قازاقستان • 18 قازان، 2021

الەۋمەتتىك جەتىمدىك اسقىنىپ بارادى

601 رەت كورسەتىلدى

انا اتانۋ مەن اكە بولۋ باقىتى – اللانىڭ ادامعا بەرگەن ەڭ ۇلكەن نىعمەتى. بۇل سىيدان سانالى جاننىڭ باس تارتپاسى، وسى قاسيەتتى مىندەتتى ەشكىمنىڭ تابانعا سالىپ تاپتاماسى انىق. الايدا ارامىزدا اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعاندار بار. ال سوراقىسى – الەۋمەتتىك جەتىمدەر سانىن ارتتىرىپ جۇرگەن وسىنداي جانداردىڭ قاتارى جىل سايىن قالىڭداپ بارادى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ەمەس، كوزى ءتىرى اكە-شەشەسىنىڭ ۇرىس-كەرىسى، كيكىلجىڭى، ودان قالدى ءازازىل اششى سۋ مەن جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن تۇتاس ءبىر ۇرپاق – ءتىرى جەتىم، ياعني الەۋمەتتىك جەتىم.

 

«الەۋمەتتىك جەتىمدىك» دەگەنىمىز نە؟ «قولايسىز وتباسى» قايدان شىعا­دى؟ اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ – تۇيت­كىلدى شەشۋدىڭ اقىرعى جولى ما؟ شاڭى­راق­تىڭ تىرەگى بولار وتاعاسىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى نەگە ازايىپ كەتتى؟ ءۇيىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋشى ايەلدىڭ ىشكىلىككە سالىنۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ قاداعالاۋسىز قال­عان بالانى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بىلىقتان قالاي قورعايمىز؟ اتا-انا قۇقىنان ايىرۋ تۋرالى شەشىم بالالاردى وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتەن قور­عاي الا ما؟ بالانىڭ بولاشاق تاعدى­رىنا بۇل شەشىم قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟ اتا-انا قۇقىنان ايىرۋ تۋرالى شەشىم شىعاراردا سۋديا نەنى ەسكەرۋى كەرەك؟ شى­نى كەرەك، تاقىرىپ توڭىرەگىندە مامان­دارمەن سويلەسىپ، اقپاراتتاردى سۇرىپ­تاۋ كەزىندە وسىنداي سان ساۋال جان-جاقتان قاۋمالاي بەردى. وسى ۋاقىت­قا دەيىن شەشىمى تابىلماي كەلە جاتقان بۇل ماسەلە ءالى قانشا بالانىڭ تاعدىرىن تالقاندار ەكەن دەگەن باستى سۇراق تا مازا بەرمەيدى.

 

«بالا اتا-اناسىن تاڭداي المايدى»

الىسقا بارماي-اق قويالىق. ەلوردا­نىڭ وزىندە وتكەن جىلى اتا-انا قۇقىعى­نان ايىرۋ تۋرالى سوتقا 114 تالاپ ارىز بە­رىلگەن. ونىڭ 23-ءى قاناعاتتاندىرى­لىپ، 43 ءىس بويىنشا قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتىلىپ، جالپى 66 ءىس بويىنشا سوت شەشىمى شىعارىلعان. مالىمەتتەر كور­سە­تىپ وتىرعانداي، بيىلعى 9 ايدىڭ ىشىن­دە قارالعان ىستەر وتكەن جىلمەن سا­لىس­­تىرعاندا 50 ەسە كوپ. كوڭىلگە قاياۋ تۇسى­رەر بۇل سانداردى نۇر-سۇلتان قالاسى كامەلەتتىك جاسقا تولماعانداردىڭ ىس­تەرى جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدان­ارا­­لىق سوتتىڭ توراعاسى جانارگۇل ال­پىس­باەۆا دا راستاپ وتىر.

سوتقا جولداناتىن وسىنداي ازا­مات­­­­­­­­تىق ىستەردىڭ كوبەيىپ بارا جات­قا­نى­­­­­­نا الاڭ­­داۋشىلىعىن بىلدىرگەن سۋديا ەلور­­­­­دا­داعى يۋۆەنالدى سوتقا سوڭعى ­
9 ايدا اتا-انالىق قۇقىقتارىنان ايى­رۋ تۋرا­لى 171 تالاپ ارىز كەلىپ تۇسكە­نىن دە مالىم­­­دەدى. «بۇل تالاپ ارىزدار­دىڭ 27-ءسى قانا­عات­­تاندىرىلىپ، 63 ءىس بو­يىنشا قانا­عات­تاندىرۋدان باس تارتىلدى. ال جال­پى العاندا 89 ءىس بويىنشا سوت شەشىمى شىعا­رىلدى» دەگەن سوت توراعاسى ءسوز باسىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بالا­نىڭ قۇقىقتا­رى تۋرالى زاڭىنىڭ 21-بابى­نا سايكەس ەلىمىزدە ءاربiر بالانىڭ وتبا­سىن­دا ءومiر سۇرۋگە جانە تاربيەلەنۋگە، اتا-اناسى مەن باسقا دا جاقىن تۋىستارىن بiلۋگە، ولار­دىڭ قامقورلىعى مەن تاربيە­سiن الۋعا قۇ­قىعى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

«قازاق اۋەلدەن جەتىمىن جىلاتپا­عان، جەسىرىن قاڭعىتپاعان حالىق. ال بالا – ومىر­­دەگى ەڭ كىمبات قۇندىلىقتىڭ ءبىرى. حا­لىقتا «بالاپان ۇيادا نە كورسە، ۇش­قاندا سونى ىلەدى» دەگەن ءسوز بار. بالا اتا-انا­سىن تاڭداي المايدى، الايدا، وتباسىن­دا نەنى كورىپ وسسە، سونى ۇلگى تۇتارى انىق. اكە-شەشەنىڭ سالىپ بەرگەن جولى بالا­نىڭ بولاشاعىنا مىندەتتى تۇردە اسەر ەتەدى. جاقسى انا اتانۋ، ۇل-قىزىنا مەيىرى­مىن توككەن اكە بولۋ وكىنىشكە قاراي، بار­لىق وتباسىنا ءتان قۇندىلىق ەمەس. ءار بالا اتا-اناسىنا قاراپ بوي تۇزەيدى. سو­لار­عا قاراپ دامىپ، بولاشاققا اياق با­سادى. سوندىقتان، اتا-انانىڭ ومىر­لىك ۇس­تا­نىمدارى، قاعي­داتتارى ءتۇزۋ، دۇ­رىس بولۋى ءتيىس»، دەگەن ج.الپىسباەۆا كەز كەلگەن سۋدياعا وسىنداي ىستەردى قا­راۋ مو­رالدىق-پسيحولوگيالىق تۇر­عى­دان قيىن­دىق تۋعىزاتىنىن دا جاسىر­مادى. سۋديا اتا-انا قۇقىعىنان ايىرى­لاتىن­داردىڭ دەنى جۇمىسسىزدار، ياعني اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ جۇرگەندەر، سون­داي-اق، امورالدىق ءومىر سۇرۋگە ەتى ءولىپ، سپيرت­تىك ىشىمدىكتەر نەمەسە ەسىرت­كى، پسيحو­تروپتىق زاتتارعا اۋەستەنىپ، تاع­دىر جولىندا اداسقان ادامدار ەكەنىن دە بۇكپەسىز جەتكىزدى. ول سونداي-اق بالا­سىنىڭ، جۇبايىنىڭ نە وتباسىنىڭ باسقا دا مۇشەلەرىنىڭ ومiرiنە قاۋىپ ءتوندىرىپ، دەنساۋلىعىنا قاساقانا زيان كەلتىرگەن قاتىگەزدەر دە اتا-انا قۇقى­قتارىنان ايىرىلاتىنىن ەسكەرتىپ ءوتتى.

«اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تەك سوت تارتiبiمەن جۇرگiزiلەدi جانە ەڭ اقىرعى شارا بولىپ تابىلادى. ال كامە­­لەتكە تول­ما­عاندار ىستەرى جونىندەگى ما­مان­دان­دىرىلعان اۋدانارالىق سوت­تار­دىڭ باستى ماقساتى – بالانىڭ قۇ­قىق­­تارىن، زاڭدى مۇددەسىن قورعاۋ. ويت­كەنى تەرىس جولدى تاڭداعان اتا-انا­لار بالاعا پسيحولوگيالىق زارداپ كەل­تىرىپ، ونىڭ بولاشاعىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇم­كىن. سول سەبەپتى اتا-انا قۇقىقتا­رى­نان ايى­رۋ بالانى تۇر­مىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن وتبا­سىنداعى قاتىگەزدىك­تەن قورعايدى دەپ ايتا الامىن»، دەگەن جانار­گۇل الپىسباەۆا سوت تاجىريبەسىندە اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى تالاپتى قاناعاتتاندىرۋ­دان باس تارتۋ فاكتىلەرىنىڭ دە ءجيى بولاتىنىن العا تارتتى. «اتا-اناسىنىڭ كىناسى دالەلدەنگەن ەرەكشە جاعدايلاردا، سوت ونىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ سيپاتىن، جەكە باسىن جانە باسقا دا ناقتى ءمان-جايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، اتا-انا قۇقىق­تارىنان ايىرۋ تۋرالى قويىلعان تالاپ­تى قاناعاتتاندىرۋدان باس تارتا الادى. سونداي-اق جاۋاپكەرگە بالالاردى تاربيەلەۋگە كوزقاراسىن وزگەرتۋ كەرەك­تىگى قاتاڭ ەسكەرتىلەدى. سوت اتا-انالىق مىن­دەت­تەردى ورىنداۋدى با­قىلاۋدى قور­­عان­شى­لىق نەمەسە قام­قور­شىلىق ور­گان­دارعا جۇكتەۋ­گە دە قۇ­قىلى»، دەپ ءتۇسىن­دىردى ساراپشى.

«سوت تاجىريبەسىنە جۇگىنەتىن بولساق، اتا-انا قۇقىقتارىنان ايىرۋ تۋرالى تالاپ ارىزدارىمەن كوبىنە-كوپ انا­لار كەلەدى. ولار بالانىڭ اكەسىنە اكە­لىك مىندەتتەرىن مويىنداتۋ بويىنشا سوتقا ءجيى جۇگىنەدى. ال وكىنىشكە قا­راي، اكەلەردىڭ ءبىرازى اتا-انالىق قۇ­قىقتارىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسپايدى. اليمەنت تولەمەۋ ءۇشىن تالاپ ارىزدى مويىنداۋعا دايىن بولىپ كەلەتىن جاۋاپسىز اكەلەر دە جەتەرلىك. الايدا زاڭ­عا سايكەس اتا-انا قۇقىقتارىنان ايى­رۋ ولاردى اليمەنت تولەۋدەن بوسات­پايدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 27-بابىنا ساي­كەس «بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەتە­نە قۇقىعى ءارى مىندەتى» بولىپ تابىلادى»، دەگەن ج.الپىسباەۆا باۋىر ەتى بالاسىنان پەرزەنتحانادا باس تارتاتىن قاتىگەز انالاردىڭ، اليمەنت تولەۋدەن جالتارىپ، سان ءتۇرلى قيتۇرقىلىققا باراتىن جاۋاپسىز اكەلەردىڭ، ءتىپتى ۇل-قىزىنىڭ دەنساۋلىعىن سىلتاۋراتىپ، ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋدان جالتاقتايتىن اتا-انالاردىڭ دا از ەمەستىگىن اشىنا ايتتى.

 

قولايسىز وتباسىن قوعامعا «قايتارۋدىڭ» ماڭىزى زور

نۇر-سۇلتان قالاسى بايقوڭىر اۋدا­نىنىڭ №12 ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتىنىڭ ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى عالىمجان شامبۋلوۆ قولايسىز وتباسىن انىقتايتىن «كريتەريلەردىڭ» ءبىرى رەتىندە اكىمشىلىك اۋماققا تۇسەتىن شاقىرتۋلار مەن ارىز-شاعىمداردى اتادى. قىزمەت بارىسىندا وسىنداي كەلەڭسىزدىكپەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەتىن پوليتسيا كاپيتانى اكىمشىلىك اۋماقتى ارالاۋ كەزىندە اتا-اناسىنىڭ ماس كۇيىندە بولۋىنا، كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ قاراۋسىز قالۋى، بالالار­دىڭ ومىرىنە نەمەسە دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جاعدايدىڭ تۋىنداۋىنا باسا ءمان بەرىلەتىنىن ايتادى. «وسىنداي كيكىلجىڭى مەن كەم-كەتىگى كوپ ءۇيدىڭ جالپى جاعدايىن «قولايسىز» دەپ ايتۋعا بو­لادى»، دەيدى ول. وزىنە بەكىتىلگەن اكىم­شىلىك اۋماقتا 2 ءۇيدىڭ «قولايسىز وتباسى» رەتىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ەسەپتە تۇرعانىن ايتقان ءتار­تىپ ساقشىسى جاقىندا عانا بولعان ءبىر جايت­تى مىسالعا كەلتىردى.

