ادەمى اڭگىمەلەر

«باسقالاردىڭ قالاي قابىل­دايتىنىن بىلە قويمايمىن, مەنىڭ جاراتقاننان بۇيىرعان جالعىز ونەرىم – اقىندىق, جازۋشىلىق بولعانىمەن, باستى شارۋام – كى­تاپ وقۋ, قولدان كەلسە, ۇزبەي وقۋ. كەيبىرەۋلەردىڭ كۇلۋى مۇمكىن. بالا كەزدەن تىرنەكتەپ جيناعان كادى­م­گى­دەي باي كىتاپحانام بار, كەيدە مەن سول بايلىعىما قاراپ جاتىپ, وسى كىتاپحانامدى تاعى ءبىر قايىرا وقىپ شىعارلىق مۇمكىندىگىم بولسا عوي, شىركىن, دەيمىن قيالداپ!.. بۇل جەتپىستىڭ ۇستىنە شىققان شال ءتۇ­گىل, جيىرماعا جاڭا جەتكەن جاس جىگىتتىڭ وزىنە بۇيىرا بەر­مەي­­تىن باقىت!..» – دەپ جازىپ ەدى حا­لىق جازۋشىسى, كورنەكتى اقىن قا­دىر مىرزا ءالي جازۋشى دۋمان را­مازاننىڭ «اللانىڭ ءامىرى» ات­تى اڭگىمەلەر جيناعىنا جازعان ال­عى­سوزىندە (الماتى, «جازۋشى», 2008 جىل). قادىر اعامىز ايتقانداي, ءبىز دە قولىمىزعا تۇسكەن جاقسى كىتاپتى وقىپ, ءبىر جاساپ قالاتىن ادەتىمىز بار. ءاسىلى, قاي كەزدە دە جاقسى كى­تاپ ادامنىڭ جان سارايىن شۋاققا بولەيتىن, رۋحاني جان ازىعى ەكەن­دىگى اكسيوما عوي. بۇگىنگى قازاق پروزاسىندا قىز-كەلىنشەك جازۋشىلاردان بايان بولاتحانوۆا ءجيى كورىنىپ ءجۇر. باياننىڭ «ءبيبىاجار مەن بويتۇمار» پوۆەسى مەن «سارى­كو­جەك» اڭگىمەسى «ZHERSU» كورپوراتسياسى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى جىل سايىن ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقان بالالارعا ارنالعان تۋىندىلاردىڭ «دارابوز» بايگە­سىن­دە ەكى مارتە جۇلدەلى ورىندى يەلەندى. وتكەن جىلعى جازدا «قا­زاق ادەبيەتى» اپتالىعىنان ءشار­بانۋ قۇماروۆانىڭ «اق تولقىن – اساۋ سەزىم» اتتى اڭگىمەسىن وقىپ, مارقايدىم. كەزىندە ش.قۇ­ماروۆا­نىڭ «ءساۋىردىڭ اق تاڭى» جي­ناعىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىعانبىز. ءبىر قۋانىشتىسى, قالامگەر قىز-كەلىنشەكتەر كوپ قوي. سولاردىڭ اراسىنداعى بىرەگەيى – ءشاربانۋ بەيسەنوۆا كەيىنگى كەزدە تاريحي تاقىرىپتى تاماشا بەينە­لەپ ءجۇر. ءۇمىت تاجىكەنوۆا, اي­گۇل اسىلبەكوۆا-نوكەرباەۆا, ءساۋ­لە سۇلەيمەنوۆا, جۇماگۇل سولتيەۆا, روزا مۇقانوۆا, ءلاززات وماروۆا, ايگۇل كەمەلباەۆا, زاريا جۇمانوۆا, ءدىلدار مامىرباەۆا, ميرا شۇيىنشاليەۆا, گۇلزات شويبەكوۆا, ءمادينا وماروۆا, ليرا قونىس, اعيلا ساۋران سىندى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعى ءبىر توبە, بولەك اڭگىمە! وسى تىزىمگە كەيىنگى جىلدارى دارىنىمەن, تابيعي قۋاتىمەن كامال الپەيىسوۆا قوسىلدى. كا­مال­دىڭ العاشقى