جۇمىس جۇيەلى جۇرۋدە

جۋىردا تابيعي مونوپوليا­لار­دى رەتتەۋ اگەنتتىگىندە كەڭەي­تىل­­گەن القا وتىرىسى وتكەن-ءدى. ون­دا اگەنت­­تىك توراعاسى مۇرات وس­­­پا­نوۆ مەملەكەت باسشىسى «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسىندا ءجا­نە قا­­زاقستان حالقىنا جول­دا­ۋىن­­­دا قوي­عان ەل دامۋىنىڭ جاڭا ءمىن­دەت­تە­رى ەكونوميكانىڭ ءتيىم­دى ين­فرا­قۇ­رى­لىمىن قۇرۋ, تۇتى­نۋ­شىلار قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ جانە تاريفتىك سايا­سات تەتىگىن جەتىل­دىرۋ ءۇشىن جاع­­دايلار جا­ساۋدى تالاپ ەتەتىندىگىن ايتقان-دى. سونىمەن اگەنت­تىك اتقارعان ءجا­نە اتقارۋعا ءتيىس ىرگەلى جۇمىستار قانداي؟ بۇگىنگى كۇنى اگەنتتىك ينفراقۇ­رىلىمدىق رەتتەۋشى رەتىندە 1186 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسى قىز­مەتىنە رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتى تاريفتىك جانە تەحنيكالىق رەتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋدا. تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ تاريفتەرىن قاراۋ جۇمىسىنىڭ 2013 جىلعى ناتيجەلەرىنە كەلسەك, بارلىعى 1073 ءوتىنىم قارالسا, ولاردىڭ 336-سى قابىلدانباعان. 29 تاريف تومەن­دەتىلىپ, 41-ءى بۇرىنعى دەڭگەيدە قالعان. 478-ءى كوتەرىلىپ بەكىتىلگەن. دومينانت سۋبەكتىلەر تاريفتەر كو­تەرۋگە 129 حابارلاما بەرسە, ونىڭ 55-ءى بويىنشا باعالاردى كوتەرۋگە تىيىم سالىنىپ, ونىڭ ىشىندە 22 تاريف تومەندەتىلگەن. تاريفتەر زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس بەكىتىلەدى. 2012 جىلى مونوپوليستەر سۇراعان كىرىستەر 55 ملرد. تەڭگەگە تومەندەتىلسە, 2013 جىلى «ولاردىڭ سۇرانىسى» 175 ملرد.-تان استام تەڭگەگە قىسقارتىلعان. اگەنتتىككە بەرىلگەن تاپسىرمالار مەن جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن تاريفتىك ساياسات جەتىلدىرىلۋدە. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن كەدەرگىلەر تومەندەتىلگەن. بىرقاتار شاعىن مونوپوليستەر تاريفتەردى وزگەرتۋدىڭ حابارلاما بەرۋ نۇسقاسىنا كوشىرىلىپ, نور­ماتيۆتىك بازانى وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلگەن. وزىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭمەن ىنتالاندىرىپ رەتتەۋ ەنگىزىلۋدە. ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىندا وتكەن جىلدان باستاپ وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلىك كومپانيالار ءۇشىن بەنچماركينگ ادىسىمەن تاريفتەر بەلگىلەنگەن. نەگىزگى قاعيدات مو­نوپوليست ءتاريفى دەڭگەيىنىڭ جانە ونىڭ جۇمىسى تيىمدىلىگىنىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىستىڭ بولۋىنا نەگىزدەلەدى. زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بولىگىندە تاريف بەلگىلەۋدىڭ اشىقتىعىن, رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە قاراجاتتىڭ ماقساتتى پايدالانۋىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جونىندە زاڭ جوباسىن ازىرلەگەن. اتاپ ايتقاندا, جا­ريا تىڭداۋلاردى جانە مونو­پو­ليستەردىڭ جىل سايىنعى ەسەپتەرىن وتكىزۋ, دومينانتتاردىڭ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جونىندەگى حابارلامالارى بويىنشا جاريا تىڭداۋلار وتكىزۋ تاسىلدەرىن وزگەرتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق, زاڭ جوباسىندا مونوپوليستەردىڭ ءوتىنىمدى ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنۋ مۇمكىندىگى, ال بولاشاقتا وسى تالاپتى قويۋ مۇمكىندىگى كوزدەلگەن. سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا پروبلەمالاردى شەشۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە, كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ ءۇشىن سۋعا تاريف بەلگىلەۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋدىڭ 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوس­­پارى قابىلدانىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا قاراعاندى, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, شى­­عىس قازاقستان, باتىس قازاق­ستان, اتى­­راۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا  كەڭ اۋقىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىسى باستالعان. 2013 جىلى ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى سوماسى 12 ملرد. تەڭگەنى قۇرا­سا, 2014 جىلى شامامەن 32 ملرد. تەڭگە دەپ جوسپار­لانۋدا. سو­نىمەن قاتار, قارىز قاراجاتىن, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىعىن جاڭ­­عىرتۋ باعدارلا­ماسىنىڭ رەسۋرس­تا­رىن پايدالا­نۋ ارقىلى جىلۋ جە­لىلەرىن جاڭ­عىرتۋ بويىنشا كەشەندى جوسپار ازىرلەنۋدە. اتالعان جوس­پار ماقۇلدانىپ, ىسكە اسىرىلعان جاع­دايدا 2020 جىلعا دەيىن تو­زۋدىڭ 15 پايىزعا, ال ىسىراپتار دەڭ­گەيىنىڭ 4 پايىزعا تومەندەۋى جوسپارلانعان. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينۆەستيتسيالار سوماسى شامامەن 230 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, بۇل وتكەن كەزەڭنەن 10 پايىزعا ارتىق. بۇگىنگى كۇنى 92 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسى شەكتى تاريفتەرمەن جۇمىس ىستەيدى, بۇل تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريفتەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعىن, قىزمەتتەر ساپاسىن كوتەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. اگەنتتىك قىزمەتىندەگى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ بولىپ تابى­لادى. سونىمەن بىرگە العا قوي­عان مىندەتتەردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مونوپوليستەردى با­قى­لاۋ كۇشەيتىلگەن. بىلتىر تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا 1198 نۇسقاما ەنگىزىلسە, اكىمشىلىك ايىپپۇل مەن نۇسقامالار بويىنشا جالپى سوما 3,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان. تاريفتىك سمەتادا كوزدەلگەن قاراجاتتى پايدالانۋدى باقىلاۋ ماقساتىندا تۇتىنۋشىلارعا كەلتىرىلگەن زالالداردى وتەۋ ءۇشىن جىل باسىنان بەرى 185 سۋبەكتىگە ۋاقىتشا وتەمدىك  تاريف ەنگىزگەن. تۇتىنۋشىلارعا قايتارىلعان جالپى سوما 2,8 ملرد. تەڭگە بولعان. جىلۋ ەنەرگياسىن تۇتىنۋشى­لاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماقساتىندا سىرتقى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ وزگەرۋى ناتيجەسىندە جىلۋ ەنەرگياسىنا تولەماقىنى قايتا ەسەپتەۋ تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. 2012-2013 جىلدارى جىلىتۋ كەزەڭى ءۇشىن حالىققا قايتارىلعان قاراجات 498 ملن. تەڭگەدەن اسقان. ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىندا دەلدالدار تولىعىمەن الىنىپ تاس­تالسا, ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى ۇيىمدارعا ەلەكتر ەنەرگياسى تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشىن 2,2 ملرد. تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. بۇل باعىتتا جۇمىس جالعاسىن تاۋىپ, قوعامدىق مونيتورينگ جۇيەسى قولدانىلماق. ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن. بۇل جاعدايدا ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ مەن ەنەرگيا تيىمدىلىگى بويىنشا شارالاردى قابىلداۋ تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تاريفتەردىڭ ءوسۋىن تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. جالپى ال­عاندا, 2012 جىلى بۇل شارالار تۇتىنۋشىلاردىڭ 11,6 ملرد. تەڭ­گەدەن اسا قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە ءمۇم­كىندىك بەرگەن. جوندەۋ جۇمىستارى مەن جابدىقتاردى جاڭارتۋ, ۇيىم­داستىرۋ شارالارى ناتيجەسىندە جىلۋ ەنەرگياسى وندىرىسىندە وتىن شىعىستارى ەداۋىر تومەندەدى. سوڭعى 10 جىلدا ستاتيستيكا ءما­لىمەتتەرى بويىنشا ونىڭ دەڭ­گەيى 2 ەسەدەن استام ازايعان. سونداي-اق, ەلەكتر, جىلۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىندە نورماتيۆتىك ىسىراپتار دەڭگەي­لەرىنىڭ جىل سا­يىنعى تومەندەۋى بايقالادى. 2006 جىلدان باستاپ ولاردىڭ دەڭگەيلەرى ءىس جۇزىندە شامامەن جارتىلاي تومەندەگەن. ىستىق جانە سۋىق سۋدى ەسەپتەۋ اسپاپتارىن ورناتۋ بويىنشا سۋدىڭ جەكە ەسەپتەۋ اسپاپتارىمەن جابدىقتالۋى شامامەن 85, ىستىق سۋ  88,3 پايىزدى قۇراعان. بيىلعى جىلى ۆەدومستۆو الدىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ, تاريف بەلگىلەۋدىڭ اشىقتىعى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ سىندى مىندەتتەر تۇر. سونىمەن قاتار, تاريفتىك پروتسەستە جۇرتشىلىقتىڭ ءرولىن جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق باع­دارلامالاردى ورىنداۋىنا باقى­لاۋدى كۇشەيتۋ, «جاسىل ەكو­نوميكاعا» كوشۋگە ىقپال ەتۋ, ىسىراپتار دەڭگەيى مەن جەلىلەردىڭ توزۋىن تومەندەتۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە اگەنتتىكتىڭ باستى جۇمىستارى قاتارىنان ورىن الماق. ءابدىراحمان قىدىربەك, «ەگەمەن قازاقستان».