«14 قىركۇيەك كۇنى تۇنگى ساعات ەكى شاما­سىندا بايقوڭىر اۋدانى پوليتسيا باس­قارماسىنىڭ كەزەكشى بولىمىنە ش.ءۋاليحانوۆ كوشەسىندە ەكى بالانىڭ قاراۋ­سىز جۇرگەنى تۋرالى حابارلاما كەلىپ ءتۇستى. بىردەن سول جاققا باردىق. كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا سىرتقى كيىمسىز، جالاڭ اياق، جالاڭ باس قوس ءبۇلدىرشىن دىردەك قا­عىپ جول بويىندا تۇر. بالالاردىڭ ۇل­كەنى 5 جاستا، كىشىسى نەبارى 3-تە ەكەن. قايدا تۇراتىندارىن، بۇل جاققا قالاي كەلگەندەرىن ءتۇسىندىرىپ ايتا المادى. تەك انالارىنىڭ اتىن بىلەدى ەكەن. وسى وقيعا بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا قوس ءسابيدىڭ شەشەسىنىڭ بالالاردى ۇيىقتاتىپ، كورشىسىنىڭ ۇيىنە اراق ىشۋگە كەتكەنى انىقتالدى. بالالارىن قاراۋ­سىز قالدىرىپ كەتكەنى بىلاي تۇر­سىن، ايەل سول تويلاعاننان ءارى قاراي قو­ناق ۇيگە بارىپ، جالعا ءنومىر الىپ، تۇنەۋ­گە قالىپ قويعان. بالالارىنىڭ كوشەگە شىعىپ كەتكەنىن، تۇندە قانداي جاعدايعا تاپ بولعانىن شەشەلەرى ءبىر كۇن وتكەننەن كەيىن جاتاقحانا كومەندانتىنان ءبىر-اق ەستىپ-بىلگەن. قازىر بالالار كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىنا جاتقىزىلدى، ال اناسىن اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر»، دەگەن پوليتسيا كاپيتانى اراق پەن ەسىرتكىنىڭ كەسىرىنەن تالاي وتباسىنىڭ ويرانى شىققانىن اشىنا ايتتى.

«اراق ىشكەن ادام – ءۇي ىشىندەگى جان­جالعا ءبىرىنشى سەبەپكەر. اششى سۋعا ساناسى ۋلانىپ قالعان ول بالا تۇگىل، ءوزىنىڭ نە ىستەپ، نە قويعانىنا ەسەپ بەرە المايدى. قولايسىز وتباسىن كوبەيتىپ وتىرعان تاعى ءبىر فاكتور – وتباسىنداعى ءتالىم-تاربيە­نىڭ وسالدىعى. ءار بالا ۇيىندە اكەسىنەن كورگەنىن ىستەيدى، اناسىنىڭ جاساعانىن قايتالايدى. ال اتا-انانىڭ اۋزى اراقتان قۇرعاماسا، كۇندە جانجال شىعارىپ، ءبىر-بىرىنە اۋىر سوزدەر ايتىپ، توبەلەس شىعارا بەرسە، مۇنى كورىپ وسكەن بالا دا الىسقا بارمايدى. ءتىرى جەتىمدەر تىرشىلىگىنىڭ قيۋى قاشقان وسىنداي قولايسىز وتباسىدان شىعادى. وتباسىندا ەرلى-زايىپتىلار­دىڭ ءبىر-بىرىنە سىي-قۇرمەتىنىڭ بولماۋى، قيىن ساتتە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ورنىنا، جۇدىرىق الا جۇگىرۋى، بالانى اسىراۋعا، وتباسىن باعۋعا قولدىڭ قىسقالىعى، جوق­شىلىق، جۇمىسسىزدىق، اجىراسۋ – مىنە، وسىنىڭ بارلىعى وتباسىلىق قۇندىلىق­­تى قۇلدىراتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە­لەر»، دەيدى ع.شامبۋلوۆ.

اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ – تۇيتكىل­دى شەشۋدىڭ سوڭعى شەشىمى بولىپ تابىلمايتىنىن ايتقان ۋچاسكەلىك ينسپەكتور پوليتسيانىڭ ماقساتى بالانى وتباسىنان ايىرۋ ەمەس ەكەنىن دە ەسكەرتتى. ء«بىز­دىڭ مىندەتىمىز قىزدى اناسىنان، ۇلدى اكە­سىنەن الشاقتاتۋ ەمەس. بالا تاربيەسى مەن دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايدى قارا­عان ەرلى-زايىپتىلاردى اتا-انا قۇقىعى­نان ايىرۋدى دا تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى دەپ قارامايمىز. باستى ماقسات – قولاي­سىز وتباسىعا دەر كەزىندە قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋ، ولاردى قايتا قوعامعا بەيىمدەۋ»، دەگەن پوليتسيا كاپيتانى اتا-انالىق قۇ­قىعىنان ايىرماس بۇرىن مىندەتىن دۇرىس اتقارماي جۇرگەن اتا-انالاردىڭ الدىمەن ءىىو-نىڭ ارنايى ەسەبىنە الىناتى­نىن مالىمدەدى. ء«دال وسى تۇستان ۇزاق ءارى قيىن جۇمىس باستالادى. وتباسى مۇشەلەرىنە بايلانىستى مۇنداي جۇمىس بىرنەشە جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. سول وتباسىمەن ءتيىستى قۇقىقتىق، الەۋمەتتىك جۇمىستار جۇرگىزىلىپ، قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جايىندا پروفيلاكتيكالىق اڭگى­مەلەر جۇرگىزىلەدى. تۇرعىلىقتى مەكەنجايى تەكسەرىلىپ، ­اتا-انالارعا نۇسقاۋلىق بەرىلەدى. كەلە­سى كەزەڭ – اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشى­لىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 127-بابى بويىنشا (اتا-انالىق مىندەتىن ورىنداماۋ) اكىمشىلىك جازاعا تارتىلادى. ەگەر وسى اتالعانداردىڭ ەشقايسىسى كومەكتەسپەسە، بالاعا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانى بەلگىلى بولسا، ءبىز قاجەتتى ماتەريالدى جيناستىرىپ، كامەلەتكە تولماعاندار ىستەرى جونىندەگى كوميسسياعا اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋدى قاراۋ تۋرالى ءىس جىبەرەمىز. بۇل شىنىن ايتقاندا، ەڭ توتەنشە شارالاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى اتا-انانى قۇقىعىنان ايىرۋ – وتە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ۇستىنە بۇل تەك ارنايى كوميسسيانىڭ شەشىمى ارقىلى عانا جۇزەگە اسىرىلادى»، دەيدى ول.

«اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ بالا­لاردى وتباسىنداعى قاتىگەزدىكتەن قان­شا­لىقتى قورعاي الادى؟» دەگەن سۇرا­عىمىزعا ساقشى: «ارينە، بۇل شەشىم با­لانى وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىق پەن قاتى­گەزدىكتەن قور­عاي الادى دەپ كە­سىپ ايتۋ وتە قيىن. الايدا مۇنى اكە-شە­شەسى اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىل­عان بالالاردىڭ جاڭا ومىرگە جاساعان قادامى رەتىندە قاراۋعا بولادى. ال بالا بولاشاعىنىڭ قانداي بولارى ونىڭ جاڭا ورتادا الار تاربيەسى مەن ءوز تاڭ­داۋىنا بايلانىستى»، دەپ جاۋاپ بەردى.

 

 

ءتۇيىن. وتكەن جىلى 7 120 وتباسى ءىىم-دە قولايسىز وتباسى رەتىندە ەسەپكە الىنعان ەكەن. ال اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، قازىرگى تاڭدا 7،5 مىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولماعان جەتكىنشەك ارنايى باقىلاۋعا الىنعان. ياعني وسىنشاما بالا قىلمىس جاساۋعا بەيىم دەگەن ءسوز. الايدا ولاردىڭ ىشىندە قانشا بالا بەرەكەسى كەتىپ، تىنىشتىعى بۇزىلعان شاڭىراقتان شىققانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بىزدە «باقىتتى وتباسى» دەگەن باستامامەن قولعا الىنعان ءىس-شارالار بارشىلىق. بىراق «الەۋمەتتىك جەتىمدەر» دە از ەمەس...

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار