دەموكراتتارى دەموكراتياعا قارسى ەل
ءبىرازدان بەرى تايلاندتا تىنىشتىق بولماي تۇر. ونىڭ استاناسى بانگكوكتاعى قارسىلىق اكتسيالارى حالىقارالىق تەلەارنالاردىڭ ەكرانىنان تۇسپەيدى. سول شايقاس شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندەي كورىنەدى دە, ەندى بىرجاقتى بولار دەيسىڭ, بىراق اياقتالار ءتۇرى جوق.
بۇگىنگە دەيىن الەم جۇرتشىلىعىندا بۇل ەل تۋرالى ادامدارىنىڭ جۇزىنەن كۇلكى كەتپەيتىن جايدارى ەل دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الەم جۇرتشىلىعى دەگەندە, بۇل ەل – تۋريزم ورتالىعى, وعان باراتىندار كوپ, بىزدەن دە بارىپ جاتادى. ونىڭ حالقىنىڭ سىپايىلىعى, ادەپتىلىگى, ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋى جايلى ايتىلاتىن اڭگىمە دە, اڭىز دا كوپ.
سول ەلدە ءبىرازدان بەرى ساياسي كۇرەس بەلەڭ الىپ وتىر. ءتىپتى سوڭعى ون جىلدىڭ الەتىندە وندا اۋىسقان ۇكىمەتتىڭ سانى دا بىرازعا جەتەدى. بۇگىنگى جاعدايدى ۇعۋ ءۇشىن وعان از-كەم توقتالىپ ءوتۋ دە قاجەت. سول كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا قىتايتەكتى قايراتكەر تاكسين چيناۆات جۇرەدى.
ول 2001 جىلى جالپى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ سايلاندى. ءبىرشاما رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىن مەكەندەيتىن كەدەي شارۋالاردىڭ جاعدايىن كوتەرۋدى, بيلىكتىڭ مونارحيالىق جۇيەسىن شەكتەۋدى ويلاستىردى. بۇل قارسى كۇشتەرگە ۇنامادى. ونىڭ اقىرى 2006 جىلى اسكەري توڭكەرىسكە سوقتىردى. چيناۆات ەلدەن الاستالدى.
سودان كەيىن-اق ەلدە ۇكىمەت تۇراقتامادى. ءتىپتى اسكەريلەردىڭ وتىرعىزعان ادامدارىنىڭ ءوزى كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. كىم كەلسە دە, بىردە «سارى جەيدەلىلەر», بىردە «قىزىل جەيدەلىلەر» قارسىلىق شەرۋلەرىنە شىعىپ, ۇكىمەتكە جۇمىس ىستەتپەي, اقىرى ونىڭ كەتىپ تىنۋى داستۇرگە اينالدى. وسى جەردە سول «جەيدەلىلەرگە» توقتالا كەتكەن ءجون. ادەتتە, چيناۆاتقا قارسى كۇرەستى دەموكراتيالىق پارتيا باستاسا, ونىڭ جاقتاستارى شەرۋگە سارى كويلەك كيىپ شىعاتىن. ال چيناۆاتتى قولدايتىن ديكتاتۋراعا قارسى دەموكراتيا ءۇشىن بىرىككەن مايدان, ونىڭ ىشىندە «تايلاند ءۇشىن» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى قىزىل كويلەك كيىپ شىعاتىندىقتان, ولاردى سول كويلەك تۇستەرىمەن اتايتىن بولعان.
مۇنى دا تايلىقتارعا ءتان دەسەك ءجون. تەلەديدار ەكرانىنان بىردە قىزىل ءنوپىر, بىردە سارى ءنوپىر حالىقتى كورسەڭ, وقيعا تايلاندتا بولىپ جاتقانىن ايتپاي تانيسىڭ. سونىمەن بىرگە, «سارى جەيدەلىلەردىڭ» ەلدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى مەن ەل استاناسى بانگكوكتىڭ تۇرمىس جاعدايى جوعارىلاۋ تۇرعىندارى وكىلدەرى ەكەنىن, ال «قىزىل جەيدەلىلەر» ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى نەگىزىنەن كەمباعالداۋ شارۋالار مۇددەسىن قورعايتىندار ەكەنىن دە ايتقان ءجون. ارالارىندا ايتارلىقتاي كەلىسپەۋشىلىك بار. ءتىپتى, كەيدە ولاردى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەمەس, سول ايماقتىق سيپات ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىنداي دا كورىنەدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قارسى جاقتار ىمىراعا كەلگەندەي بولىپ, پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزگەن. ءسىرا سونىڭ شەشىمىنە توقتاماقتاي بولعان ەدى. وندا «پحىە تحاي» («تايلاند ءۇشىن») پارتياسى جەڭدى دە, زاڭ بويىنشا پارلامەنتتە ونىڭ جەتەكشىسى ينگلاك چيناۆات (تاكسين چيناۆاتتىڭ تۋعان قارىنداسى) پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلاندى. ۋاجگە توقتاسا, ەندى وسى ۇكىمەتتى مويىنداۋعا ءتيىس ەدى. بىراق جەڭىلگەن «سارى جەيدەلىلەر» سوزدەرىندە تۇرمادى. قارسىلىق اكتسياسىنا شىقتى. باستى تاعاتىن ايىبى – سىرتتا جۇرگەن اعاڭنىڭ ايتقانىنان شىقپايسىڭ دەيدى. اقىلعا سىيا قويمايتىنداي تالاپ.
بۇگىنگى قارسىلاسۋدا يمان ءجۇزدى, شىعىستىڭ كوركەم كەلبەتتى قايراتكەر ايەلى پرەمەر-مينيستر ينگلاك چيناۆاتتىڭ قادامدارىن قۇپتاعاندايسىڭ. وپپوزيتسيانى كەلىسسوزگە شاقىردى. ولار كونبەيدى. ايتاتىندارى – وتستاۆكاعا كەت, دەيدى. كەتە المايمىن, حالىقتىڭ قالاۋىمەن كەلگەنمىن, ونىڭ الدىندا بورىشىمدى وتەۋىم كەرەك, ونىڭ ۇستىنە كورول دە (بۇل ەل – مونارحيا) جىبەرمەي وتىر, دەيدى پرەمەر-مينيستر. ءۋاج. دەموكراتتار كونبەيدى. جاڭادان سايلاۋ وتكىزەيىك, حالىق قالاۋىن ايتسىن, دەيدى چيناۆات. وپپوزيتسيا تاعى كونبەيدى. ءبارىبىر ول پارلامەنتتى تاراتىپ, جاڭا سايلاۋ وتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. سول سايلاۋدى وتكىزبەۋگە دەموكراتتار بارىن سالدى. سونىڭ سالدارىنان 2 اقپاندا وتكەن سايلاۋدا 500 ۋچاسكەنىڭ 28-ىندە سايلاۋ وتپەي, دەپۋتات سايلانبادى. ەڭ سوراقىسى – دەموكراتتار دەموكراتيانىڭ باستى نەگىزى – سايلاۋعا جۇرتتىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعىن شەكتەپ, حالىقتىڭ كەيبىر توبىن, اتاپ ايتقاندا, تابىسى جوقتاردى داۋىس بەرۋ قۇقىنان ايىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ويتكەنى, كەمباعال قاۋىم قارسىلاستارىن قولدايدى.
ارينە, مۇنداي وپپوزيتسيادان كوپ نارسەنى كۇتپەيسىڭ.
كەكشىل بولماعان جاقسى دەگەنمەن
وليمپيا ويىندارىنا قاتىستى قازىر اڭگىمە كوپ. ول, ءتىپتى, كەيدە ساياساتتى دا شارپىپ كەتەدى. سونىڭ ءبىرى – بۇل ويىندار رەسەي مەن گرۋزيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاعى توڭدى ءجىبىتتى دەگەن اڭگىمە. ونىڭ جۇرت نازارىن اۋدارعانى انىق.
سول ويىندارعا بايلانىستى رەسەي باسشىلىعى جۋرناليستەرمەن كوپ كەزدەسەدى. سونداي كەزدەسۋ كەزىندە گرۋزين ءجۋرناليسى رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە «ءوزىنىڭ گرۋزيندىك ارىپتەسىمەن كەزدەسۋ جوسپارىندا بار ما؟» دەگەن سۇراق قويعاندا, ول اعىتىلا جونەلگەن. ءسىرا, مۇنداي سۇراقتىڭ قويىلۋىن ەكى جاق تا كۇنى بۇرىن ويلاستىرعان بولسا كەرەك. «ەگەر ول قالاسا, نەگە بولماسىن», دەدى بىردەن رەسەي پرەزيدەنتى.
