قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا قالىپتاسقان قوعامنىڭ الدىنا باتىل دا جاۋاپتى مىندەتتەر قويدى. ەلباسى حالىققا جولداۋىن «باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋى. ول – «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى, ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى» دەگەن رۋح سىلكىنتەر سوزدەرىمەن باستادى. بۇل مىندەتتەر قوعام مۇشەلەرىنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى, قۇقىقتىق ۇستانىمدارىمىزدىڭ بەرىكتىگى مەن پارمەندىلىگى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسپاق.
ءبىز وسى ورايدا, اقمولا وبلىستىق ءىىد باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى جايلاۋبەك حالىق ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ, قىزمەت تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جايلى ويلارىمەن ءبولىسۋىن وتىنگەن ەدىك.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا قالىپتاسقان قوعامنىڭ الدىنا باتىل دا جاۋاپتى مىندەتتەر قويدى. ەلباسى حالىققا جولداۋىن «باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋى. ول – «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى, ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى» دەگەن رۋح سىلكىنتەر سوزدەرىمەن باستادى. بۇل مىندەتتەر قوعام مۇشەلەرىنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى, قۇقىقتىق ۇستانىمدارىمىزدىڭ بەرىكتىگى مەن پارمەندىلىگى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسپاق.
ءبىز وسى ورايدا, اقمولا وبلىستىق ءىىد باستىعى, پوليتسيا گەنەرال-مايورى جايلاۋبەك حالىق ۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ, قىزمەت تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جايلى ويلارىمەن ءبولىسۋىن وتىنگەن ەدىك.
– جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – بارلىق سالانى قامتيتىن جانە ۇزدىكسىز ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭعىرۋ جولى. وسى «جاڭعىرۋ» ءسوزىنىڭ تىلگە الىنۋىنىڭ ءوزى جۇمىستى شيراتۋدى تالاپ ەتىپ تۇر. ماسەلەن, قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جانە بۇگىندە وزەكتى تەرمين رەتىندە قولدانىلىپ جۇرگەن «ءمۇلدەم ءتوزبەۋشىلىك» ءىىم-ءنىڭ ءبولىنىستەرىندە ءاردايىم كۇتىلەتىن ناتيجەسىن بەرۋدە مە؟
– ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا «بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت», دەگەن سوزدەرگە ايرىقشا ەكپىن ءتۇسىردى. ءسىز ايتقان «تارتىپسىزدىككە مۇلدەم توزبەۋشىلىك» دەگەنىمىز ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جوباسى جانە ول جوبادا باسىم نازار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا اۋدارىلادى. قاي تۇرعىدان الىپ قاراساق تا, ونىڭ تابىستى ورىندالۋى – ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ قامى.
ءبىزدىڭ جۇمىس اسىعىستىق پەن ناتيجەنىڭ سوڭىنا ءتۇسۋدى كەشىرمەيدى, ءبىر كۇن نەمەسە ءبىر اي ەرەكشەلەنۋ مارتەبە ەمەس, ال قىلمىستىلىقتى تولىعىمەن تومەندەتۋ قيىننىڭ-قيىنى. سوندىقتان ءىس-شارالاردى جۇيەلى تۇردە ۇزدىكسىز جۇرگىزۋ قاجەت, سەبەبى, كۇش قۇرىلىمدارىن پايدالانۋ ارقىلى ءبىر رەتتىك شابۋىل جاساۋمەن قىلمىستىلىقتى جەڭۋ جاي ءسوز.
