«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – جول كورسەتەر شامشىراعىمىز
مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باستى ساياسي قۇجاتى بولىپ تابىلاتىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان ءداستۇرلى جولداۋىن ەل تۇرعىندارى جىل سايىن اسىعا كۇتەتىنى بارشامىزعا ايان. سەبەبى, ەلباسى ءوز جولداۋلارىندا ەلىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋىن, الداعى تۇرعان ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن, الىناتىن اسۋلارىن, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان ءىس-شارالاردى ايقىنداپ, ناقتى باعىت-باعدار بەرەدى.
ەلباسى جولداۋىنداعى باستى باعىتتىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. ن.ءا.نازارباەۆ ءوز سوزىندە «ءبىرىنشى كەزەكتە, اسىرەسە, باعا قالىپتاستىرۋدىڭ اشىق تەتىكتەرى ارقىلى ءتيىمدى جەر نارىعىن قۇرۋ ماڭىزدى. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە وزىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋدى ەسكەرىپ جالعا بەرگەندە عانا باسەكە كۇشەيەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا بيزنەستىڭ دامۋىنا, فەرمەرلەر كووپەراتسياسى ۇدەرىسىنە, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بوگەت جاسايتىن بارلىق كەدەرگىنى جويعان ءجون», دەپ اتاپ كەتتى.
جەر – ەل بايلىعى. سوندىقتان دا جەر بۇكىل ەلگە قىزمەت ەتەتىندەي, ءونىمدىلىگى مەن قۇنارلىلىعىن جىل سايىن ارتتىرىپ وتىرىپ, ءتيىمدى پايدالاناتىن شارۋانىڭ قولىندا بولۋى ءتيىس. نارىق جاعدايىندا جەر ءوزىنىڭ بال بونيتەتىنە, قۇنارلىلىعىنا, سۋارمالى نەمەسە ءتالىمى جەردە, ەلدى مەكەندەرگە, قالالارعا, ءىرى كولىك جۇيەلەرىنە الىس-جاقىن ورنالاسقانىنا بايلانىستى باعالانىپ, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەرگە كەپىلدىككە قابىلداناتىن بولۋى ءتيىس. 2000 جىلداردىڭ باسىندا قابىلدانعان جەر كودەكسىندە جەر نارىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جەردى رەسپۋبليكا ازاماتتارى ساتىپ الاتىنداي, كەپىلدىككە قوياتىنداي جاعداي قاراستىرىلعان بولاتىن. الايدا, كوپ جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى ارزان باعامەن جالعا بەرىلىپ, يگەرىلمەي, بوس جاتقان فاكتىلەر جەتكىلىكتى. سوندىقتان دا, جالعا بەرىلگەن, يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر كەرى قايتارىلىپ, قولىنان ءىس كەلەتىن, جەر قادىرىن بىلەتىن شارۋالارعا بەرىلگەنى وتە دۇرىس تا ادىلەتتى شەشىم بولار ەدى.
ەلباسى جولداۋىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ الداعى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرۋ مەن ولاردىڭ قارىزدارىن كەپىلدەندىرۋ جانە ساقتاندىرۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى شەشىلۋى كەرەك ەكەنى ايتىلدى. بۇگىندە ەلىمىزدە شارۋالار مەن اۋىل كاسىپكەرلەرىن نەسيە رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ تولىق شەشىلمەگەن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر كوپ جاعدايدا شارۋالارعا نەسيە بەرۋدەن, كەپىلدىككە جەر مەن ولاردىڭ اۋىلداعى عيماراتتارىن, تەحنيكالارىن الۋدان باس تارتادى. سوڭعى جىلدارى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ پورتفەلىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا باعىتتالعان نەسيەنىڭ ۇلەسى نەبارى 3,3-3,5 پايىزدان اسپايدى.
ەلىمىزدەگى نەسيەلەۋدىڭ قازىرگى كوممەرتسيالىق جۇيەسى كاپيتال اينالىمى جوعارى دەڭگەيدەگى سالانىڭ تابىسىنا ەسەپتەلگەن. ونىڭ تالابى مەن نەسيەلىك ءمولشەرلەمەلەرى تابىسى تومەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ نەسيەلىك رەسۋرستار نارىعىندا باسقا رەنتابەلدىلىگى جوعارى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرمەن تەڭدەي قاتىسۋىنا ءمۇمكىندىك بەرمەيدى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعىن نەسيەلەۋدىڭ قازىرگى تەتىگىندە بىرىڭعاي جۇيەلىلىك سيپات جوق. ول جىل سايىن وزگەرتىلىپ وتىرادى. سوندىقتان دا, اۋىلدا اگروونەركاسىپ كەشەنىن مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى بانكىن اشۋ. ويتكەنى, اۋىلدا ەل حالقىنىڭ 45 پايىزى تۇرادى. 200 مىڭعا جۋىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنەن باسقا ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت, تاعى باسقا سالالاردا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەر بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىلداعى بانك كليەنتتەرىنىڭ سانى 1 ميلليوننان اسىپ جىعىلادى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى ءتۇسىرۋ – وسىنىڭ ءبارى اۋىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى بانكى كەرەك ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. مۇنداي بانك بولسا, مەملەكەتتەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا باعىتتالعان ميللياردتاعان قارجى ءبولىپ بەرىلىپ قانا قويماي, ونى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى قاتاڭ باقىلانار ەدى.
كەدەن وداعى اياسىندا جۇمىس جاساپ جاتقان رەسەي مەن بەلارۋس شارۋالارىنا جەرى مەن مۇلكىن كەپىلدىككە الىپ, ۇزاق مەرزىمگە ارزان نەسيە بەرەتىن, ءبولىمشەلەرى بارلىق اۋدان, قالالاردا ورنالاسقان اگروبانك جۇمىس ىستەيدى. بىزدە دە شارۋالارعا قولايلى جاعداي جاسايتىن وسىنداي بانك بولۋى ءتيىس. وسىلايشا, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋدى بارىنشا كۇشەيتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ءبىزدىڭ اگرارلىق سەكتوردى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيە ارقىلى قولداپ, فەرمەرلەردى ۇزاقمەرزىمدى قارجىلاندىرا الامىز.
ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعانداي, ءبىز فەرمەرلەرگە وتكىزۋ نارىقتارىنا دەلدالسىز, تىكەلەي شىعا الاتىن جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن تاۋار وندىرۋشىلەر مەن ساتۋشىلاردىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىستى ىنتالاندىرۋ شارالارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ, دايىنداۋ, وڭدەۋ, تاسىمالداۋ, ساقتاۋ, ساتۋ ماسەلەلەرىن كەشەندى ءتۇردە دامىتۋ, ىشكى ساۋدا نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋىمىز كەرەك. ءىس جۇزىندە, بۇل تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ وزدەرى قۇرىلتايشى بولاتىن دايىنداۋ-ساتۋ كووپەراتيۆتەرىن ۇيىمداستىرۋ ارقىلى اتقارىلۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار, اتالعان ماسەلەنى ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن بىرىكتىرىپ, ولاردى ىرىلەندىرۋ, كووپەراتسيالاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. سەبەبى, تەك ىرىلەنگەن شارۋاشىلىقتار عانا وزات تاجىريبە مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ, عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن ەندىرە الادى, تەحنيكانى ءتيىمدى پايدالانادى. ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعارى بولىپ, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ ءوزىندىك قۇنى ارزاندايدى, ءونىم باسەكەگە قابىلەتتى بولادى جانە ءىرى قالالاردا ءوزىنىڭ فيرمالىق دۇكەندەرىن اشىپ, «ەگىستىك-دۇكەن» قاعيداسىمەن تۇتىنۋشىلارعا ءونىمدى دەلدالسىز ساتۋ جولدارىن شەشە الادى. سوندىقتان دا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋدا باسىمدىق ىرىلەندىرىلگەن ۇجىمدارعا بەرىلۋى شارت. سۋبسيديا, ليزينگ, نەسيە, سالىق جەڭىلدىكتەرى وسىلاي باعىتتالۋى ءتيىس. بۇل, ارينە, ۇساق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇلارعا دا قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك.
اگرارلىق سەكتوردا تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەپ, تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ, ەكسپورتقا شىعارىپ بيۋدجەتكە قوماقتى قارجى ءتۇسىرۋ. ءبىز – ءىرى اگرارلى ەلمىز. ەلىمىزدە ەكولوگيالىق تازا, ارزان ەت, ءسۇت, كوكونىس, جەمىس-جيدەك, باقشا داقىلدارى جەتكىلىكتى وندىرىلەدى. الايدا, ونى وڭدەۋ ءوز دارەجەسىندە ەمەس. 2013 جىلى ەلىمىزدە وندىرىلگەن كوكونىستىڭ 2,8 پايىزى, ەتتىڭ 28,8 پايىزى, ءسۇتتىڭ 35,3 پايىزى وڭدەۋدەن ءوتتى. بۇل – وتە از. سوندىقتان دا, جولداۋدا ايتىلعانداي, اۋىلدىق جەرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەس تۇرىندەگى جاڭا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن اشىپ, ولاردى ۇزاقمەرزىمدى, قولجەتىمدى, ارزان قارجىلارمەن قامتاماسىز ەتىپ, العاشقى جىلدارى سالىقتان بوساتىلاتىن كانيكۋلدارى بار جاعدايلار جاساۋىمىز كەرەك.
ەلباسى جولداۋىندا ەگىن شارۋاشىلىعىندا سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن تيىمدىلىگى تومەن داقىلدار كولەمىن قىسقارتۋ, ولاردى كوكونىسپەن, مايلى جانە ازىقتىق ونىمدەرمەن الماستىرۋ جولىنا بەت بۇرۋ تۋرالى ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىن ورىنداۋ سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى, سۋارمالى جەر كەپىلدى تۇردە مول ءونىم بەرەدى. بۇگىندە سىرتتان اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى, اتاپ ايتقاندا, قانت, وسىمدىك مايى, كوكونىس, جەمىستەر مەن ءجۇزىم جانە مال مەن قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە قاجەتتى جوعارى بەلوكتى جەمشوپ داقىلدارى سۋارمالى جەرلەردە وندىرىلەدى.
الايدا, سوڭعى جىلدارى سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگى كۇرت ءتومەندەدى, جەردىڭ ونىمدىلىگى 2-3 ەسە كەمىدى, سورلانعان جەرلەر كولەمى ارتۋدا. نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن 1991 جىلى ەلىمىزدە 2 ميلليون 300 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانىلعان بولسا, بۇگىندە 1 ميلليون 200 مىڭ گەكتار جەر پايدالانىلىپ وتىر. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
سۋارمالى جەرلەردى پايدالانۋدىڭ باستى پروبلەمالارىنىڭ ءبىرى – سۋ جۇيەلەرىنىڭ دەر كەزىندە تازالانىپ, جوندەلىپ تۇرماۋى. ماگيسترالدىق, شارۋاشىلىقارالىق كانالدار مەن كارىزدىك-درەناجدىق جەلىلەر, سۋ قويمالارى مەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار فيزيكالىق جاعىنان دا, مورالدىق جاعىنان دا توزعان. مىسالى, قولدا بار 63 855 كم. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ 42 812 كم-ءسى, ياعني 67 پايىزى قاناعاتتانعىسىز جاعدايدا. 3 159 كم. ماگيسترالدىق كانالدىڭ 59 پايىزى, 4 582 كم. شارۋاشىلىق كانالدارىنىڭ 63 پايىزى, 8 411 كم. ىشكى شارۋاشىلىق كانالدارىنىڭ 80 پايىزى جوندەۋدى كەرەك ەتەدى. ءتيىمسىز, ەسكىرگەن يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى پايدالانۋدان سۋ ىسىراپقا ۇشىراۋدا.
سۋدى ايتارلىقتاي ۇنەمدەيتىن تامشىلاتىپ سۋارۋ مەن جاڭبىرلاتقىش قوندىرعىلار از پايدالانىلادى. ەلباسى جولداۋىندا 2030 جىلعا قاراي ەگىس القاپتارىنىڭ 15 پايىزى سۋدى ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنا كوشىرىلەتىن بولادى دەگەن مىندەت قويدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 1 گەكتار سۋارمالى جەرگە اعىن سۋ نورمادان ارتىق جۇمسالادى, سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى تومەن. رەسپۋبليكا بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى 0,72 بولسا, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا ول 0,62 عانا بولىپ وتىر. ەگەر ەلىمىز بويىنشا سۋ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتىن 0,82-گە كوتەرسەك 127 000 گەكتار جەردى سۋلاندىراتىن 1 ميلليارد 272 ميلليون تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلەدى ەكەن. دامىعان ەلدەردە 1 كيلوگرامم اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە 165-600 ليتر سۋ جۇمسالسا, بىزدە 1200-2500 ليتر سۋ نەمەسە 6-7 ەسە سۋ ارتىق جۇمسالادى. ءسويتىپ, جىل سايىن ەلىمىزدە 100-150 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلمەي قالۋدا.
سۋارمالى جەرلەر جىل سايىن كەپىلدى مول ءونىم بەرەتىن, قايتارىمى جوعارى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ «التىن قورى» عانا ەمەس, ول سول وڭىرلەردە تۇراتىن حالىقتىڭ ءومىر تىرشىلىگى, الەۋمەتتىك جاعدايى, تاعدىرى. سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى جوندەلسە, ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعى بولادى, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى ارتادى, يمپورت ازايادى, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى جاقسارادى.
ەلىمىزدىڭ كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە ەنۋى جانە الداعى كەزدە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋى جاعدايىندا جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردىڭ تەز ارادا ءارى ءوز دەڭگەيىندە شەشىلۋى وتە وزەكتى. سەبەبى, ەلىمىزدىڭ رەسەي مەن بەلارۋسكە قاراعاندا كليماتى مەن اۋا رايى قاتالداۋ, ىلعال از, جەرلەرىمىزدىڭ قۇنارلىلىعى دا تومەندەۋ. بۇل ءبىزدىڭ شارۋالاردىڭ رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىمەن باسەكەگە ءتۇسۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, بەلورۋسسيادا شارۋالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ ەلدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىندە وندىرىلگەن ءونىمنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 18 پايىزىن قۇراسا, رەسەيدە 8 پايىز, ال بىزدە نەبارى 4 پايىزدى عانا قۇراپ وتىر. سوندىقتان دا, وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا قولداۋ كورسەتىلۋى ءتيىس. جوعارىدا ايتىلعان ەلباسى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇستىمىزدەگى جىلى بۇرىن قابىلدانعان «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋى كەرەك.
پرەزيدەنت جولداۋلارىندا ايتىلعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ىسكە اسىرۋدا بىزدەر, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ءوز ورنىمىزدى تاۋىپ, ءوز ۇلەستەرىمىزدى قوسۋىمىز كەرەك. بىرىنشىدەن, جولداۋدان تۋىندايتىن مىندەتتەردى ەل اراسىندا, سايلاۋشىلار اراسىندا, ءارتۇرلى كەزدەسۋلەردە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن تەلەديدار ارقىلى ءتۇسىندىرۋ مەن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن اتقارۋىمىز كەرەك.
دەپۋتاتتار الدىنداعى ەكىنشى باستى مىندەت ۇكىمەتپەن بىرلەسە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان ناقتى تاپسىرمالاردى ورىنداۋدىڭ زاڭنامالىق بازاسىن قامتاماسىز ەتۋدى ۋاقتىلى جانە ساپالى شەشۋ بولىپ تابىلادى. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, دەپۋتاتتار كورپۋسى الدىندا گەولوگيا سالاسىنداعى زاڭنامانى جەڭىلدەتۋ, ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ, زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ, زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى قولداۋ, سونداي-اق, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە جەكەمەنشىك ينستيتۋتىن زاڭنامالىق تۇرعىدا نىعايتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءمىندەتتەرى تۇر. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتتەن زاڭ جوبالارىن پارلامەنتكە ساپالى, ۋاقتىلى دايىنداپ ەنگىزگەنىن وتىنگەن بولار ەدىك.
الدىمىزداعى ماقسات ايقىن. ەندىگى كەزەكتە, ءاربىر قازاقستاندىق, ءاربىر مەكەمە, كاسىپورىن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر پرەزيدەنت جولداۋىنا ساي ءوز ورنىن تابا ءبىلۋى ءتيىس. ءبارىمىز وسى جولدا ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ, ەل بىرلىگىن, ىنتىماعىن, اۋىزبىرشىلىگىن نىعايتايىق, ەسەلى ەڭبەك پەن تىنىمسىز تىرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ, ايانباي تەر توگەيىك.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ
دەپۋتاتى.
