ءCوز سويىل №2

ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق وسەك – زىمىراننان دا جىلدام... * * * القاش اراق تاڭدامايدى, تاز تاراق تاڭدامايدى.   ءماتىنى وزگەرگەن ماتەلدەر وسەك – زىمىراننان دا جىلدام... * * * القاش اراق تاڭدامايدى, تاز تاراق تاڭدامايدى. * * * الاياقتىڭ جۇرەگى «الداۋ» دەپ سوعادى, جەمقوردىڭ جۇرەگى «جالماۋ» دەپ سوعادى... * * * جەپ, جەپ – بايۋ ىندەت, بايىعان سوڭ تايۋ مىندەت. * * * جالبارىناسىڭ... جالىناسىڭ... جالىنا-جالىنا جالىعاسىڭ. * * * ءسوز سۇيەككە جەتپەيتىن بولدى, سەبەبى, ەتتەن وتپەيتىن بولدى. قازىبەك اشىربەك ۇلى. قىزىلوردا.   «كويلەگىن-اي…» ساحنادا ءبىر ءانشى, وزىنە ءوزى قول سوعىپ تۇردى. كويلەك جاعى كورىكتى ەكەن, تۇلا بويى مونشاققا تولىپ تۇردى. سوسىن وتىرىك ك ۇلىپ تۇردى, راسىندا ول ءوزىنىڭ, قۇر ايقايىن ءبىلىپ تۇردى.   اينالايىن «الا تاياق» بالامىز «ماي» بولدى, شارۋامىز ءجاي بولدى. اينالايىن «الا تاياق», قولعا تۇسكەن اي بولدى.   «قىزىل تۇمسىق» قىرىق ەسەككە جۇك بولدى قىرسىقتىعى, قيقىم-سيقىم جانە كوپ قيسىقتىعى. «قۇلاي ءسۇيدى» بىراق تا ءولىپ-ءوشىپ, اراق دەگەن قىپ قىزىل «تۇمسىقتىنى».   ءسوز كومەك ءسوز كومەگى بولسا دا, قول كومەگى بولماعان, اقىل ايتقىش سونشاما – تولىپ جاتىر وڭباعان.   مىنگەسىپ ءجۇرىپ, مىنبەگە شىقتى ات ارتىنا مىنگەسىپ جۇرە بەرگەن, بۇلعاڭداتىپ قۇيرىعىن كۇلە بەرگەن. اقىرىندا جالعاسىپ جەڭ ۇشىنان, مىنبەگە كەپ, ايقايلاپ تۇرە كەلگەن. ءازىربايجان قونارباەۆ. ماڭعىستاۋ وبلىسى.  

التىننىڭ سىنىعى دا التىن

جاقسىنىڭ جالعاسى, تەكتىنىڭ تەبەرىگى بولعان اسىل ارىسىم – باقىتجان مومىش ۇلى تۋرالى ايتىلاتىن ءسوز, جازىلاتىن نەگىزگى كىتاپ كەلەر كۇندەردىڭ ۇلەسىندە. جارىق كورگەن «ءازىلىڭدى ساعىندىق» اتتى كىتاپ ومىردەن وزعان ادامداردىڭ سوڭىنان جازىلاتىن ءداستۇرلى ەستەلىكتەردەن بولەكتەۋ. مەن مۇندا باقىتجاننىڭ اينالاسىنا شۋاق شاشا كۇلدىرەتىن ساتتەرىن كوز الدىڭىزعا ەلەس­تەتىپ, كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ەستەرىنە السىن دەپ, ونىڭ تابان استىندا تاۋىپ ايتقان ءازىل-قالجىڭ, شىمشىمالارىنىڭ ءبىر پاراسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىن. كىتاپ باسيەمنىڭ كوزى ءتىرىسىن­دە «باكەڭنىڭ بىرقاقپايلا­رى» دەگەن اتاۋمەن جازىلا باستا­عان بولاتىن. توسىلىپ ايتپاي, باسىپ ايتاتىن, سوزگە ۇستا, ويعا جۇيىرىك باكەڭنىڭ بىرقاقپاي