اڭگىمەلەرىنىڭ ءبىرى – «جوقتاۋدى» «جۇلدىز» جۋر­نالىنىڭ 2009 جىلعى № 11 سا­نىنان وقىعان بولاتىنمىن. جۋىقتا قولىما كامال ءال­پەيىسوۆانىڭ, استاناداعى «ەلوردا» باسپاسىنان 2011 جىلى جارىق كورگەن «ايتىلماعان اڭگىمە» اتتى جيناعى ءتيدى. جيناققا جيىرما ءبىر اڭگىمە ەنگەن. ءبىرى-بىرىنە ۇقامايتىن جانە ءبىر-ءبىرىن قايتالامايتىن, مازمۇندى, ماعىنالى ادەمى اڭگى­مە­لەردى قىزىعا وقىدىم. اڭگى­مە جازۋ قيىننىڭ قيىنى. ويتكەنى, شاعىن دۇنيە بولعانىمەن اڭگىمەنىڭ كوتەرەر جۇگى اۋىر. ول جايلى اكا­دە­ميك سەرىك قيراباەۆ: «اڭگىمە – ادە­بيەتتىڭ ەڭ قيىن جانرىنىڭ ءبىرى. ول شاعىن كولەمدە ۇلكەن ءمىن­دەتتەردى شەشەدى. ادامدى سۋرەت­تەۋدە, ولاردىڭ ويىن, سەزىمىن كۇ­رەس جولىندا كورسەتۋدە ۇلكەن جانر مەن اڭگىمەنىڭ اراسىندا ايىرما جوق» دەسە, جازۋشى اسقار التاي: «پروزا جانرى – جازۋشىدان اسا جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن جانر, ەڭ اۋىر جان. بابى قيىن, دالا تارپاڭى سەكىلدى ماڭگىلىك اساۋ مۋستانگ – جانر. باس­تىقتىرۋ ءۇشىن تابيعي داۋسىز دارىن, قاپىسىز شەبەرلىك, تە­رەڭ ءبىلىم, تەمىردەي ءتوزىم كەرەك. سوندىقتان دا, اڭگىمە, رومان جازۋدان اۋىر بولىپ شىعادى. ال رومان جان دۇنيە پوەتيكاسىنىڭ شىڭى بولىپ تابىلادى», – دەيدى. جيناقتاعى «جوقتاۋ» اڭگىمە­سىن بەيجاي وتىرىپ وقۋ مۇمكىن ەمەس. قىسقا عۇمىرىندا اراق ءىشۋدى ادەتكە اينالدىرعان كۇمىسبەك اقىرى سول «اششىسۋدىڭ» كەسىرىنەن قايتىس بولادى. جانازاعا جينالعان كوپشىلىك الدىندا, قايتقان جىگىت اعاسى كۇمىسبەكتىڭ جان جارى اسىل­جان ەبىل-دەبىل ەگىلىپ, جىلاپ, جوقتاۋ ايتىپ وتىر! جوقتاۋ بول­عاندا قانداي! ەستىگەن ادامنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتقان ازالى سوزدەر! جامانىن جاسىرۋ, جاق­سى­سىن اسىرۋ, كونبىس, كەڭ, سابىر­لى, سالماقتى, اقىلدى قازاق ايەل­دەرىنە ءتان مىنەزدىڭ ناقتى دالەلى, وسى اسىلجان سىندى اسىل جار, ارداقتى انالار! اسىلجاننىڭ ادەت-عۇرىپ, تۇرمىس-سالت جىرلارىنا جاتاتىن وتە كونە جىر – جوق­تاۋ ايتۋىنىڭ ءوزى كوكىرەك كوزىنىڭ مولدىرلىگىن, ەرىن سىيلاعان ايەلدىڭ ادامگەرشىلىكتى ءىس-ارەكەتىن ايعاقتاماي ما؟! كۇيەۋىنىڭ ءمايىتىن ۇيدەن شىعا­رىپ بارا جاتقاندا تاعى ەگىلدى اسىلجان. قىرىققا جەتپەي ءۇش بالامەن جەسىر قالعان, كوكىرەگى شەرلى كەلىنشەك سوڭعى جىلدارى ءومىردىڭ ارزان قىزىقتارىنا ەلىگىپ, قاتارىنا قادىرى, ورتاسىنا سۇيكىمى كەتىپ قالسا دا, جاس كەزدەرىندە ءسۇ­يىپ قوسىلعان كۇيەۋىمەن جىلاپ, باقۇلداستى, ءبارىن كەشتى. تاع­دىر تالقىسىنا كونگەن, ءومىردىڭ ايا­زى مەن اپتابىنا قاسقايا قارسى تۇ­رار رۋحى بيىك, كىسىلىگى مول قا­زاق ايەلىنىڭ قايسارلىعىمەن ءتا­مام­دالادى اڭگىمە. عاجاپ شەشىم! «عاجايىپ تانگو» اڭگىمەسى ماڭگى­لىك تاقىرىپ – ماحاببات اتتى اياۋلى سەزىمدى قوزعاۋىمەن قۇندى. كوپشىلىك اسا جاقسى بىلە بەرمەيتىن بي ءتاڭىرىسى – ءۆالستىڭ ۇلكەن ونەر ەكەندىگى جارقىراي اشىلعان. ءبىرىن-ءبىرى ءسۇيىپ قوسىلعان كاسىبي بيشىلەر, ەرلى-زايىپتى باتىربەك پەن راۋشان وقىستا جول اپاتىنا ۇشىراپ, سونىڭ سالدارىنان راۋشان مۇگەدەك بولىپ, ون جىلداي قول ارباعا تاڭىلادى. مۇنىمەن قوسا سول كەزدە قۇرساعىنداعى تۇڭعىش نارەستەسىنەن دە ايىرىلادى. بارىنەن سول قايعى راۋشانعا. دارىن-قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا ءوز قاتارىنا قاراعاندا كوزگە ءتۇسىپ, ماراپات پەن ماقتاۋعا ەرتە ىلىككەن باتىربەك تالقى تاعدىرىنا مويىنسۇنىپ, تيەسىلى قىزمەتىن عانا اتقارىپ, راۋشاننىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ ءومىر سۇرەدى. ويىن-توي, قىزىق-قۋانىشتارعا دا سيرەك بارادى. بوس ۋاقىتىنىڭ بارلىعىن مۇگەدەك ايەلىنە ارنايدى: اۋلاعا سەرۋەندەتۋگە الىپ شىعادى, بىرگە وتىرىپ كوگىلدىر ەكرانعا قارايدى, كىتاپ وقيدى. ال ءومىر دەگەنىڭىز سىناپشا سىرعىپ ءوتىپ جاتىر. باتىربەكتىڭ كوڭىلىن كوتەرەتىن ءبىر-اق ادام بار: ول – راۋشاننىڭ ءسىڭلىسى اجاردىڭ كىشكەنتاي با­­لا­­سى. ەكەۋى ءۇيدى باستارىنا كوتەرىپ وينايدى. سول كەزدە باتىر­بەك­تىڭ جانارىنان وت, كوڭى­لىنەن كوك­تەم كورەدى سەزىمتال ايەل. سون­داي كۇندەردىڭ بىرىندە, ستۋدەنت كە­زىن­دەگى العاشقى عاشىعى حان­شايىمعا جولىعادى. ول تۋرالى راۋشانعا ايتىپ كەلەدى. راۋشان ءبارىن تۇسىنەدى كۇيەۋىنىڭ استاڭ-كەستەڭى شىققان جان دۇنيەسىنەن. ءتانى مۇگەدەك بولعانىمەن, جانى نازىك, ادامگەرشىلىگى بيىك راۋشان, كۇيەۋىنىڭ بالا ءسۇيىپ باقىت­تى بولۋى ءۇشىن, ءوزىن ءوزى جەڭىپ شىن نيەتىمەن باتىربەك پەن حان­شايىمدى ۇيلەندىرەدى. ارادا ءبىر جىل وتكەن. حان­شايىم­نان پەرزەنت سۇيەدى باتىر­بەك. ۇشەۋى دە باقىتتى! قول اربادا وتىرعان راۋشاننىڭ الدىندا قۇنداقتاۋلى ءسابي! بۇل – جەڭىس! ماحاببات جەڭىسى! اتالمىش جيناقتاعى «ايەل باقىتى» نەمەسە ايلى ءتۇن ءسۇت­تەي اپپاق ەدى», «پەرزەنتحانا جىرى», «ءتۇس», «اقشا بۇلتتار الەمى», «تاستاندى», «باقىت پەن ەلەس» اڭگىمەلەرىن وقىدىم دا مۇ­ڭايدىم, ويلاندىم, تولقىدىم, جان دۇنيەم ۇيقى-تۇيقى بولدى. تولىمبەك ابدىرايىم, جازۋشى.