى حالىق قالالارعا قاراي قوپارىلا كوشكەن تۇستا استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردىڭ ماڭايىنداعى بوس جاتقان جەرلەر جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ ارالاسۋىمەن پىشاق ۇستىنەن بولىسكە ءتۇسىپ, ەندى ءبىر جاعدايدا اۋىلدان قالاعا كەلگەندەر رۇقساتسىز ءۇي سالىپ, وسى ماسەلەنىڭ بارىنشا ۋشىققاندىعى بەلگىلى. قازىر وسىنداي رەتسىز سالىنعان ۇيلەر قالالار كوركىن كەتىرۋگە سەبەپشى باستى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. سوعان سايكەس, ەلباسى تاپسىرماسىمەن بۇل ماسەلەنىڭ دە كوبەسى سوگىلىپ, جاعداي ازداپ تا بولسا رەتتەلگەن سەكىلدى. دەگەنمەن, استانا سەكىلدى ايشىقتى قالا ماڭىندا وسى ماسەلە قالاي شەشىلۋدە؟ ارينە, ءبىزدى بۇل رەتتە تولعاندىراتىنى قوياندى سەكىلدى اۋىلداردان ەشقانداي رۇقسات قۇجاتىنسىز ءۇي تۇرعىزىپ الىپ, ەندى ءىس بارىسىن زاڭ جولىمەن رەتتەۋ قوزعالعان كەزدە قايدا بارارلارىن بىلمەي, باسى قاتىپ وتىرعان ادامدار جايى. اكىمنەن وسى جۇمىستىڭ دا رەتىن سۇراي كەتتىك.
– راسىندا دا, بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ دە قابىرعامىزعا باتاتىنى انىق. بىراق سولاي ەكەن دەپ استانا سەكىلدى اسەم قالانىڭ اينالاسىن بىلعاپ وتىرا بەرۋگە تاعى دا بولمايتىندىعى انىق. سوندىقتان مەن اۋدانعا اكىم بولىپ كەلگەن سوڭ, ءوز قىزمەتىمدى وسى ماسەلەدەن باستادىم دەسەم دە بولادى. قوياندى اۋىلىنداعى حالىقپەن كەزدەسۋىمىز «ءسىز-ءبىز» دەگەن سىپايى سوزبەن ەمەس, اشىنعان جۇرتتىڭ ايقايىمەن باستالىپ كەتتى. قوردالانىپ قالعان كوپ ماسەلەلەر ايتىلدى. كەزدەسۋگە جينالعان تۇرعىندار ساپالى اۋىز-سۋدىڭ تاپشىلىعىن, كوشەلەردىڭ «تولارساقتان ساز كەشەتىندەي» بالشىققا باتىپ جاتقاندىعىن, مەكتەپ پەن بالاباقشانىڭ جوقتىعىن ايتتى. بۇگىندە بۇل پروبلەمالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەشىمىن تاپتى. استانا – پاۆلودار تاس جولىنان قوياندى اۋىلىنا دەيىنگى 3,6 شاقىرىم جول جونگە كەلتىرىلسە, 41 ميلليون تەڭگەگە 11 شاقىرىم اۋىلدىڭ ىشكى جولدارى جوندەلدى. مەكتەپ پەن بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. ەندى ءسىز قوزعاپ وتىرعان ماسەلەگە كەلسەك, ءبىر قوياندى اۋىلىندا عانا 167 جەر تەلىمىن ازاماتتار زاڭسىز يەمدەنىپ, ءۇي سالىپ العان ەكەن. العاشىندا شەتەلدەن كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ بىرقاتارى وسى اۋىلدىڭ ماڭىنان ءۇي سالا باستاعان. كەيىننەن ولاردى كورىپ, «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق, ايدالادا جاتقان قۇيرىق» دەگەندەي, اركىم ءوز بىلگەنىمەن ءۇي تۇرعىزا باستاعان. ءوز مۇددەسىنە كەلگەندە اركىمنىڭ ءبىر ءۋاج ايتا الاتىندىعى بەلگىلى عوي. «قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىنان ۇلتاراقتاي جەر بۇيىرماي ما؟» دەگەن پىكىرلەر ايتىلادى. ماسەلە بۇل جەردە ۇلتاراقتاي جەردە ەمەس قوي. ماسەلە سول ءۇيدىڭ ەشكىمنىڭ كەلىسىمىنسىز, رۇقساتسىز سالىنعاندىعىندا. ونىڭ ۇستىنە سالىنعان ءۇيدىڭ ءوزى ەشبىر سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدا ءارى استانانىڭ ءارىن كەتىرىپ تۇرسا, بۇعان نە دەيسىز؟ سونىمەن, ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. اق-قارانى انىقتايتىن ارنايى كوميسسيا دا قۇرىلدى. ءسويتىپ, جوعارىدا ايتىلعان 167 جەر تەلىمىنىڭ 78-ءى مەملەكەت قورىنا بەرىلەتىن بولادى. زاڭسىز سالىنىپ قويىلعان 15 ءۇي بۇزىلاتىن بولادى. باسقا دا زاڭعا قايشى ءۇي سالىپ العانداردىڭ ىستەرى سوتقا جىبەرىلدى. سوت شەشىمىنە سايكەس شارا قولدانىلاتىن بولادى, – دەدى اكىم.
بۇل جەردە ەسكەرىلەتىن ءبىر ماسەلە, اۋدان باسشىلىعى «وبال مەن ساۋاپتى» دا ۇمىتىپ وتىرماعان سەكىلدى. رۇقساتسىز العان جەرلەرى قايتارىلعان كەيبىر ازاماتتارعا باسقا ماڭنان جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. كەيبىر جاعدايدا بۇعان وبلىس اكىمدىگى دە ارالاسۋعا ءتيىستى سەكىلدى. ويتكەنى, ازاماتتاردىڭ قايسى بىرىنە اۋدان اۋماعىنان تىسقارى جەرلەردەن دە جەر تەلىمدەرى ۇسىنىلۋى مۇمكىن. قالاي الىپ قاراعاندا دا, تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جەر تۇگەندەۋ ماسەلەسى تەك زاڭ اياسىندا عانا شەشىلمەك. باسقاداي جول دا جوق.
سونىمەن قاتار, اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تۇگەندەۋ ءىسى دە جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭسىز پايدالانىلىپ وتىرعان 58,6 مىڭ گەكتار القاپ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. جالپى اۋدان بويىنشا جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن پايدالانىلماي جاتقان بارلىعى 2915 جەر تەلىمى انىقتالعان. بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن ءبىر ەلدى مەكەننىڭ اۋماعىنا لايىقتى جەر عوي. ەندى وسى جەرلەردىڭ بارلىعى زاڭ ارقىلى رەتكە كەلتىرىلىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلاتىن بولادى. بۇل ماسەلەنى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى رەتىندە قابىلداعان وبلىس, اۋدان باسشىلىعى وسى ىسپەن تۇبەگەيلى اينالىسۋدا.
ءيا, جەردىڭ جىرى قيىن-اق. بىراق, وسى قيىندىقتى ادامداردىڭ وزدەرى تۋىنداتىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, قوياندىداعى ورالمان باۋىرلارىمىزدىڭ ءبىرازى قازاقستانعا كوشىپ كەلگەندە كۆوتا العان ەكەن. تەكسەرە كەلگەندە ولاردىڭ بىرقاتارى الماتى, سولتۇستىك قازاقستان جانە باسقا وبلىستارعا دا ورنالاسۋى كەرەك ەكەندىگى انىقتالعان. سوعان سايكەس ولارعا سول وبلىستاردان ءۇي سالۋعا قارجىلاي كومەك تە ءبولىنىپتى. ارينە, اتاجۇرتقا كەلدىك دەپ جاقسى ومىرگە ۇمتىلعان ولاردى دا سوگە جامانداۋ قيىن. ءسويتىپ, رۇقساتسىز ءۇي سالۋ ءىسى باستالىپ كەتكەن.
وسى رەتتە استانا ماڭىنان تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر بولۋگە موراتوري جاريالانعانى دا بەلگىلى. بىراق, اكىم بۇل ءىستىڭ بيزنەسپەن اينالىسىپ, اۋدان اۋماعىنان ءوندىرىس ورىندارىن اشامىن دەۋشىلەر ءۇشىن قاتىسى جوقتىعىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ءيا, اۋداندى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسامىن دەۋشىلەرگە قاشاندا بولسىن جول اشىق.
ينۆەستيتسيا – يگىلىك باستاۋى
قازىرگى كۇنى اۋداندا ونىڭ اۋماعىنان كاسىپورىندار اشىپ, تىرلىك كوشىن تۇزەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسى قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. جالپى, الەمدىك تاجىريبەگە كوز سالاتىن بولساق, ءىرىلى-ۇساقتى كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى قالانىڭ ىشىنە ەمەس, سىرتىنا ورنالاستىرىلاتىنى بەلگىلى. تسەلينوگراد اۋدانىن وسى تۇرعىدان العاندا ۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ مەكەنى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
اۋداندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بۇل ءوڭىر حالقىنىڭ 80 پايىزى وزدەرى تۇراتىن مەكەندە ەمەس, استانا قالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىگى انىقتالعان. دەمەك, ولار سالىقتى دا استاناعا تولەيدى. ال ەگەر اۋدان اۋماعىنىڭ وزىنەن كاسىپورىندار اشىلىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمدار دامىتىلاتىن بولسا, حالىقتىڭ استاناعا سابىلىپ نەسى بار؟
اۋدان باسشىلىعى وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى جاڭا كاسىپورىندار اشۋ ىسىنە ءمان بەرۋدە. ناتيجە دە جوق ەمەس. ماسەلەن, اۋدان اۋماعىنداعى ماكسيموۆكا اۋىلىنان اياق كيىم فابريكاسىنىڭ فيليالى اشىلۋدا. مۇندا 200 ادامعا لايىقتى جۇمىس ورنى بار. سونىمەن قاتار, اقمولا اۋىلىنان گاز-بەتون بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىت اشىلماقشى. مۇندا كەم دەگەندە 60 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قوسشى اۋىلىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن – ەت كومبيناتىن سالۋ جوباسى دا قولعا الىندى.
اقمول اۋىلىندا قۇس فابريكالارى جۇمىس ىستەۋدە. بۇلاردا جىلىنا 55 ميلليون دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلىپ, نەگىزىنەن استانا حالقىن وسى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى جولعا قويىلىپ وتىر. مۇنداعى فابريكالار برويلەر ءوندىرۋ ءىسىن دە قولعا الدى. قازىرگى كۇنى وسى ماقساتتا گوللانديادان زاماناۋي قوندىرعىلار مەن قۇرال-جابدىقتار جەتكىزىلۋدە. كوپ وتپەي برويلەر تاۋىعىنىڭ ءدامدى ەتى استاناداعى دۇكەن سورەلەرىنەن ورىن الاتىن بولادى.
جالپىلاي ايتاتىن بولساق, وتكەن جىلى اۋدان ەكونوميكاسىنا 16,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالىق قارجىلارى تارتىلعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن قاتار, 65,5 مىڭ شارشى مەترلىك جەكە تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلىپ وتىر.
اۋداندا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدار سالىنىپ, سۋ, كارىز جۇيەلەرى, ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلۋدا.
كاسىپكەرلىككە –كەڭ ءورىس
استانا ىرگەسىندەگى اۋدان تىرشىلىگى جىل وتكەن سايىن دامىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. قاناتىن كەڭگە جايا تۇسكەن استانا ءوز دامۋ ەكپىنىنە اۋداندى دا قوسا ىلەستىرىپ اكەتكەندەي. ماسەلەن, وتكەن جىلى عانا مۇندا 7 ميلليارد 274 ميلليون تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى وندىرىلگەن ەكەن. مۇنداعى جىلدىق دامۋ دەڭگەيى 5,7 پايىزدى قۇرادى. ونەركاسىپتىڭ جاندانۋىنا جاڭا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋى دا ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, اۋدان اۋماعىندا جاڭا كىرپىش زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. ول جىلىنا 17 ميلليون دانا كىرپىش شىعاراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, مۇندا 50 جۇمىس ورنى اشىلىپ وتىر.
رودينا اۋىلىنان سالىنعان جەل-ەنەرگەتيكالىق قوندىرعى دا وزىندىك قىزىقتى جوبالاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبا وتكەن جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا ىسكە قوسىلعاندىقتان, ناتيجەسىن بيىلدان باستاپ بەرە باستايتىن بولادى.
سونىمەن قوسا, اقمول اۋىلىنان ترانسفورماتورلار شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالعاندىعىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
اۋدان ەكونوميكاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي. اۋداندا وندىرىلەتىن ءونىمدەردىڭ 54,8 پايىزى وسى سالانىڭ ۇلەسىندە. بىلتىرعى جىلى بۇل سالا بويىنشا 15,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, سالانىڭ دامۋ دەڭگەيى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 41,4 پايىزعا اسىپ ءتۇستى.
ءىرى قارا مال سانى جىل ىشىندە 3,1 پايىزعا وسسە, سونىڭ ىشىندە انالىق مالدىڭ ءوسىمى 14,8 پايىزعا دەيىن جەتتى. ناتيجەسىندە ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى 13,2 پايىزعا, ەت ءوندىرۋ 4,1 پايىزعا, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 4,3 پايىزعا ارتتى.
اۋدانداعى كراسنوياركا اۋىلىنان 800 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى.
ەلىمىزدەگى ەت ەكسپورتىن دامىتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار بۇل اۋداندا دا جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. قوياندى اۋىلىنان قۇنى 600 ميلليون تەڭگە تۇراتىن مال بورداقىلاۋ كەشەنى سالىنادى. بۇل كەشەن مال قابىلداپ, ولاردى سەمىرتۋ جۇمىستارىن باستاماق. 2016 جىلدان باستاپ ناقتى جۇمىسقا كىرىسەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىلۋدە.
اۋداندا وتكەن جىلى 230 مىڭ گەكتار القاپقا استىق تۇقىمدارى ءسىڭىرىلىپ, ودان 315 مىڭ توننا ءونىم جينالعان ەكەن. بۇل ءونىم اۋدان تۇرعىندارىن ساپالى نان ونىمدەرىمەن قامتۋعا ارتىعىمەن جەتەدى. ارتىلعانى ەكسپورتقا قاراي باعىتتالادى.
اۋداندا كاسىپكەرلىككە كەڭ ءورىس اشىلدى. مۇندا 1,8 مىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيدى. ولار 4,5 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. بۇل – اۋداندا تۇراتىن ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 12 پايىزى دەگەن ءسوز. ەگەر اۋدان حالقىنىڭ 80 پايىزى استانا قالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس.
وسى رەتتە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا وتكەن جىلى عانا قۇنى 4 ميلليارد 631,2 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 4 جوبانىڭ ماقۇلدانعانىن ايتۋعا بولادى. ولار قۇس فابريكالارىن سالۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ, ارناۋلى تەحنيكالار ساتىپ الۋ, اۋدانداعى دەمالىس اۋماعىندا جىلۋ جەلىلەرىن سالۋ جۇمىستارىنا باعىتتالعان جوبالار.
ەكونوميكا ورگە باسسا, تۇرمىس جاقسارادى
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇزەگە اسۋ ۇستىندەگى ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا, ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە باعىتتالىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. ىشكى وسى ماقساتتىڭ جۇزەگە اسۋىن تسەلينوگراد اۋدانىنان دا بايقايمىز. اۋدان استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقاندىقتان, مۇندا كوشىپ كەلۋشىلەر قاراسى دا مول. ونىڭ ۇستىنە استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردى اگلومەراتسيالاۋ, ياعني وسى قالالاردىڭ اينالاسىن كوركەيتىپ, ونداعى حالىقتىڭ تۇرمىسىن تۇزەۋ ماسەلەسىنىڭ توتەنشە قولعا الىنىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. وسىنىڭ ادەمى ءبىر كورىنىسىن تسەلينوگراد اۋدانىنان دا بايقاۋعا بولادى.
ماسەلەن, 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان استانا قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى جاسالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنۋىنا سايكەس, وسى اۋدان اۋماعىنداعى قاراوتكەل جانە قوسشى اۋىلدارىنان 1200 ورىندىق ەكى مەكتەپ, تالاپكەر, قوسشى, قوياندى, 96 رازەزد اۋىلدارىنان 980 ورىندىق 4 مەكتەپ سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلسە, تايتوبە, قىزىلجار, 96 رازەزد اۋىلدارىندا 300 ورىندىق 3 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى قولعا الىندى.
قوسشى اۋىلىن استانا قالاسىنىڭ سەرىكتەسى رەتىندە دامىتۋ اياسىندا وسى اۋىلدىڭ وزىندە عانا 2,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
حالىقتى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتۋ ىسىندە دە اتقارىلعان شارالار بار. ماسەلەن, 2013 جىلى سۋمەن قامتۋ باعىتىنداعى 4 نىساندى قايتا جاڭعىرتۋ مەن 5 نىساننىڭ قۇرىلىس-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋگە 1,7 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ماكسيموۆكا, قابانباي باتىر اۋىلدارىنا باراتىن سۋمەن قامتۋ جەلىلەرى قايتا جاڭعىرتىلدى. باسقا دا اۋىلداردا وسىعان سايكەس جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
اۋدان اۋىلدارىن تالاپقا ساي دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى كۇندەرى ەلدى مەكەندەردىڭ باس جوسپارلارىن ءازىرلەۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. جۋىقتا عانا قاراوتكەل, قوياندى, قاراجار, اقمول سەكىلدى 8 اۋىلدىڭ باس جوسپارلارى ازىرلەنىپ بەكىتىلسە, ەندى ۆوزدۆيجەنكا, سەمەنوۆكا, نوۆويشيمكا, پريرەچنوە, توڭكەرىس, فارفوروۆوە, جاڭا جايناق, ر.قوشقارباەۆ اۋىلدارىنىڭ باس جوسپارلارىن ازىرلەۋ ءىسى قولعا الىنىپ, بۇعان 32 ميلليون تەڭگەنىڭ قارجىسى ءبولىندى.
مىنە, وسىنداي ىستەردىڭ بارلىعى اۋدانداعى حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتا تۇسۋمەن قاتار, كوركىنە الەم حالىقتارى سۇيسىنە قاراي باستاعان استانا قالاسىنىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ ىسىنە دە ەرەكشە ۇلەس رەتىندە قوسىلاتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەتىندىگى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
تسەلينوگراد اۋدانى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن:
ۆلاديمير باحمۋتسكي.
اڭگىمە بارىسىندا بىلگەنىمىزدەي, باقبەرگەن بولدەش ۇلىنىڭ تسەلينوگراد اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىنا ونشا كوپ ۋاقىت وتە قويماعان ەكەن. دەگەنمەن, جۇمىس ىستەي بىلەتىن باسشى ادامعا ءار كۇننىڭ ءوزى التىن ەمەس پە. سول سەكىلدى اكىم دە كەلگەنىم كەشە عانا دەمەي, تىندىرىلعان ءبىراز شارۋا جايىنان حاباردار ەتىپ ءوتتى. اۋدان ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس جۇكتەلەتىن ماڭىزدى مىندەتتەر جايىن دا جاقسى ءتۇسىنىپ قابىلداپ, جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنىنا الىپ وتىرعاندىعىن سەزىندىك.
– وبلىس اكىمى قوسمان ايتمۇحامەتوۆتىڭ ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ باعىتىندا قولعا الىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى ءبىزدىڭ اۋداننان كورىنۋدە. كوپ ماسەلە وڭتايلى شەشىلىپ جاتىر. سونىڭ وزىندە دە اۋداندا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلە وتە كوپ. ارينە, قاي اۋداندا بولسىن, پروبلەمالار جەتىپ ارتىلاتىن شىعار. ال, ءوزىڭىز بىلەسىز, ءبىزدىڭ اۋداننىڭ قيىندىعى دا, قىزىعى دا وزگەلەردەن ءسال باسقاشا. استاناعا ءۇش باعىتتا كەلەتىن كۇرە جولدار ءبىزدىڭ اۋدانعا قاراستى اۋىلداردى باسىپ وتەدى. ەندى وسىعان ەلوردانى ساعالاپ كەلگەن ازاماتتاردىڭ استاناعا جاقىن جەرلەردە جاپپاي ءۇي سالا باستاعاندىعىن قوسساق, ول قۇرىلىستاردىڭ زامان تالاپتارىنا ساي بولۋ قاجەتتىلىگى دە ءبىراز قيىندىقتار تۋعىزىپ تۇر. الايدا, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەرەكشە ەكەندىگىنىڭ ءوزى تىڭ جىگەر بەرەدى. سوندىقتان بارلىق مۇمكىندىگىمىزدىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەۋگە بەل بايلاپ كىرىستىك, – دەگەن اكىم ءبىراز جايدان حاباردار ەتىپ تاستادى.
سونىمەن, وتكەن 2012 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 30-ىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن استانا ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, ولاردى ەلوردا كەلبەتىنە ساي دەڭگەيگە كوتەرۋ تۋرالى ارنايى باعدارلاما قابىلدانعاندىعى بەلگىلى. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىعى 37,7 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپتى. ەندىگى ماسەلە – باعدارلامادا مەجەلەنگەن جۇمىستاردى رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرۋ. بۇل ورايدا, اسىرەسە, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەندىگى تۇسىنىكتى.
– باعدارلاماعا سايكەس وتكەن جىلى دا ءبىراز ءىس تىندىرىلعان سياقتى. ناقتىراق ايتسام, تالاپكەر, قوياندى, قاراوتكەل جانە قوسشى اۋىلدارىندا بۇگىنگى زامان تالاپتارىنا ساي مەكتەپ سالىندى. سونداي-اق, سول قوياندى, تالاپكەر, قوسشى اۋىلدارى مەن №96 رازەزدە بالالار باقشاسى پايدالانۋعا بەرىلگەندىگىن ايتا كەتۋىم كەرەك. ەندى وسىعان «اقبۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا قابانباي, ماكسيموۆكا اۋىلدارىندا ساپالى اۋىزسۋ ءماسەلەسى شەشىلگەندىگىن قوسساق, ءوزىڭىز ايتقانداي, ءبىراز ءىستىڭ باسى قايىرىلا باستادى دەۋگە بولاتىن شىعار. ايتپاقشى, ءبىراز اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان قوياندى, تالاپكەر اۋىلدارىندا ەلەكتر جەلىسىن تولىق جۇرگىزۋگە تيىسىنشە 5 ميلليارد 200 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنەتىن بولدى, – دەگەن اكىم باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىنان ەگجەي-تەگجەيلى حابار بەرە كەتتى.
جەر تۇگەندەۋ قالاي جۇزەگە اسۋدا؟
ءبىزدىڭ تسەلينوگراد اۋدانى تۋرالى قالام تەربەۋدەگى ءبىر ماقساتىمىز جەر تۇگەندەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولاتىن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا اۋىلداعى حالىق قالالارعا قاراي قوپارىلا كوشكەن تۇستا استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردىڭ ماڭايىنداعى بوس جاتقان جەرلەر جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ ارالاسۋىمەن پىشاق ۇستىنەن بولىسكە ءتۇسىپ, ەندى ءبىر جاعدايدا اۋىلدان قالاعا كەلگەندەر رۇقساتسىز ءۇي سالىپ, وسى ماسەلەنىڭ بارىنشا ۋشىققاندىعى بەلگىلى. قازىر وسىنداي رەتسىز سالىنعان ۇيلەر قالالار كوركىن كەتىرۋگە سەبەپشى باستى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. سوعان سايكەس, ەلباسى تاپسىرماسىمەن بۇل ماسەلەنىڭ دە كوبەسى سوگىلىپ, جاعداي ازداپ تا بولسا رەتتەلگەن سەكىلدى. دەگەنمەن, استانا سەكىلدى ايشىقتى قالا ماڭىندا وسى ماسەلە قالاي شەشىلۋدە؟ ارينە, ءبىزدى بۇل رەتتە تولعاندىراتىنى قوياندى سەكىلدى اۋىلداردان ەشقانداي رۇقسات قۇجاتىنسىز ءۇي تۇرعىزىپ الىپ, ەندى ءىس بارىسىن زاڭ جولىمەن رەتتەۋ قوزعالعان كەزدە قايدا بارارلارىن بىلمەي, باسى قاتىپ وتىرعان ادامدار جايى. اكىمنەن وسى جۇمىستىڭ دا رەتىن سۇراي كەتتىك.
– راسىندا دا, بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ دە قابىرعامىزعا باتاتىنى انىق. بىراق سولاي ەكەن دەپ استانا سەكىلدى اسەم قالانىڭ اينالاسىن بىلعاپ وتىرا بەرۋگە تاعى دا بولمايتىندىعى انىق. سوندىقتان مەن اۋدانعا اكىم بولىپ كەلگەن سوڭ, ءوز قىزمەتىمدى وسى ماسەلەدەن باستادىم دەسەم دە بولادى. قوياندى اۋىلىنداعى حالىقپەن كەزدەسۋىمىز «ءسىز-ءبىز» دەگەن سىپايى سوزبەن ەمەس, اشىنعان جۇرتتىڭ ايقايىمەن باستالىپ كەتتى. قوردالانىپ قالعان كوپ ماسەلەلەر ايتىلدى. كەزدەسۋگە جينالعان تۇرعىندار ساپالى اۋىز-سۋدىڭ تاپشىلىعىن, كوشەلەردىڭ «تولارساقتان ساز كەشەتىندەي» بالشىققا باتىپ جاتقاندىعىن, مەكتەپ پەن بالاباقشانىڭ جوقتىعىن ايتتى. بۇگىندە بۇل پروبلەمالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شەشىمىن تاپتى. استانا – پاۆلودار تاس جولىنان قوياندى اۋىلىنا دەيىنگى 3,6 شاقىرىم جول جونگە كەلتىرىلسە, 41 ميلليون تەڭگەگە 11 شاقىرىم اۋىلدىڭ ىشكى جولدارى جوندەلدى. مەكتەپ پەن بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. ەندى ءسىز قوزعاپ وتىرعان ماسەلەگە كەلسەك, ءبىر قوياندى اۋىلىندا عانا 167 جەر تەلىمىن ازاماتتار زاڭسىز يەمدەنىپ, ءۇي سالىپ العان ەكەن. العاشىندا شەتەلدەن كەلگەن باۋىرلارىمىزدىڭ بىرقاتارى وسى اۋىلدىڭ ماڭىنان ءۇي سالا باستاعان. كەيىننەن ولاردى كورىپ, «بۇل نە دەگەن باتپان قۇيرىق, ايدالادا جاتقان قۇيرىق» دەگەندەي, اركىم ءوز بىلگەنىمەن ءۇي تۇرعىزا باستاعان. ءوز مۇددەسىنە كەلگەندە اركىمنىڭ ءبىر ءۋاج ايتا الاتىندىعى بەلگىلى عوي. «قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىنان ۇلتاراقتاي جەر بۇيىرماي ما؟» دەگەن پىكىرلەر ايتىلادى. ماسەلە بۇل جەردە ۇلتاراقتاي جەردە ەمەس قوي. ماسەلە سول ءۇيدىڭ ەشكىمنىڭ كەلىسىمىنسىز, رۇقساتسىز سالىنعاندىعىندا. ونىڭ ۇستىنە سالىنعان ءۇيدىڭ ءوزى ەشبىر سىن كوتەرمەيتىن جاعدايدا ءارى استانانىڭ ءارىن كەتىرىپ تۇرسا, بۇعان نە دەيسىز؟ سونىمەن, ماسەلەنى رەتتەۋ ءۇشىن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. اق-قارانى انىقتايتىن ارنايى كوميسسيا دا قۇرىلدى. ءسويتىپ, جوعارىدا ايتىلعان 167 جەر تەلىمىنىڭ 78-ءى مەملەكەت قورىنا بەرىلەتىن بولادى. زاڭسىز سالىنىپ قويىلعان 15 ءۇي بۇزىلاتىن بولادى. باسقا دا زاڭعا قايشى ءۇي سالىپ العانداردىڭ ىستەرى سوتقا جىبەرىلدى. سوت شەشىمىنە سايكەس شارا قولدانىلاتىن بولادى, – دەدى اكىم.
بۇل جەردە ەسكەرىلەتىن ءبىر ماسەلە, اۋدان باسشىلىعى «وبال مەن ساۋاپتى» دا ۇمىتىپ وتىرماعان سەكىلدى. رۇقساتسىز العان جەرلەرى قايتارىلعان كەيبىر ازاماتتارعا باسقا ماڭنان جەر تەلىمدەرىن بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋ ۇستىندە. كەيبىر جاعدايدا بۇعان وبلىس اكىمدىگى دە ارالاسۋعا ءتيىستى سەكىلدى. ويتكەنى, ازاماتتاردىڭ قايسى بىرىنە اۋدان اۋماعىنان تىسقارى جەرلەردەن دە جەر تەلىمدەرى ۇسىنىلۋى مۇمكىن. قالاي الىپ قاراعاندا دا, تۇرعىن ۇيگە قاتىستى جەر تۇگەندەۋ ماسەلەسى تەك زاڭ اياسىندا عانا شەشىلمەك. باسقاداي جول دا جوق.
سونىمەن قاتار, اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تۇگەندەۋ ءىسى دە جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭسىز پايدالانىلىپ وتىرعان 58,6 مىڭ گەكتار القاپ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. جالپى اۋدان بويىنشا جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن پايدالانىلماي جاتقان بارلىعى 2915 جەر تەلىمى انىقتالعان. بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن ءبىر ەلدى مەكەننىڭ اۋماعىنا لايىقتى جەر عوي. ەندى وسى جەرلەردىڭ بارلىعى زاڭ ارقىلى رەتكە كەلتىرىلىپ, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلاتىن بولادى. بۇل ماسەلەنى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى رەتىندە قابىلداعان وبلىس, اۋدان باسشىلىعى وسى ىسپەن تۇبەگەيلى اينالىسۋدا.
ءيا, جەردىڭ جىرى قيىن-اق. بىراق, وسى قيىندىقتى ادامداردىڭ وزدەرى تۋىنداتىپ وتىرعاندىعى جاسىرىن ەمەس. ماسەلەن, قوياندىداعى ورالمان باۋىرلارىمىزدىڭ ءبىرازى قازاقستانعا كوشىپ كەلگەندە كۆوتا العان ەكەن. تەكسەرە كەلگەندە ولاردىڭ بىرقاتارى الماتى, سولتۇستىك قازاقستان جانە باسقا وبلىستارعا دا ورنالاسۋى كەرەك ەكەندىگى انىقتالعان. سوعان سايكەس ولارعا سول وبلىستاردان ءۇي سالۋعا قارجىلاي كومەك تە ءبولىنىپتى. ارينە, اتاجۇرتقا كەلدىك دەپ جاقسى ومىرگە ۇمتىلعان ولاردى دا سوگە جامانداۋ قيىن. ءسويتىپ, رۇقساتسىز ءۇي سالۋ ءىسى باستالىپ كەتكەن.
وسى رەتتە استانا ماڭىنان تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر بولۋگە موراتوري جاريالانعانى دا بەلگىلى. بىراق, اكىم بۇل ءىستىڭ بيزنەسپەن اينالىسىپ, اۋدان اۋماعىنان ءوندىرىس ورىندارىن اشامىن دەۋشىلەر ءۇشىن قاتىسى جوقتىعىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ءيا, اۋداندى كوركەيتۋگە ۇلەس قوسامىن دەۋشىلەرگە قاشاندا بولسىن جول اشىق.
ينۆەستيتسيا – يگىلىك باستاۋى
قازىرگى كۇنى اۋداندا ونىڭ اۋماعىنان كاسىپورىندار اشىپ, تىرلىك كوشىن تۇزەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسى قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. جالپى, الەمدىك تاجىريبەگە كوز سالاتىن بولساق, ءىرىلى-ۇساقتى كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى قالانىڭ ىشىنە ەمەس, سىرتىنا ورنالاستىرىلاتىنى بەلگىلى. تسەلينوگراد اۋدانىن وسى تۇرعىدان العاندا ۇلكەن مۇمكىندىكتەردىڭ مەكەنى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
اۋداندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە بۇل ءوڭىر حالقىنىڭ 80 پايىزى وزدەرى تۇراتىن مەكەندە ەمەس, استانا قالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىگى انىقتالعان. دەمەك, ولار سالىقتى دا استاناعا تولەيدى. ال ەگەر اۋدان اۋماعىنىڭ وزىنەن كاسىپورىندار اشىلىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمدار دامىتىلاتىن بولسا, حالىقتىڭ استاناعا سابىلىپ نەسى بار؟
اۋدان باسشىلىعى وسى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى جاڭا كاسىپورىندار اشۋ ىسىنە ءمان بەرۋدە. ناتيجە دە جوق ەمەس. ماسەلەن, اۋدان اۋماعىنداعى ماكسيموۆكا اۋىلىنان اياق كيىم فابريكاسىنىڭ فيليالى اشىلۋدا. مۇندا 200 ادامعا لايىقتى جۇمىس ورنى بار. سونىمەن قاتار, اقمولا اۋىلىنان گاز-بەتون بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىت اشىلماقشى. مۇندا كەم دەگەندە 60 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. قوسشى اۋىلىندا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن – ەت كومبيناتىن سالۋ جوباسى دا قولعا الىندى.
اقمول اۋىلىندا قۇس فابريكالارى جۇمىس ىستەۋدە. بۇلاردا جىلىنا 55 ميلليون دانا جۇمىرتقا ءوندىرىلىپ, نەگىزىنەن استانا حالقىن وسى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى جولعا قويىلىپ وتىر. مۇنداعى فابريكالار برويلەر ءوندىرۋ ءىسىن دە قولعا الدى. قازىرگى كۇنى وسى ماقساتتا گوللانديادان زاماناۋي قوندىرعىلار مەن قۇرال-جابدىقتار جەتكىزىلۋدە. كوپ وتپەي برويلەر تاۋىعىنىڭ ءدامدى ەتى استاناداعى دۇكەن سورەلەرىنەن ورىن الاتىن بولادى.
جالپىلاي ايتاتىن بولساق, وتكەن جىلى اۋدان ەكونوميكاسىنا 16,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيالىق قارجىلارى تارتىلعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن قاتار, 65,5 مىڭ شارشى مەترلىك جەكە تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلىپ وتىر.
اۋداندا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدار سالىنىپ, سۋ, كارىز جۇيەلەرى, ەلەكتر جەلىلەرى تارتىلۋدا.
كاسىپكەرلىككە –كەڭ ءورىس
استانا ىرگەسىندەگى اۋدان تىرشىلىگى جىل وتكەن سايىن دامىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. قاناتىن كەڭگە جايا تۇسكەن استانا ءوز دامۋ ەكپىنىنە اۋداندى دا قوسا ىلەستىرىپ اكەتكەندەي. ماسەلەن, وتكەن جىلى عانا مۇندا 7 ميلليارد 274 ميلليون تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى وندىرىلگەن ەكەن. مۇنداعى جىلدىق دامۋ دەڭگەيى 5,7 پايىزدى قۇرادى. ونەركاسىپتىڭ جاندانۋىنا جاڭا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋى دا ىقپال ەتىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, اۋدان اۋماعىندا جاڭا كىرپىش زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. ول جىلىنا 17 ميلليون دانا كىرپىش شىعاراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, مۇندا 50 جۇمىس ورنى اشىلىپ وتىر.
رودينا اۋىلىنان سالىنعان جەل-ەنەرگەتيكالىق قوندىرعى دا وزىندىك قىزىقتى جوبالاردىڭ ءبىرى. بۇل جوبا وتكەن جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا ىسكە قوسىلعاندىقتان, ناتيجەسىن بيىلدان باستاپ بەرە باستايتىن بولادى.
سونىمەن قوسا, اقمول اۋىلىنان ترانسفورماتورلار شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسى باستالعاندىعىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس.
اۋدان ەكونوميكاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي. اۋداندا وندىرىلەتىن ءونىمدەردىڭ 54,8 پايىزى وسى سالانىڭ ۇلەسىندە. بىلتىرعى جىلى بۇل سالا بويىنشا 15,2 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, سالانىڭ دامۋ دەڭگەيى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 41,4 پايىزعا اسىپ ءتۇستى.
ءىرى قارا مال سانى جىل ىشىندە 3,1 پايىزعا وسسە, سونىڭ ىشىندە انالىق مالدىڭ ءوسىمى 14,8 پايىزعا دەيىن جەتتى. ناتيجەسىندە ءسۇت ءوندىرۋ كولەمى 13,2 پايىزعا, ەت ءوندىرۋ 4,1 پايىزعا, جۇمىرتقا ءوندىرۋ 4,3 پايىزعا ارتتى.
اۋدانداعى كراسنوياركا اۋىلىنان 800 باسقا ارنالعان تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلدى.
ەلىمىزدەگى ەت ەكسپورتىن دامىتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار بۇل اۋداندا دا جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. قوياندى اۋىلىنان قۇنى 600 ميلليون تەڭگە تۇراتىن مال بورداقىلاۋ كەشەنى سالىنادى. بۇل كەشەن مال قابىلداپ, ولاردى سەمىرتۋ جۇمىستارىن باستاماق. 2016 جىلدان باستاپ ناقتى جۇمىسقا كىرىسەتىن ينۆەستيتسيالىق جوبادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىلۋدە.
اۋداندا وتكەن جىلى 230 مىڭ گەكتار القاپقا استىق تۇقىمدارى ءسىڭىرىلىپ, ودان 315 مىڭ توننا ءونىم جينالعان ەكەن. بۇل ءونىم اۋدان تۇرعىندارىن ساپالى نان ونىمدەرىمەن قامتۋعا ارتىعىمەن جەتەدى. ارتىلعانى ەكسپورتقا قاراي باعىتتالادى.
اۋداندا كاسىپكەرلىككە كەڭ ءورىس اشىلدى. مۇندا 1,8 مىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى جۇمىس ىستەيدى. ولار 4,5 مىڭ ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. بۇل – اۋداندا تۇراتىن ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 12 پايىزى دەگەن ءسوز. ەگەر اۋدان حالقىنىڭ 80 پايىزى استانا قالاسىندا جۇمىس ىستەيتىندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس.
وسى رەتتە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا وتكەن جىلى عانا قۇنى 4 ميلليارد 631,2 ميلليون تەڭگە تۇراتىن 4 جوبانىڭ ماقۇلدانعانىن ايتۋعا بولادى. ولار قۇس فابريكالارىن سالۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ, ارناۋلى تەحنيكالار ساتىپ الۋ, اۋدانداعى دەمالىس اۋماعىندا جىلۋ جەلىلەرىن سالۋ جۇمىستارىنا باعىتتالعان جوبالار.
ەكونوميكا ورگە باسسا, تۇرمىس جاقسارادى
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇزەگە اسۋ ۇستىندەگى ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا, ادام ءومىرىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە باعىتتالىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. ىشكى وسى ماقساتتىڭ جۇزەگە اسۋىن تسەلينوگراد اۋدانىنان دا بايقايمىز. اۋدان استانا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقاندىقتان, مۇندا كوشىپ كەلۋشىلەر قاراسى دا مول. ونىڭ ۇستىنە استانا, الماتى سەكىلدى ءىرى قالالاردى اگلومەراتسيالاۋ, ياعني وسى قالالاردىڭ اينالاسىن كوركەيتىپ, ونداعى حالىقتىڭ تۇرمىسىن تۇزەۋ ماسەلەسىنىڭ توتەنشە قولعا الىنىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. وسىنىڭ ادەمى ءبىر كورىنىسىن تسەلينوگراد اۋدانىنان دا بايقاۋعا بولادى.
ماسەلەن, 2011-2014 جىلدارعا ارنالعان استانا قالاسىنىڭ ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى جاسالىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىنىڭ قولعا الىنۋىنا سايكەس, وسى اۋدان اۋماعىنداعى قاراوتكەل جانە قوسشى اۋىلدارىنان 1200 ورىندىق ەكى مەكتەپ, تالاپكەر, قوسشى, قوياندى, 96 رازەزد اۋىلدارىنان 980 ورىندىق 4 مەكتەپ سالىنىپ پايدالانۋعا بەرىلسە, تايتوبە, قىزىلجار, 96 رازەزد اۋىلدارىندا 300 ورىندىق 3 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى قولعا الىندى.
قوسشى اۋىلىن استانا قالاسىنىڭ سەرىكتەسى رەتىندە دامىتۋ اياسىندا وسى اۋىلدىڭ وزىندە عانا 2,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم سالۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
حالىقتى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتۋ ىسىندە دە اتقارىلعان شارالار بار. ماسەلەن, 2013 جىلى سۋمەن قامتۋ باعىتىنداعى 4 نىساندى قايتا جاڭعىرتۋ مەن 5 نىساننىڭ قۇرىلىس-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋگە 1,7 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ماكسيموۆكا, قابانباي باتىر اۋىلدارىنا باراتىن سۋمەن قامتۋ جەلىلەرى قايتا جاڭعىرتىلدى. باسقا دا اۋىلداردا وسىعان سايكەس جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
اۋدان اۋىلدارىن تالاپقا ساي دامىتۋ ءۇشىن قازىرگى كۇندەرى ەلدى مەكەندەردىڭ باس جوسپارلارىن ءازىرلەۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. جۋىقتا عانا قاراوتكەل, قوياندى, قاراجار, اقمول سەكىلدى 8 اۋىلدىڭ باس جوسپارلارى ازىرلەنىپ بەكىتىلسە, ەندى ۆوزدۆيجەنكا, سەمەنوۆكا, نوۆويشيمكا, پريرەچنوە, توڭكەرىس, فارفوروۆوە, جاڭا جايناق, ر.قوشقارباەۆ اۋىلدارىنىڭ باس جوسپارلارىن ازىرلەۋ ءىسى قولعا الىنىپ, بۇعان 32 ميلليون تەڭگەنىڭ قارجىسى ءبولىندى.
مىنە, وسىنداي ىستەردىڭ بارلىعى اۋدانداعى حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايىن ودان ءارى جاقسارتا تۇسۋمەن قاتار, كوركىنە الەم حالىقتارى سۇيسىنە قاراي باستاعان استانا قالاسىنىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ ىسىنە دە ەرەكشە ۇلەس رەتىندە قوسىلاتىنى تۇسىنىكتى. مۇنداي جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەتىندىگى انىق.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
تسەلينوگراد اۋدانى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن:
ۆلاديمير باحمۋتسكي.