تارتىپسىزدىككە مۇلدەم توزبەۋشىلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءوزى الدىن الۋ ءۇشىن قولدانىلىپ وتىرعان ءىس-شارا. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جۇيەنىڭ بولاشاعى زور. ماسەلەن, ءبىزدىڭ دەپارتامەنتتى الىپ قارايىق. وتكەن جىلدىڭ 10 ايىندا ۇرلىق جاساۋدى 6,5 پايىزعا, اۋىر قىلمىستار سانىن 3 پايىزعا, اسا اۋىر قىلمىستار سانىن 8 پايىزعا تومەندەتۋگە قول جەتكىزدىك, دەنساۋلىققا اۋىر زارداپ كەلتىرۋ دەڭگەيى 3 پايىزعا تومەندەتىلدى, وبلىستاعى 7 اۋداندا 220 جاسىرىلعان قىلمىس انىقتالىپ, ەسەپكە قويىلدى. ەسىل, جاقسى, ەگىندىكول, ەڭبەكشىلدەر, قورعالجىن, تسەلينوگراد, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىندا بىردە-ءبىر ەسىرتكى قىلمىسى تىركەلمەگەن.
العا باسۋشىلىق بار, الايدا قىلمىستاردىڭ ءبىر ءتۇرىن تومەندەتىپ جاتقانىمىزدا, ەكىنشى ءبىر ءتۇرى ارتىپ وتىر. مىسالى, بوتەننىڭ مۇلكىن ۇرلاۋ 15,7 پايىزعا, ۇيالى تەلەفونداردى ۇرلاۋ 9,4 پايىزعا وسسە, قاراقشىلىق شابۋىلدار سانى 15,6 پايىزعا ارتقان. وعان قوسا, تىركەلگەن قىلمىستار قۇرىلىمىندا ۇرلىق جاساۋدىڭ ۇلەسى 64,4 پايىزدى قۇرايدى. ەندەشە, ازىرگە بوساڭسۋعا, ارالىقتاعى ناتيجەلەرگە قۋانۋعا ءالى ەرتە. تارتىپسىزدىككە مۇلدەم توزبەۋشىلىك باعدارلاماسى كەز كەلگەن پوليتسەيدىڭ ۇستەلىندە ورىن الاتىن نەگىزگى كىتاپقا اينالۋى ءتيىس.
– گەنەرال مىرزا, ءسىز روتاتسيالىق تارتىپپەن اقمولا وبلىستىق دەپارتامەنتىنە كەلگەنىڭىزگە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. قىلمىسپەن كۇرەس ايماققا بولىنبەيتىنىن بىلەمىز, ءايتكەنمەن, جاڭا قىزمەتتە بۇرىن جيناقتاعان تاجىريبەلەرىڭىز قولدانىسقا ەنگىزىلىپ جاتقانىن بايقايمىز. اسىرەسە, قىلمىستىڭ سالدارىنا ەمەس, سەبەبىنە نازار سالاتىنىڭىز ايتىلىپ ءجۇر.
– جاقىندا مال ۇرلىعىنا قاتىستى قىلمىستارعا تالداۋ جۇرگىزدىك. ۇرىلار مۇمكىندىك بار جەردىڭ بارىندە دە ويىنداعىسىن جۇزەگە اسىرادى جانە ىڭعايلى ءسات تۋا قالسا, مۇمكىندىكتى قالت جىبەرمەيدى. قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرى وتكەن جىلى زەرەندى جانە ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىندا كوپ جاسالىپتى. مەن, دەپارتامەنت باستىعى رەتىندە, بۇل سالانى ەگجەي-تەگجەيلى تارتىپكە كەلتىرۋدى تالاپ ەتۋدەمىن. وسىعان وراي, جاڭا جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. دەرەكتەر قورىن قۇرۋ, تابىندارعا جاۋاپتى تۇلعالاردى بەكىتۋ, جەكە مالدى ۇستاۋدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى تۇرعىندارمەن جۇمىستار جۇرگىزۋ, كەلىسسەڭىز بۇل جەردە كوپ ويلانۋدىڭ دا, كوپ اقشانىڭ دا قاجەتى جوق.