پۋتين ءبىراز كوسىلدى: «وليمپيا ويىندارى گرۋزيامەن قارىم-قاتىناستى تۇزەتۋگە كومەكتەسەدى. مەن وعان بارىنشا قۋانامىن جانە گرۋزين سپورتشىلارىنا تابىس تىلەيمىن», دەپ ءبىر قايىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ويىندار رەسەيدىڭ جاقىن كورشىسىمەن ارا قاتىناسىن رەتتەۋگە العىشارت بولا الادى. ەكى ەل عاسىرلار بويى جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان.
ارينە, گرۋزيا ءبىراز نارسەدە رەسەيگە كىرىپتار. اسىرەسە, ەكونوميكاسى. بۇل ەلمەن بايلانىس كەرەك. وعان امالسىز بارادى. سوڭعى كەزدە سول بايلانىستى ورنىقتىرۋ جولدارى ىزدەستىرىلىپ جاتۋى دا زاڭدىلىق, ۋاقىت تالابى. ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس جايىندا ۆلاديمير پۋتينگە سۇراق قويىلۋى, وعان جاۋاپتىڭ جۇرت نازارىن اۋدارۋى دا سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
گرۋزيا باسشىلىعىنىڭ وعان قالاي قارايتىنىن دا كۇنى بۇرىن بولجاۋعا بولار ەدى. پرەمەر-مينيستر يراكلي گاريباشۆيلي پۋتينمەن كەزدەسۋگە دايىن ەكەندىگىن ايتۋعا اسىقسا, پرەزيدەنت گەورگي مارگۆەلاشۆيلي ۇسىنىستى تالداپ كورەمىز, جان-جاقتى ويلاستىرامىز, دەۋمەن شەكتەلدى. بۇلار بايلانىستى ورنىقتىرۋعا ءماجبۇر. بىراق بۇدان شىنايى دوستىق ورناي قالادى دەۋ دە قيىن. ءتىپتى, ايقارا قۇشاق اشىلعانمەن, كەسىلگەن ەتتىڭ ورنى, بىتپەيتىن جارا ارقاشان اشيتىن بولادى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
بۇگىنگە دەيىن الەم جۇرتشىلىعىندا بۇل ەل تۋرالى ادامدارىنىڭ جۇزىنەن كۇلكى كەتپەيتىن جايدارى ەل دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الەم جۇرتشىلىعى دەگەندە, بۇل ەل – تۋريزم ورتالىعى, وعان باراتىندار كوپ, بىزدەن دە بارىپ جاتادى. ونىڭ حالقىنىڭ سىپايىلىعى, ادەپتىلىگى, ءمىنسىز قىزمەت كورسەتۋى جايلى ايتىلاتىن اڭگىمە دە, اڭىز دا كوپ.
سول ەلدە ءبىرازدان بەرى ساياسي كۇرەس بەلەڭ الىپ وتىر. ءتىپتى سوڭعى ون جىلدىڭ الەتىندە وندا اۋىسقان ۇكىمەتتىڭ سانى دا بىرازعا جەتەدى. بۇگىنگى جاعدايدى ۇعۋ ءۇشىن وعان از-كەم توقتالىپ ءوتۋ دە قاجەت. سول كۇرەستىڭ بەل ورتاسىندا قىتايتەكتى قايراتكەر تاكسين چيناۆات جۇرەدى.
ول 2001 جىلى جالپى پارلامەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ سايلاندى. ءبىرشاما رەفورمالاردى جۇزەگە اسىردى. ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىن مەكەندەيتىن كەدەي شارۋالاردىڭ جاعدايىن كوتەرۋدى, بيلىكتىڭ مونارحيالىق جۇيەسىن شەكتەۋدى ويلاستىردى. بۇل قارسى كۇشتەرگە ۇنامادى. ونىڭ اقىرى 2006 جىلى اسكەري توڭكەرىسكە سوقتىردى. چيناۆات ەلدەن الاستالدى.
سودان كەيىن-اق ەلدە ۇكىمەت تۇراقتامادى. ءتىپتى اسكەريلەردىڭ وتىرعىزعان ادامدارىنىڭ ءوزى كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. كىم كەلسە دە, بىردە «سارى جەيدەلىلەر», بىردە «قىزىل جەيدەلىلەر» قارسىلىق شەرۋلەرىنە شىعىپ, ۇكىمەتكە جۇمىس ىستەتپەي, اقىرى ونىڭ كەتىپ تىنۋى داستۇرگە اينالدى. وسى جەردە سول «جەيدەلىلەرگە» توقتالا كەتكەن ءجون. ادەتتە, چيناۆاتقا قارسى كۇرەستى دەموكراتيالىق پارتيا باستاسا, ونىڭ جاقتاستارى شەرۋگە سارى كويلەك كيىپ شىعاتىن. ال چيناۆاتتى قولدايتىن ديكتاتۋراعا قارسى دەموكراتيا ءۇشىن بىرىككەن مايدان, ونىڭ ىشىندە «تايلاند ءۇشىن» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى قىزىل كويلەك كيىپ شىعاتىندىقتان, ولاردى سول كويلەك تۇستەرىمەن اتايتىن بولعان.
مۇنى دا تايلىقتارعا ءتان دەسەك ءجون. تەلەديدار ەكرانىنان بىردە قىزىل ءنوپىر, بىردە سارى ءنوپىر حالىقتى كورسەڭ, وقيعا تايلاندتا بولىپ جاتقانىن ايتپاي تانيسىڭ. سونىمەن بىرگە, «سارى جەيدەلىلەردىڭ» ەلدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى مەن ەل استاناسى بانگكوكتىڭ تۇرمىس جاعدايى جوعارىلاۋ تۇرعىندارى وكىلدەرى ەكەنىن, ال «قىزىل جەيدەلىلەر» ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى نەگىزىنەن كەمباعالداۋ شارۋالار مۇددەسىن قورعايتىندار ەكەنىن دە ايتقان ءجون. ارالارىندا ايتارلىقتاي كەلىسپەۋشىلىك بار. ءتىپتى, كەيدە ولاردى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەمەس, سول ايماقتىق سيپات ءبىر-بىرىنە قارسى قوياتىنداي دا كورىنەدى. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن قارسى جاقتار ىمىراعا كەلگەندەي بولىپ, پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزگەن. ءسىرا سونىڭ شەشىمىنە توقتاماقتاي بولعان ەدى. وندا «پحىە تحاي» («تايلاند ءۇشىن») پارتياسى جەڭدى دە, زاڭ بويىنشا پارلامەنتتە ونىڭ جەتەكشىسى ينگلاك چيناۆات (تاكسين چيناۆاتتىڭ تۋعان قارىنداسى) پرەمەر-مينيستر بولىپ سايلاندى. ۋاجگە توقتاسا, ەندى وسى ۇكىمەتتى مويىنداۋعا ءتيىس ەدى. بىراق جەڭىلگەن «سارى جەيدەلىلەر» سوزدەرىندە تۇرمادى. قارسىلىق اكتسياسىنا شىقتى. باستى تاعاتىن ايىبى – سىرتتا جۇرگەن اعاڭنىڭ ايتقانىنان شىقپايسىڭ دەيدى. اقىلعا سىيا قويمايتىنداي تالاپ.
بۇگىنگى قارسىلاسۋدا يمان ءجۇزدى, شىعىستىڭ كوركەم كەلبەتتى قايراتكەر ايەلى پرەمەر-مينيستر ينگلاك چيناۆاتتىڭ قادامدارىن قۇپتاعاندايسىڭ. وپپوزيتسيانى كەلىسسوزگە شاقىردى. ولار كونبەيدى. ايتاتىندارى – وتستاۆكاعا كەت, دەيدى. كەتە المايمىن, حالىقتىڭ قالاۋىمەن كەلگەنمىن, ونىڭ الدىندا بورىشىمدى وتەۋىم كەرەك, ونىڭ ۇستىنە كورول دە (بۇل ەل – مونارحيا) جىبەرمەي وتىر, دەيدى پرەمەر-مينيستر. ءۋاج. دەموكراتتار كونبەيدى. جاڭادان سايلاۋ وتكىزەيىك, حالىق قالاۋىن ايتسىن, دەيدى چيناۆات. وپپوزيتسيا تاعى كونبەيدى. ءبارىبىر ول پارلامەنتتى تاراتىپ, جاڭا سايلاۋ وتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. سول سايلاۋدى وتكىزبەۋگە دەموكراتتار بارىن سالدى. سونىڭ سالدارىنان 2 اقپاندا وتكەن سايلاۋدا 500 ۋچاسكەنىڭ 28-ىندە سايلاۋ وتپەي, دەپۋتات سايلانبادى. ەڭ سوراقىسى – دەموكراتتار دەموكراتيانىڭ باستى نەگىزى – سايلاۋعا جۇرتتىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعىن شەكتەپ, حالىقتىڭ كەيبىر توبىن, اتاپ ايتقاندا, تابىسى جوقتاردى داۋىس بەرۋ قۇقىنان ايىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ويتكەنى, كەمباعال قاۋىم قارسىلاستارىن قولدايدى.
ارينە, مۇنداي وپپوزيتسيادان كوپ نارسەنى كۇتپەيسىڭ.
كەكشىل بولماعان جاقسى دەگەنمەن
وليمپيا ويىندارىنا قاتىستى قازىر اڭگىمە كوپ. ول, ءتىپتى, كەيدە ساياساتتى دا شارپىپ كەتەدى. سونىڭ ءبىرى – بۇل ويىندار رەسەي مەن گرۋزيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاعى توڭدى ءجىبىتتى دەگەن اڭگىمە. ونىڭ جۇرت نازارىن اۋدارعانى انىق.
سول ويىندارعا بايلانىستى رەسەي باسشىلىعى جۋرناليستەرمەن كوپ كەزدەسەدى. سونداي كەزدەسۋ كەزىندە گرۋزين ءجۋرناليسى رف پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتينگە «ءوزىنىڭ گرۋزيندىك ارىپتەسىمەن كەزدەسۋ جوسپارىندا بار ما؟» دەگەن سۇراق قويعاندا, ول اعىتىلا جونەلگەن. ءسىرا, مۇنداي سۇراقتىڭ قويىلۋىن ەكى جاق تا كۇنى بۇرىن ويلاستىرعان بولسا كەرەك. «ەگەر ول قالاسا, نەگە بولماسىن», دەدى بىردەن رەسەي پرەزيدەنتى.
پۋتين ءبىراز كوسىلدى: «وليمپيا ويىندارى گرۋزيامەن قارىم-قاتىناستى تۇزەتۋگە كومەكتەسەدى. مەن وعان بارىنشا قۋانامىن جانە گرۋزين سپورتشىلارىنا تابىس تىلەيمىن», دەپ ءبىر قايىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ويىندار رەسەيدىڭ جاقىن كورشىسىمەن ارا قاتىناسىن رەتتەۋگە العىشارت بولا الادى. ەكى ەل عاسىرلار بويى جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان.
ارينە, گرۋزيا ءبىراز نارسەدە رەسەيگە كىرىپتار. اسىرەسە, ەكونوميكاسى. بۇل ەلمەن بايلانىس كەرەك. وعان امالسىز بارادى. سوڭعى كەزدە سول بايلانىستى ورنىقتىرۋ جولدارى ىزدەستىرىلىپ جاتۋى دا زاڭدىلىق, ۋاقىت تالابى. ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس جايىندا ۆلاديمير پۋتينگە سۇراق قويىلۋى, وعان جاۋاپتىڭ جۇرت نازارىن اۋدارۋى دا سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
گرۋزيا باسشىلىعىنىڭ وعان قالاي قارايتىنىن دا كۇنى بۇرىن بولجاۋعا بولار ەدى. پرەمەر-مينيستر يراكلي گاريباشۆيلي پۋتينمەن كەزدەسۋگە دايىن ەكەندىگىن ايتۋعا اسىقسا, پرەزيدەنت گەورگي مارگۆەلاشۆيلي ۇسىنىستى تالداپ كورەمىز, جان-جاقتى ويلاستىرامىز, دەۋمەن شەكتەلدى. بۇلار بايلانىستى ورنىقتىرۋعا ءماجبۇر. بىراق بۇدان شىنايى دوستىق ورناي قالادى دەۋ دە قيىن. ءتىپتى, ايقارا قۇشاق اشىلعانمەن, كەسىلگەن ەتتىڭ ورنى, بىتپەيتىن جارا ارقاشان اشيتىن بولادى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