ازىلدەرى تەز تارالىپ كەتەتىن. باكەڭنىڭ ءازىل-وسپاقتارىنىڭ ۇلكەن بولىگى مەنىمەن بايلانىستى, ماعان باعىشتالىپ اي­تىلاتىن. ماقتانعانىم ەمەس, قازاقي قالجىڭداردى ءبىر كىسىدەي مەن دە ايتامىن, ءازىل­دەس­كەندى ۇناتامىن. الايدا سوعان قاراماي, جاستاۋ كەزىمدە باكەڭنىڭ وقىستان ايتاتىن ۇتقىر قالجىڭدارىنا توتەپ بەرە الماي جىلاعان كەزدەرىم دە بولدى. ءبىر جولى كەزەكتى «سوققىدان» كوزىم سۋلانعاندا اتا ماعان سالماقتى دا ساليقالى ءسوز ارنادى. – بالام, – دەدى جۇمساق ءۇن­مەن. – كەيدە ءازىل دە ادامدى وك­پەلەتەدى. قالجىڭعا كەلگەندە باقىتتىڭ جاتىپاتار, جەرتەسەر ەكەنىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. «سويلەپ قالعان اۋىز جىبىرلاعانىن قويمايدى» دەگەندەي, ول ءبارىبىر قالجىڭ مەن قاعىتپاسىن تاستامايدى. اسىرەسە, سەن جىلاعان سايىن ول ورشەلەنە تۇسەدى. سوندىقتان سەن وعان قارسى قال­قان قويعىن. قانداي قالقان دەيسىڭ عوي؟ ءوزىڭ قوسىلا كۇل­گىن. سوندا ونىڭ قولىنان قا­رۋى ءتۇسىپ قالادى. وزىنە-ءوزى كۇلە الاتىن ادام – اقىلدى ادام. ارينە, ول وڭاي ەمەس. ارجاعىندا اشىتقى-مايەگى بولماسا, كەز كەلگەننىڭ ورەسى جەتىپ, شاماسى كەلە بەرمەيدى. سەن «كەز كەلگەن» بولماعىن. وسىنى ويلان! ايتپەسە, انا مەنىڭ چەرنوۆيگىمنىڭ ءاربىر قىر­شاڭقى سوزىنە جىلاي بەرسەڭ, نە تامتىعىڭ قالادى؟ بىلەمىن, ادەپتىسىڭ, بىراق ادەپتىلىك پەن جاسقانشاقتىقتىڭ اراسالماعى بولەك ەكەنىن تۇسىنگىن, – دەدى. اتا سول جولى ءازىل-قالجىڭعا كەڭىنەن توقتالىپ, ءسوزىن بىلاي تۇيىندەدى: – ادەمى ءازىل اقىلدان شىعا­دى. «اۋزىندا ءازىلى جوقتىڭ قولىندا شوقپارى بار» دەيدى. ءازىل-قالجىڭدى تۇسىنبەيتىندەردىڭ كوبى-اق ۇستىنەن قارانى اجىراتا المايتىن توپاستاۋ كەلەدى. قالجىڭعا بولا ەرىن باۋىرىنا الىپ, تىك شاپشيتىندارعا ءسوزدى قور ەتپەگەن ابزال. ال ءبىرىن مىڭعا بالاپ جۇرەتىن كوڭىلى كول, جانى جايساڭ ادامدار بولادى. ولار اينالاسىنا كۇلكى سىيلاپ, وزگەنى جادىراتىپ, ءوزى جارقىراپ جۇرەدى, – دەدى. اتانىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرى ءوزىم ءۇشىن ومىرلىك ساباق بولدى. سودان بىلايعى جەردە باحانىڭ قالجىڭدارىنا مۇلدە باسقاشا قارايتىن دارەجەگە جەتتىم. اتا ايتقانداي توڭىرەگىنە كوڭىل, كۇلكى سىيلايتىنىن جۇرەگىممەن ءتۇسىندىم. بىرەۋى – قالادا, بىرەۋى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن, ەكى ءتۇرلى تىلدە وقىعان, قالىپتاسقان ورتالارى