كەشە ءماجىلىس ۇيىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى سايلانعان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا ارنالعان «ەسكە الۋ ساعاتى» بولىپ ءوتتى. پالاتا باستاماشى بولعان شاراعا پارلامەنتشىلەردەن وزگە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, ق.تۇرىسوۆتىڭ شاكىرتتەرى مەن جاقىن تۋىستارى جانە اعامىزدىڭ اسىل جارى اسكەرگۇل اپاي قاتىستى.
پارلامەنت ۇيىندە مۇنداي ەسكە الۋ شارالارى جايشىلىقتا وتكىزىلە بەرمەيدى. ال بۇل ەسكە الۋدىڭ ورنى بولەك. ەلباسىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاسقان ابزال ازامات ارقاشاندا ەل جادىنان وشپەك ەمەس. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن شىققان «ازامات» اتتى كىتاپتىڭ العىسوزىندە دە مەملەكەت باسشىسى تۇلعانىڭ تابيعاتىن تانىتۋ ءۇشىن قازاقتىڭ «ازامات» دەگەن اسىل ءسوزىن ۇتىمدى قولدانعان. «ول شىن مانىندە ازامات ەدى. قاراتاي تۇرىس ۇلى ءوزىنىڭ كاسىبي بيىك ورەسىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق تاماشا تالانتىمەن, ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن پەرزەنتتىك جۇرەگىمەن, قوعامدىق بەلسەندىلىگىمەن ەلدىگىمىزدى ەڭسەلەتكەن ەرلەردىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن يەلەندى, مەملەكەتىمىزدىڭ مىعىمدانۋىنا ىسكەر باسشى رەتىندە دە, ەكونوميست-عالىم رەتىندە دە, دارا ءبىتىمدى دەپۋتات رەتىندە دە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى», دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قادىرلى ازاماتىمىز تۋرالى.
ەسكە الۋدا قوس پالاتا توراعالارى ءسوز الىپ, اسىل ازاماتتىڭ ەلىنە ەتكەن ەڭبەگىن جان-جاقتى بايانداپ بەردى. مول ءبىلىمى مەن ەرەكشە قابىلەتىنىڭ جانە باتىل مىنەزىنىڭ ارقاسىندا قاراتاي تۇرىسوۆ 29 جاسىنان لاۋازىمدى جۇمىستارعا ارالاستى, دەدى ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين. قاي جەردە جۇرسە دە ابىرويى اسقاق ازامات قۇرمەتكە بولەندى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتارى ورتالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, ەكى رەت جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 42-سەسسياسىندا كەڭەستەر وداعى اتىنان ءسوز العان قازاقتىڭ ءبىرى دە ق.تۇرىسوۆ ەدى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە قاراتاي اعا ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعانى بەلگىلى. العاشقى قيىنشىلىق كەزەڭدەردە پرەزيدەنت سەنىپ تاپسىرعان وتە جاۋاپتى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارا بىلگەن ازامات ەكەنى دە ەل جادىندا. جانە حالقىمىزعا, ەلىمىزگە قاجەتتى كوپتەگەن زاڭداردى قابىلداۋعا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ولاردىڭ بارلىعى ءبۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى دەۋگە بولادى.
قاراتاي تۇرىسوۆ ماجىلىستە 9 جىل بويى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىن باسقارىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ ەڭ قاجەتتى سالالارعا جۇمسالۋىنا كوڭىل ءبولىپ, اسىرەسە, الەۋمەتتىك جاعدايدى كوتەرۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. قاراتاي تۇرىس ۇلىنىڭ قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندىگى دە سوندىقتان, دەدى نۇرلان زايروللا ۇلى.
ادامگەرشىلىگى بيىك كىشىپەيىل ازامات, وزىندىك كوزقاراسى بار بىرەگەي تۇلعا, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالقىنىڭ ارداقتى اقساقالى, دەپ ءسوزىن باستاعان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتۋلى تۇلعانىڭ جارقىن بەينەسىن وسىلايشا سومداپ بەردى. سوندىقتان دا قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ايتۋلى وكىلى قاراتاي تۇرىس ۇلىنىڭ ءومىربايانى قازاقستاندىقتارعا, اسىرەسە, جاستارعا جاقسى ۇلگى-ونەگە بولۋعا ءتيىس.
سەنات توراعاسى سوزىنە بەرىك, ىسىنە مىعىم, كاسىبي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دارالانعان ابزال ازامات رەتىندە قاراتاي تۇرىسوۆتى بۇرىنعى وداق ەلدەرىندەگى اعا بۋىن وكىلدەرى دە ۇمىتپاعانىن تىلىنە تيەك ەتتى. ەڭبەكشىلەردىڭ زاڭدى ءمۇددەلەرىن قورعاۋعا دا بەلسەندى ارالاسقاندىقتان ابزال ازاماتتىڭ ەسىمى كاسىپوداق قىزمەتىنىڭ شەجىرەسىندە ماڭگىلىككە قالدى. بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى كەزىندە قاراتاي تۇرىس ۇلى دامۋشى ەلدەر كاسىپوداقتارىمەن بايلانىستى جولعا قويىپ, ەڭبەكشىلەردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەنە اتسالىسقانى دا ءمالىم. قاراتاي تۇرىس ۇلى قاراپايىم ادامنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءاردايىم بيىك قوياتىن. ومىرلىك تاجىريبەسى مول, كاسىبي دەڭگەيى وتە جوعارى, قوعامنىڭ بەتالىسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن قاراتاي اعامىز وزەكتى ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولدارىن دا جاقسى ءبىلدى. ونىڭ ءومىرىنىڭ باستى ماقساتى – ءوز حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جاقسارتا ءتۇسۋ ەدى. قاراتاي تۇرىس ۇلى تالابى جوعارى ازاماتتارعا قامقورلىق كورسەتىپ, دۇرىس باعىتقا جول سىلتەي ءبىلدى, دەپ ەسكە الدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. بۇل رەتتە قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ عىلىمعا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان قايراتكەر – اكادەميك, عىلىم دوكتورى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى.
سونىمەن قاتار, ەسكە الۋ شاراسىندا قاراتاي تۇرىسوۆپەن ارالاسقان, جاقىن بىلىسكەن ازاماتتار دا ءسوز الدى. ءماجىلىس ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دياچەنكو كەڭەستىك داۋىردە قيىر شىعىستا ساحاليندەگى بالىقشىلاردىڭ باسىنداعى جاعدايدى قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ ارنايى كوميسسيانى باستاپ بارىپ, ماسەلەنى شەشكەنىن ورتاعا سالدى. ابزال اعامىز ومىردەن تالاي اۋىر سوققىلار السا دا, قيىندىققا ەش مويىماعان جان.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ پارلامەنت شاڭىراعىندا مەملەكەتكە ەڭبەگى سىڭگەن قاراتاي تۇرىسوۆ سىندى تۇلعالاردى يماندىلىقپەن, پاراساتتىلىقپەن جانە ادامي تۇرعىدان ەسكە الۋ ۇتىمدى ءداستۇردىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعى دەگەن تۇرعىداعى ويىمەن ءبولىستى. ءوز ەستەلىگىندە دەپۋتات جوعارعى كەڭەستە ورىن العان ءبىر جاعدايدى ءسوز ەتىپ, جۇرتتى ءبىر دۋ كۇلدىرىپ تە الدى. ول كەز العاشقى نارىقتىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعان كەزى بولسا كەرەك. مىنبەرگە كوتەرىلگەن قاراتاي اعامىز نارىقتىق قارىم-قاتىناستارداعى ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنداعى بايانداماسىن 40 مينۋت جاساعان كورىنەدى. بايانداما اياقتالا سالىسىمەن بىرەۋ تۇرا سالىپ: «قاراتاي تۇرىس ۇلى, ەندى ءبىز كاپيتاليست بولامىز با, ال ەلىمىز كاپيتاليزمگە وتە مە؟» دەپ سۇراق بەرگەن عوي. زال ەندى قانشا ۋاقىت تۇسىندىرەدى ەكەن دەپ قاراپ قالعان. سوندا اعامىز: «مەن قايدان بىلەيىن», دەپ دەگبىرى قاشىپ وتىرعان ەلدى ءبىر دۋ كۇلدىرىپتى.
مىنە, وسىنداي ەستەلىكتەرىمەن سەنات دەپۋتاتى الەكساندر ساۆچەنكو مەن ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلجان قاراقۇسوۆا دا ءبولىستى.
ماجىلىستە ءوتىپ وتىرعان بۇل ەسكە الۋ شاراسى يگى داستۇرگە اينالىپ جاتسا, وتە ورىندى دەر ەدىك. مۇنداي شارا الدىڭعى بۋىننىڭ ەلىڭە ءسىڭىرگەن ەڭبەگىن اشىپ كورسەتە وتىرىپ, كەيىنگىلەردى ەلىنە ادال, حالقىنا قورعان بولاتىنداي ەتىپ تاربيەلەۋگە نەگىز قالايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل شارانىڭ «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» قاعيداسىن قالىپتاستىرۋدا وزىندىك تاربيەلىك سيپاتى دا بار ەكەنى كۇمانسىز.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
پارلامەنت ۇيىندە مۇنداي ەسكە الۋ شارالارى جايشىلىقتا وتكىزىلە بەرمەيدى. ال بۇل ەسكە الۋدىڭ ورنى بولەك. ەلباسىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاسقان ابزال ازامات ارقاشاندا ەل جادىنان وشپەك ەمەس. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن شىققان «ازامات» اتتى كىتاپتىڭ العىسوزىندە دە مەملەكەت باسشىسى تۇلعانىڭ تابيعاتىن تانىتۋ ءۇشىن قازاقتىڭ «ازامات» دەگەن اسىل ءسوزىن ۇتىمدى قولدانعان. «ول شىن مانىندە ازامات ەدى. قاراتاي تۇرىس ۇلى ءوزىنىڭ كاسىبي بيىك ورەسىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلىق تاماشا تالانتىمەن, ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن پەرزەنتتىك جۇرەگىمەن, قوعامدىق بەلسەندىلىگىمەن ەلدىگىمىزدى ەڭسەلەتكەن ەرلەردىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن يەلەندى, مەملەكەتىمىزدىڭ مىعىمدانۋىنا ىسكەر باسشى رەتىندە دە, ەكونوميست-عالىم رەتىندە دە, دارا ءبىتىمدى دەپۋتات رەتىندە دە ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى», دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قادىرلى ازاماتىمىز تۋرالى.
ەسكە الۋدا قوس پالاتا توراعالارى ءسوز الىپ, اسىل ازاماتتىڭ ەلىنە ەتكەن ەڭبەگىن جان-جاقتى بايانداپ بەردى. مول ءبىلىمى مەن ەرەكشە قابىلەتىنىڭ جانە باتىل مىنەزىنىڭ ارقاسىندا قاراتاي تۇرىسوۆ 29 جاسىنان لاۋازىمدى جۇمىستارعا ارالاستى, دەدى ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋلين. قاي جەردە جۇرسە دە ابىرويى اسقاق ازامات قۇرمەتكە بولەندى. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتارى ورتالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, ەكى رەت جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 42-سەسسياسىندا كەڭەستەر وداعى اتىنان ءسوز العان قازاقتىڭ ءبىرى دە ق.تۇرىسوۆ ەدى. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە قاراتاي اعا ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعانى بەلگىلى. العاشقى قيىنشىلىق كەزەڭدەردە پرەزيدەنت سەنىپ تاپسىرعان وتە جاۋاپتى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارا بىلگەن ازامات ەكەنى دە ەل جادىندا. جانە حالقىمىزعا, ەلىمىزگە قاجەتتى كوپتەگەن زاڭداردى قابىلداۋعا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ولاردىڭ بارلىعى ءبۇگىنگە دەيىن ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قىزمەت ەتىپ كەلەدى دەۋگە بولادى.
قاراتاي تۇرىسوۆ ماجىلىستە 9 جىل بويى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىن باسقارىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ ەڭ قاجەتتى سالالارعا جۇمسالۋىنا كوڭىل ءبولىپ, اسىرەسە, الەۋمەتتىك جاعدايدى كوتەرۋگە ەرەكشە نازار اۋداردى. قاراتاي تۇرىس ۇلىنىڭ قوعامدىق ومىرگە دە بەلسەنە ارالاسىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندىگى دە سوندىقتان, دەدى نۇرلان زايروللا ۇلى.
ادامگەرشىلىگى بيىك كىشىپەيىل ازامات, وزىندىك كوزقاراسى بار بىرەگەي تۇلعا, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالقىنىڭ ارداقتى اقساقالى, دەپ ءسوزىن باستاعان سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتۋلى تۇلعانىڭ جارقىن بەينەسىن وسىلايشا سومداپ بەردى. سوندىقتان دا قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ ايتۋلى وكىلى قاراتاي تۇرىس ۇلىنىڭ ءومىربايانى قازاقستاندىقتارعا, اسىرەسە, جاستارعا جاقسى ۇلگى-ونەگە بولۋعا ءتيىس.
سەنات توراعاسى سوزىنە بەرىك, ىسىنە مىعىم, كاسىبي جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دارالانعان ابزال ازامات رەتىندە قاراتاي تۇرىسوۆتى بۇرىنعى وداق ەلدەرىندەگى اعا بۋىن وكىلدەرى دە ۇمىتپاعانىن تىلىنە تيەك ەتتى. ەڭبەكشىلەردىڭ زاڭدى ءمۇددەلەرىن قورعاۋعا دا بەلسەندى ارالاسقاندىقتان ابزال ازاماتتىڭ ەسىمى كاسىپوداق قىزمەتىنىڭ شەجىرەسىندە ماڭگىلىككە قالدى. بۇكىلوداقتىق كاسىپوداقتىڭ ورتالىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى كەزىندە قاراتاي تۇرىس ۇلى دامۋشى ەلدەر كاسىپوداقتارىمەن بايلانىستى جولعا قويىپ, ەڭبەكشىلەردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەنە اتسالىسقانى دا ءمالىم. قاراتاي تۇرىس ۇلى قاراپايىم ادامنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ءاردايىم بيىك قوياتىن. ومىرلىك تاجىريبەسى مول, كاسىبي دەڭگەيى وتە جوعارى, قوعامنىڭ بەتالىسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن قاراتاي اعامىز وزەكتى ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋدىڭ جولدارىن دا جاقسى ءبىلدى. ونىڭ ءومىرىنىڭ باستى ماقساتى – ءوز حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن جاقسارتا ءتۇسۋ ەدى. قاراتاي تۇرىس ۇلى تالابى جوعارى ازاماتتارعا قامقورلىق كورسەتىپ, دۇرىس باعىتقا جول سىلتەي ءبىلدى, دەپ ەسكە الدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. بۇل رەتتە قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ عىلىمعا دا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان قايراتكەر – اكادەميك, عىلىم دوكتورى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى.
سونىمەن قاتار, ەسكە الۋ شاراسىندا قاراتاي تۇرىسوۆپەن ارالاسقان, جاقىن بىلىسكەن ازاماتتار دا ءسوز الدى. ءماجىلىس ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي دياچەنكو كەڭەستىك داۋىردە قيىر شىعىستا ساحاليندەگى بالىقشىلاردىڭ باسىنداعى جاعدايدى قاراتاي تۇرىسوۆتىڭ ارنايى كوميسسيانى باستاپ بارىپ, ماسەلەنى شەشكەنىن ورتاعا سالدى. ابزال اعامىز ومىردەن تالاي اۋىر سوققىلار السا دا, قيىندىققا ەش مويىماعان جان.
ال ءماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ پارلامەنت شاڭىراعىندا مەملەكەتكە ەڭبەگى سىڭگەن قاراتاي تۇرىسوۆ سىندى تۇلعالاردى يماندىلىقپەن, پاراساتتىلىقپەن جانە ادامي تۇرعىدان ەسكە الۋ ۇتىمدى ءداستۇردىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعى دەگەن تۇرعىداعى ويىمەن ءبولىستى. ءوز ەستەلىگىندە دەپۋتات جوعارعى كەڭەستە ورىن العان ءبىر جاعدايدى ءسوز ەتىپ, جۇرتتى ءبىر دۋ كۇلدىرىپ تە الدى. ول كەز العاشقى نارىقتىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعان كەزى بولسا كەرەك. مىنبەرگە كوتەرىلگەن قاراتاي اعامىز نارىقتىق قارىم-قاتىناستارداعى ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعى تۇرعىسىنداعى بايانداماسىن 40 مينۋت جاساعان كورىنەدى. بايانداما اياقتالا سالىسىمەن بىرەۋ تۇرا سالىپ: «قاراتاي تۇرىس ۇلى, ەندى ءبىز كاپيتاليست بولامىز با, ال ەلىمىز كاپيتاليزمگە وتە مە؟» دەپ سۇراق بەرگەن عوي. زال ەندى قانشا ۋاقىت تۇسىندىرەدى ەكەن دەپ قاراپ قالعان. سوندا اعامىز: «مەن قايدان بىلەيىن», دەپ دەگبىرى قاشىپ وتىرعان ەلدى ءبىر دۋ كۇلدىرىپتى.
مىنە, وسىنداي ەستەلىكتەرىمەن سەنات دەپۋتاتى الەكساندر ساۆچەنكو مەن ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گۇلجان قاراقۇسوۆا دا ءبولىستى.
ماجىلىستە ءوتىپ وتىرعان بۇل ەسكە الۋ شاراسى يگى داستۇرگە اينالىپ جاتسا, وتە ورىندى دەر ەدىك. مۇنداي شارا الدىڭعى بۋىننىڭ ەلىڭە ءسىڭىرگەن ەڭبەگىن اشىپ كورسەتە وتىرىپ, كەيىنگىلەردى ەلىنە ادال, حالقىنا قورعان بولاتىنداي ەتىپ تاربيەلەۋگە نەگىز قالايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ۇرپاقتار ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان قاراساق, بۇل شارانىڭ «ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت» قاعيداسىن قالىپتاستىرۋدا وزىندىك تاربيەلىك سيپاتى دا بار ەكەنى كۇمانسىز.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