اكىمدەردىڭ, اسىرەسە, اۋدان اكىمدەرىنىڭ اۋىلدارداعى جيىنداردا نەمەسە ەسەپتىك كەزدەسۋلەردە ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىن, قىلمىستىق ىزدەستىرۋ سالاسىن, ءاىىب باستىقتارىن مال ۇرلىعى ءۇشىن سىنعا الۋلارىن ادىلەتسىزدىك دەپ سانايمىن. مۇندايدا ەرىكسىزدەن «بيلىك قايدا قاراپ وتىر؟», «قىلمىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ولار نە ىستەپ جاتىر؟» دەگەن قارسى سۇراق تۋىندايدى. وسىنداي قايشىلىقتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن بىرىگىپ جۇمىس اتقارۋ كەرەك. مال ۇرلىعى اندا-ساندا جاسالادى نەمەسە مۇلدەم ۇرلانبايدى. وسىعان بايلانىستى مىناداي وي تۋىندايدى: مال ۇرلىعىنىڭ جاعدايى ۋاقىت تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەيدى. ماسەلەن, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى مەن ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنىڭ ءار ءۇي باسىن ارالاپ, مال يەلەرىنە ەسكەرتۋ جاساپ شىعۋىنا سەلت ەتكەندەر شامالى, ال ەگەر مال يەلەرىنىڭ وزدەرى ساقتىق شارالارىن قولدانباسا, بۇل جەردە بيلىك پەن پوليتسيا مالداردىڭ ساقتىعى ءۇشىن جاۋاپ بەرە المايدى.
– جالپى ۇرلىق جاساۋدىڭ ۇلەسى 64,4 پايىز كورىنەدى, بۇل وتە كوپ ەمەس پە؟..
– پوليتسيا قانشا جەردەن كۇشتى بولىپ تۇرسا دا, اتقارۋشى ورگاندار مەن ازاماتتاردىڭ تاراپىنان قولداۋ بولماسا, بۇل ماسەلە وڭ شەشىمىن تابا المايدى. ايتالىق, كوكشەتاۋ قالاسى تاۋلىك بويى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولسا دا, بۇگىنگى كۇنى ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس. قوعامدىق ورىنداردا جاسالعان قىلمىستاردىڭ ءوسۋى 21 پايىزدى, ال كوشەلەردە جاسالعاندارى 28,6 پايىزدى قۇرايدى. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قىلمىس جاساۋى 13,8 پايىزعا ارتقان. اسىرەسە, تۇرمىستىق سەكتوردىڭ كولەڭكەدە قالىپ جاتقانى الاڭداتادى.
– بۇدان قالاي شىعۋعا بولادى؟
– ءبىز قازىر بۇل تۇرمىستىق سەكتوردى كولەڭكەدەن الىپ شىعۋعا تىرىسىپ باعۋدامىز. پودەزدەردە ۇلكەندەر تاراپىنان جاۋاپتى كىسىنى تاعايىنداۋدى, سول كىرەبەرىستەردە بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋدى تاجىريبەگە ەنگىزىپ جاتىرمىز. وسىنداي جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى – «قاۋىپسىز اۋلا» باعدارلاماسى. سول ارقىلى ونداعان, جۇزدەگەن قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋشىلىقتاردىڭ جولىن كەسە الامىز. وندا بەينەكامەرالار پەريمەترمەن ورناتىلادى. ولار تاۋلىك بويى قوسۋلى بولادى جانە ونداعى مالىمەتتەر ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جەدەل جەتكىزىلەدى. ازىرگە بۇل جۇمىس تەك كوكشەتاۋ قالاسىندا عانا قولعا الىنعان, الداعى ۋاقىتتا بۇل باستامانى ششۋچە جانە ستەپنوگور قالالارىندا جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
سونىمەن بىرگە, اقمولا وبلىسىندا «كورشى باقىلاۋى» باعدارلاماسى ءتورت ايدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ ماقساتى – پوليتسيانىڭ جۇمىسىنا ازاماتتاردى نەعۇرلىم كوبىرەك جۇمىلدىرۋ. تۇرعىندار مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىنداعى ارىپتەستىك پەن اقپارات الماسۋ تىعىز بولعاندا عانا بۇل باعدارلاما ءوز ناتيجەسىن كورسەتەدى. ەرىكتى كومەكشىلەردەن حابارلاما كەلىپ تۇسىسىمەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى شاپشاڭ تۇردە ءىس-شارالار قولدانادى. ولارعا بۇل رەتتە سەنىم تەلەفوندارى, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ ديسپەتچەرى قىزمەت كورسەتەدى. بۇل باعدارلامادا, سونىمەن بىرگە, ىشكى ىستەر ورگاندارىنا پريتوندار, ۇرلانعان زاتتاردى ساتىپ الۋشىلار, قارۋ-جاراقتى, جارىلعىش زاتتاردى زاڭسىز ساقتايتىن, اۆتوكولىكتەردى ايداپ اكەتۋشىلەر, ەكسترەميستەر تۋرالى اقپاراتتاردى دا جەتكىزۋ قاراستىرىلعان.
– تارتىپسىزدىككە مۇلدەم ءتوزبەۋشىلىك تۋرالى ءسوز قوزعالعان كەزدە ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جۇمىسىن اينالىپ وتە المايسىڭ. ولارعا قىزمەتتىك كولىكتەر بەرىلدى, جالاقىلارى دا كوتەرىلدى, الايدا, جۇمىسى سىلبىر. مۇمكىن مەن قاتەلەسىپ وتىرعان شىعارمىن, بىراق حالىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە سەنىمدى قورعاۋشىلارى رەتىندە ارقا سۇيەپ وتىرعان جوق سياقتى...
– ءسوزىڭىزدىڭ بىرىمەن كەلىسسەم, ەندى بىرىمەن كەلىسپەيمىن. 2013 جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارىنىڭ جەكە ءىس-قيمىلىمەن 1269 قىلمىس اشىلدى. بۇعان قوسا, 1023 ءىس ولاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن اشكەرەلەندى. بۇل ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قوماقتى دا سالماقتى جۇمىس دەپ تانۋعا بولادى. ال ەندى باسقا قىرىنان كەلسەك, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ بارلىعى بىردەي ءوزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان اۋماقتاعى قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىنا جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ جۇرگەن جوق. ولاردىڭ سىرى بىزگە ءمالىم, ول جايىندا ءبىزدى تۇرعىندار حاباردار ەتەدى. مىسالعا, ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تۇرعىندارى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارىن اندا-ساندا عانا كورەتىندەرىن جەتكىزدى, ول كوبىنە ءوزىنىڭ جەكە شارۋالارىمەن اينالىسىپ جۇرەدى دەيدى. مۇندايلارمەن كوپ ويلانباستان-اق قوشتاسامىز.
– وبلىستا كىسى ءولتىرۋ قىلمىستارىنىڭ 60 پايىزى ماسكۇنەمدىك سالدارىنان بولادى ەكەن. ستاتيستيكا قاپالاندىراتىنداي-اق.
– ەتەك الىپ كەتكەن ماسكۇنەمدىك – بۇل ماسەلەلەردىڭ ماسەلەسى بولار. ماسكۇنەمدىك ءوزىنىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, جاسارىپ بارادى, ول تەلەديداردان بەرىلىپ جاتقان كينوفيلمدەردەن دە مورالدىق قولداۋ تابۋدا, وندا داستارقان باسىندا ءىشۋ ولاردىڭ باستى برەندى ءتارىزدى. ءبىزدىڭ قايدا بارا جاتقانىمىز قوعامنىڭ كوز الدىندا عوي, سولاي بولا تۇرا گۋمانيزمگە شاقىرامىز, ال قالعان كەلەڭسىزدىكتىڭ ءبارىن پوليتسياعا ىسىرا سالامىز. مەن قولىمدى جۇرەگىمە قويىپ, زاڭدى ماسكۇنەمدىك پەن الكوگوليزمگە قارسى قاتاڭداتۋعا شاقىرار ەدىم. بۇگىندە ادامدار جۇمىستا دا, تۇرمىستا دا, دەمالىس ورىندارىندا دا, ءتىپتى, وقۋ ورىندارىندا دا ءىشىپ جاتىر.
ءبىزدىڭ وبلىستىق مەديتسينالىق ايىقتىرعىش, جوعارىدا كورسەتىلگەن بارلىق ماسەلەلەردى شەشپەيدى, شەشكەن دە ەمەس, ول 20 ورىنعا عانا شاقتالعان, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى بۇل قادامنىڭ استارىندا گۋمانيزمگە شاقىرۋ جاتاتىن. بۇرىن وندا ءتۇسۋ دەگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى توتەنشە جاعداي, وتباسى مەن ۇجىم ءۇشىن سۇمدىق ماسقارا سانالاتىن. بۇگىندە مەديتسينالىق ايىقتىرعىش دەگەن ىشىمدىككە سالىنعاندار ءۇشىن قايىرىمدىلىق پاناسىنا اينالدى. مەملەكەت ولاردى تاماقتاندىرادى, جىلىتادى, ەمدەيدى, ال قوعام ولارعا ەشبىر جەككورۋشىلىك تانىتپايدى, ءتىپتى, سولاي بولۋى كەرەك سياقتى.
بۇل نەگە سولاي, قايدا قاراپ وتىر, نەگە شارا قولدانبايدى دەپ ەڭ سوڭىندا بارلىق توقپاقتى پوليتسياعا اكەلىپ تىرەپ قويادى. ال, بىزدە بۇعان قارسى تۇرا الاتىن ەشقانداي ءتيىمدى تاسىلدەر جوق. قيت ەتسە قۇقىق قورعاۋشىلارعا ءبىر داۋىستان ادام قۇقىعى بۇزىلىپ جاتىر, كونستيتۋتسيانى نازار سالىپ وقىڭىزدار دەيدى... ال ماس كۇيدە كىسى ءولتىرۋ, ۇرلىق, توناۋ, زورلاۋ قىلمىستارى جاسالعان كەزدە ادام قۇقىعى تۋرالى بىردەن ۇمىتىپ كەتەدى. بىرەۋدىڭ قۇقىعى جايلى ويلايتىن بولساق, باسقالار, ياعني قىلمىس سالدارىنان زارداپ شەككەندەر تۋرالى دا ويلاۋ كەرەك.
– مەملەكەت باسشىسى اتاپ ءوتكەندەي, جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بۇگىندە اسا ماڭىزدى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسى رەتتە, پاترۋلدىك جانە جول پوليتسياسى قۇرىلىمدارىنىڭ بىرىكتىرىلۋى جونىندە ارقيلى اڭگىمە بار. بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟
– جول-كولىك وقيعالارىنىڭ سەبەپ-سالدارىن جويۋ ءبىز ءۇشىن ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ساقتاۋداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. پاترۋلدىك جانە جول پوليتسياسىنىڭ قۇرىلىمدارى بىرىكتىرىلگەنىنە از عانا ۋاقىت بولسا دا وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلىپ جاتىر. ءسوز بارىسىندا ايتا كەتەيىن, بارلىق قىزمەتكەرلەر تاعايىندالار الدىندا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە سايكەس جول قوزعالىسىنىڭ ەرەجەلەرىن ءبىلۋ بويىنشا ەمتيحان تاپسىردى. زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ورىندالۋى بويىنشا جول قوزعالىسىنىڭ قاتىسۋشىلارىنا تالاپ قوياتىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەڭ الدىمەن, وزدەرىن جول بويىندا ۇلگى ەتىپ كورسەتۋلەرى قاجەت, ولاردىڭ كاسىبي دايارلىعى جوعارى بولىپ, قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاعيداتشىل جانە تالاپشىل بولۋلارى كەرەك, مۇنى سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى مەن قىلمىستارىنا جول بەرمەيتىن ادەپتىلىك نورماسى دەپ بىلگەن ءجون.
– اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى.