بولەك ەكى ادامنىڭ بىردەن ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ, جىكسىز جىمداسىپ كەتۋى وڭاي بولعان جوق. باقىتجاننىڭ جەتپىس جىل­دى­عى قارساڭىندا «ايقىن» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى, بەلگىلى جۋرناليست ۇلبوسىن ايتولەن اعاسىنان سۇحبات الدى. سول اڭگىمەلەسۋدىڭ ءبىر جەرىندە باكەڭ بىلاي دەيدى: «ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ەمەۋرىننەن تۇسىنەمىز. سونىمەن ادام با­قىتتى. جالپى, ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى – جانىڭدا ءتۇسى­نەتىن جاننىڭ بولعانى... جە­ڭە­شەلەرىڭدى ماعان جولىقتىرعان تاعدىردىڭ وتە ءساتتى سىيى دەپ بىلەمىن. ءبىزدىڭ ۇيدە «سەنىكى», «مە­نى­كى» دەگەن جوق. «ءبىز», «بىزدىكى» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. كوز­قا­راسىمىز بىردەي. ارينە, بىردەن ءبارى دوڭگەلەپ كەتە قويعان جوق, بىردەي قالىپقا تۇسكەنشە قاجالۋداي قاجالدى جەڭەشەلەرىڭ. تولىق تۇسىنىك ور­نىقپاعان وتباسىنىڭ بەرەكەسى بولمايدى. جەڭەشەلەرىڭە وتە ريزامىن...». ءسويتىپ, مەن بارا-بارا ءبا­كەڭ­نىڭ ءازىل-قالجىڭدارىن, اسىرەسە, تىكەلەي ماعان ارنالعاندارىن وزگەلەرگە ءوزىم «جارنامالايتىن» بولىپ الدىم. ويتكەنى ەكەۋارا تۋىنداعان سول ازىلدەردى باكەڭ قايتالاسا, تالايلار مەنى «رەنجىپ قالا ما» دەگەن ويمەن كۇلكىگە بۋلىعىپ تۇرسا دا كۇلە الماي قىستىعىپ, قيپاق­تاپ الەككە تۇسەتىن. سوندىقتان ەمىن-ەركىن كۇلكىگە كومىلىپ كوڭىلدەرى كوتەرىلسىن دەپ مايىن تامىزىپ, ادەمىلەپ ايتىپ بەرەتىنمىن. كەيبىر قۇربىلارىم مەنىڭ وسى قىلىعىمدى ۇقپادى. «ول سەنى كەلەكەلەپ تۇر عوي» دەيتىندەر دە بولدى. ءبىر جولداسىمىزدىڭ باسىنان ءسوز اسىرعىسى كەلمەيتىن جۇبايى باحاعا: «ۋجاس! ۋجاس! كاك ونا تەرپيت؟» – دەگەندە: «ول ءۇشىن زەينەپ بولۋ كەرەك», – دەپ جاۋاپ بەردى. كۇلاش ەرتىلەۋوۆا دەيتىن دوسىمىز بىردە: – باقىتجان, سەن زەينەپ تۋرالى «كوگدا تى ريادوم» دەگەن رومان جازدىڭ. ول قازاقشا «جانىمنىڭ جارىق جۇلدىزى» دەگەن اتپەن شىقتى. ەسىمىن وزگەرتكەنىڭ بولماسا, باستان-اياق سەندەردىڭ ومىرلەرىڭ, باستى كەيىپكەرىڭ زەينەپ ەكەنى ايدان انىق. كەيىنگى رومان-ەسسەلەرىڭنىڭ بارىندە تاعى دا زەينەپ بەلور­تادا ءجۇر. سويتە تۇرىپ, مەن سەندەرمەن ارالاسقان قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتا وعان نەبىر اششى قالجىڭداردى ارناپ, نىساناعا الا بەرەتىنىڭ نەلىكتەن؟ – دەپ سۇرادى. باكەڭ ءوزىنىڭ شىرايىن نۇر­لاندىرىپ جىبەرەتىن جۇمساق كۇلكىسىمەن ك ۇلىپ الدى دا: – بىلەسىڭ بە, كۇلاش, ادامنىڭ جاراتىلىس-تابيعاتى قىزىق ءارى تىلسىم عوي. مەن ءبىرىنشى كلاس­تا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە ءبىر اۋلادا تۇراتىن كورشىمىزدىڭ ءوزىم قاتارلاس قىزىن كەرەمەتتەي ۇناتتىم. جاقسى كورگەنىم سونشالىق, ۇنەمى قاسىنا بارعىم كەلىپ, كورگىم كەلىپ تۇرادى دا, ونى ىلعي اڭديتىنمىن. ال كەزدەسكەندە بۇرىمىنان تارتىپ, شىمشىپ نەمەسە پورتفەلمەن ۇرىپ كەتەتىنمىن. سول ادەتىم ءالى جالعاسىپ كەلە جاتىر, – دەدى. باقىتجان ەشقاشان داۋرى­عىپ, قىزبالانىپ «مەن بىلەمگە» سالىپ وزەۋرەمەيتىن, ونداي ادەت جاراتىلىس-مىنەزىندە مۇلدە جوق ەدى. ول بايسالدى, سالماقتى ءسوي­لەيتىن. سوندىقتان بولار بى­لايعى جۇرت ونىڭ ازىلكەش ەكەنىن بىلمەيتىن. كەيبىرەۋ قالجىڭىن شىن كورىپ, الدانىپ تا قالاتىن. …باقىتجان ماعان: «زاكە, ساعان نوقتا كەرەك», – دەيتىن, ال مەن وعان: «ساعان قامشى قاجەت», – دەيتىنمىن. ويتكەنى مەن لاپ ەتىپ ايتىپ تاستايتىن جاعدايلاردىڭ ءوزىن ول بايسالدى قابىلداپ, ازىلگە اينالدىرىپ تەگىستەپ جىبەرەتىن. استانانىڭ ون جىلدىق مەرەيتويىندا ەلوردادا اتانىڭ ەسكەرتكىشى قويىلدى. ونىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا دوكەي باستىقتار كەلىپ اتاعا ءسوز ارنادى. ادەتتەگىدەي باسىن قازاقشا باستاپ, ار جاعىن ورىسشا اعىزىپ اكەتتى. باقىتجانعا كەزەك بەرگەندە ءبىر اۋىز ورىسشا قوسپاي, مانەرلەپ تۇرىپ باستان اياق قازاقشا سويلەدى. ول بەرى كەلگەندە «استانا» ارناسىنىڭ ءتىلشىسى – شاماسى ءورىستىلدى بولۋى كەرەك, ءسوزىن «اگاشكا» دەپ باستاپ: – ءسىز ورىسشا سويلەي الاسىز با؟ ورىسشا حابارعا ينتەرۆيۋ كەرەك ەدى, – دەدى. مەن باكەڭە جالت قارا­دىم. ول «ۇندەمە» دەگەندەي, قاباعىمەن بەلگى بەردى. شى­نىمدى ايتسام, بىردەڭە دەي سالۋعا ءتىلىمنىڭ «قىشىعانى» انىق ەدى. باكەڭ قىزعا قاراپ: – ورىسشا دەيسىڭ بە؟ تىرى­سىپ كورەيىن, شىراعىم, – دەدى سىپايىلاپ. ارى قاراي قويىلعان سۇراقتارعا تۇيدەك-تۇيدەگىمەن توگىپ سويلەپ بەردى. سوندا ءتىلشى قىز: – وي, اگاشكا, ورىسشا سويلەي الادى ەكەنسىز عوي, – دەدى تەك تۇرماي. – ءيا, اينالايىن, اندا-ساندا وسىلاي تۇياق سەرپىپ قالاتىن ادەتىم بار, – دەپ جىميدى باكەڭ. جۋرناليست دەگەننەن شى­عادى, كەيىنگى كەزدەرى جاس جۋرناليستەر الدىڭا كەلىپ اۋرە بولماي, تەلەفون ارقىلى سۇحبات الۋدى ادەتكە اينالدىرعان. اتانىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا ءبىر جىگىت باكەڭە حابارلاسىپ: «سوعىستا باسىڭىزدان وتكەن ءبىر ەپيزودتى ايتىپ بەرسەڭىز», – دەپ وتىنگەن عوي. سوندا باحا: – قاراعىم, رەنجىمە, ەپيزود ايتا المايمىن, سەبەبى سوعىس كەزىندە مەن وكوپتا ەمەس, بەسىكتە جاتقانمىن, – دەپ جايباراقات ءۇن قاتتى. جۋرناليست اتانىڭ 1982 جىلى قايتىس بولعانىنان بەيحابار. اتامەن سويلەسىپ تۇرمىن دەپ ويلاعان بولۋى كەرەك. ءتىپتى, كوزى ءتىرى بولعاننىڭ وزىندە جۇزگە كەلگەن قارتتان تەلەفون ارقىلى قالاي سۇحبات الماقشى بولدى ەكەن؟ باقىتجان ول جىگىتتىڭ ءمىنىن بادىرايتىپ بەتىنە باسپاي, وزگەگە ۇقسامايتىن جاراتىلىس-بولمىسىنا ساي جاۋاپ بەردى. تاعى دا اتانىڭ عاسىر تويى كەزىندە وقۋشىلار سارايىندا مەكتەپتە وقيتىن كىشكەنتاي «اقىنداردىڭ» ءمۇشايراسى بولدى. سوعان قاتىسىپ بەرى شىققانىمىزدا قولدارىنا كوتەرگەن كامەراسى بار جىگىت پەن قىز قاسىمىزعا كەلدى. – اعا, ءسىزدى باعانادان بەرى ادەيى كۇتىپ تۇرمىز. باۋىرجان اتانىڭ بالالىق شاعى تۋرالى كىشكەنە اڭگىمە ايتىپ بەرسەڭىز, – دەپ ميكروفوندى باكەڭە توستى. ول بولسا: – اينالايىن, باۋىرجان – مەنىڭ بالام ەمەس, اكەم. ونىڭ بالا كەزىندە مەن مۇلدە جوسپاردا جوق اداممىن عوي, – دەدى. سوڭعى رەت جۇرەگىنە جاسالعان وتادان ءۇش كۇننەن سوڭ جانساقتاۋ بولىمىنە ماعان كىرۋگە رۇقسات ەتتى. ءوزىمدى قانشا ۇستايىن دەسەم دە, كوزىمە جاس تولىپ-اق كەتتى. سونى بايقاعان ارىسىم: – ءاي, ماماسى, تاۋبە دە! وپەراتسيالاردىڭ سانىن ونعا جەتكىزىپ يۋبيلەي جاساپ, شۇكىرشىلىك ەتىپ جاتىرمىن, – دەپ ك ۇلىمسىرەدى. جەتى رەت جامباس سۇيەگىنە, سوقىرىشەك, قۋىق, اقىرعىسى – جۇرەككە جاسالىپ ەدى. اجال اۋزىندا جاتىپ ءوز ءحالىن ازىلمەن جەتكىزەتىن ادامدار كوپ پە, از با, بىلمەيمىن... باقىتجان مومىش ۇلى ءاربىر اعارىپ اتقان تاڭىنا, قىزارىپ شىققان كۇنىنە ريزاشىلىقپەن قاراپ, باعالاي ءبىلدى. «اينا­لا­سىنا كۇلكى سىيلاپ, وزگەنى جادىراتىپ, ءوزى جارقىراپ» ءوتتى ومىردەن. باكەڭنىڭ ادەمى ءازىل-قالجىڭدارىن وقىپ سىزدەر دە ونى ك ۇلىپ ەسكە الىڭىزدار, ۇمىتپاي ايتا جۇرىڭىزدەر. زەينەپ احمەتوۆا. الماتى.   ءازىلىڭ جاراسسا... مايلى قۇيرىق, ءسال دەمەسە – جايلى قۇيرىق. «ارا» جۋرنالىنان الىندى.   كارىلىك – ليۋسياجان, كەشە تويدان بىرگە شىعىپ تاكسيگە بىرگە ءمىنىپپىز... بىلاي, وزىڭە ارتىق-اۋىز بىردەڭە دەپ قويعان جوقپىن با ءوزى؟.. – جوع-ا, سەرگەي پالىچ, ءۇن-ءتۇنسىز ءتۇسىپ قالدىڭىز. – بيگە شاقىرعان سياقتى ەدىم؟ – ءبىر رەت قانا بيلەگەن بولدىق. – بىلاي, بەلىڭنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ شىر كوبەلەك اينالدىر­عان شىعارمىن؟.. – تىكىرەيگەن قالپىڭىزدا تىپ-تىنىش كەتتىڭىز. – ءازازىل ءازىل-قالجىڭداردى توعىتقان شىعارمىن؟ – بىرەۋىن دە ەستىمەدىك. اڭگىمەڭىز ادەبيەت, كوركەم شىعارمالاردان شىعا المادى. – ۇستەل باسىندا وزىڭە قىزمەت جاساپ ءيىلىپ-ەڭكەيگەن بولارمىن؟.. – سەرگەي پالىچ, ەشتەڭە ەسىڭىزدە جوق پا؟ وندا ءسىز ماس بولىپ قالعان بولدىڭىز عوي. – ماس بولسام دا قاتىن-قالاشقا قىرىنداپ, ەركەكتىك قىلىق كورسەتپەدىم بە؟! – اۋزىڭىزدان ءسوزىڭىز, وزىڭىزدەن ءبوزىڭىز كەتىپ قاققان قازىقتاي قالپىڭىزدان اينىمادىڭىز. – ە, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كۇيگە تۇسپەپ ەدىم... ە, كارىلىك دەرتىنە ىلىككەن ەكەنمىن... سەمەن التوۆ. اۋدارعانب.ءجۇمادىلدين. اۋىلدىڭ ايتقىشتارى  

كور قازعان مەن باس جازعان

ايتان دەگەن قۋشىكەش جىگىتتىڭ باسى اۋىرىپ, جاعدايى مۇشكىل بولىپ تۇرسا كەرەك. اراق بەرە قوياتىن ەشكىمنىڭ ىڭعايى جوق... قينالىپ تۇرعاندا سونادايدان سوڭعى كەزدە مولدالىققا بوي ۇرىپ جۇرگەن الاڭعاسارلاۋ قاجىم دەگەن اعاسى بوي كورسەتەدى. ول دا تەگىندە «جاقسى» ىشكەن ادام ەكەن. قۋانىپ كەتىپ, اعاسىنا جىك-جاپپار بولىپ سالەم بەرگەن ايتەكەڭ ءبىرازدان سوڭ: – اعا, وسى ءسىز شىن يماندى ادامسىز, ءيا؟ – دەپ ساۋال قويادى. ءارى-ءسارى بولىپ قالعان اناۋ مۇنىڭ بەتىنە سۇراۋلى تۇرمەن قاراي بەرسە كەرەك. – ساۋاپتىڭ ەڭ ۇلكەنى نە, بىلەسىز بە؟ – دەپ بۇل ودان ءارى تاقىمداي تۇسەدى. – ءيا, – دەيدى قاجەكەڭ, – ايتا عوي, نە ەكەن؟ – ەڭ ۇلكەن ساۋاپ, – دەپتى سوندا ايتان, – كور قازعان مەن باس جازعان! مىنا ءسوزدى ەستىپ ك ۇلىپ جىبەرگەن اعاسى ءاميانىن سۋىرىپ الىپ, بەس ءجۇز تەڭگەنى ۇستاتا بەرگەن ەكەن.  

الاقانى اپپاق ەكەن

اباشتىڭ امەريكانىڭ اتلانتا قالاسىندا وتكەن وليمپياداعا بارىپ قايتقانىن جۇرت بىلەدى. كەلگەن سوڭ «قۇتتى بولسىن» ايتا كەلگەن قاۋىمنىڭ اراسىنان ءبىر تۋىسى: – ءيا, ابەكە, امەريكا قالاي ەكەن, نە قىزىق كوردىڭ؟ – دەپ سۇراسا كەرەك. سوندا اباش ءبىراز ويلانىپ تۇرىپ: – نەگرلەردىڭ الاقانى اپپاق بولادى ەكەن, – دەگەن ەكەن. حاسەن زاكاريا. وسكەمەن. _________________ ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر