قورعانبەك امانجول,
اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
كوز الدىمىزدا – التىن زەرلى اق جىبەك شاپانى, قۇندىز بوركىنىڭ جەلبىرەگەن ۇكىسى, شىرايلى اقجولتاي جۇزىندەگى كۇمىس بۇلاقتىڭ سىلدىرىنداي ۇيىرىلگەن رياسىز كۇلكىسى. ساعىنامىز. ول كوكشە ءانىنىڭ كوكتەمى بولىپ كەلگەن-ءدى. انسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىندە, جادىندا ءان كوكتەمى بولىپ قالدى. ءوزى دە, ءانى دە, دومبىراسى دا ۇكىلەرى جەلبىرەپ, كوڭىل-كوكەيىمىزدە اڭساتتىرا ەلبىرەپ ءومىر سۇرە بەرمەك, سارعايتىپ ساعىندىرا بەرمەك.
ءيا, ارۋاعى شات بولعىر اينالايىن قاجىباي قولدان جاسالعان, قاساڭ نوتا تۇساۋىندا بايلانىپ-ماتالعان, ەرىككەندە عانا ەرمەك ەتەر كوزالدار, قولتۋما ءانشى-سىماق ەمەس, سوم التىننىڭ سىنىعىنداي, كاۋسار سۋىمىزدىڭ تۇنىعىنداي, باياعى اسىلدارىمىزدىڭ تۇياعىنداي, كونە اۋەندەردىڭ قاينار كوزىندەي تۋما تالانت, جويقىن دا جايقىن دارىن يەسى ەدى. ءان ونەرىمىزدىڭ رۋحتى كيەسى ەدى. ءيا, وسىلاي دەپ باتىل بايلام ايتامىز. مەيلى قاي ءانىڭىز, قايسى ماقامىڭىز, قانداي دا قانداي تولقىندى ىرعاق-قايىرىمىڭىز بولسىن ونىڭ كومەيىنەن ەركىن لىقسىپ, تاۋدان جوسىلىپ اققان بۇلاقتاي سارقىراپ توگىلەتىن. حالقىمىزدىڭ قانشا ىقىلىم زامانداردان بەرگى ۇزدىكسىز ايتىلىپ كەلە جاتقان سۇيىكتى اندەرى «بالقاديشا», «تەمىرتاس» ءھام باسقالارى قاجىباي ءانشىنىڭ كۇمىس قوڭىراۋداي كۇمبىرلەگەن زەرەن كومەكەيىنەن جاڭا تىنىسپەن قۇلپىرا قۇيىلىپ, وزگەشە ورنەك سازىمەن مۇسىندەلىپ, قايتا تۋعانداي گۇل جايناپ سالا بەرگەنىن قايتەرسىز؟!
ارقالى دا ارۋاقتى جاقيا اقساقالدىڭ قاسيەت بىتكەن ورەنى ءداستۇرلى اندەرىمىزدىڭ قاي-قايسىسىن بولسىن ەرەن سۇيىسپەنشىلىكپەن وزىنشە, وزگەشە شىرقادى. ءان ايتقاندا حالقىنا سونشالىق تابيعي قالىبىمەن, بەل بالا پەرزەنتى بولىپ ەركەلەپ تۇراتىن. ساحناداعى سونداي جاراسىمدى, سىلقىم تۇرىسى بويىنداعى بۋسانىپ بۇرقانعان اسىل تەكتىلىكتى اڭعارتاتىن-دى. ول ىلعي دا ۇساق پەندەشىلىكتەن, كۇيبەڭ تىرلىكتەن استە جوعارى, جانىنا كىرشىك جۇقتىرماس ءان الەمىندە ايبوز تۇلپارشا اسەم باسىپ ءجۇرىپ وتكەندەي ەلەستەيدى ماعان. انشىلىك الاپات ارىنى, شامىرقانعان قۋاتتى دارىنى تۇلا بويىنان سۇلۋ ءۇن, سىرلى دىبىستارمەن شالقىپ, تاسىپ, كەنەرەسىنەن اسىپ توگىلىپ جاتقانداي بولىپ كورىنەتىن. ءوز باسىم قاجىباي اندەرىن تىڭداعان سايىن وسىنداي عاجاپ اسەرگە بولەنەمىن. كەيىنگى, ءبىزدىڭ زامانداس قاجىباي ءانشىنى قۇلاگەر اقىن ءىلياس سيپاتتايتىن, قازىر اڭىزعا اينالعان, بۇرىنعى اسەت ءانشى بابامىزعا ۇقساتامىن. قاجىبايدىڭ بويىنان, انشىلىك ۇردىسىنەن اسەت ءانشىنىڭ كەرىم-كەربەز, سۇلۋ-سىرلى قاسيەتتەرىن كورەمىن. ءىلياس اقىن وسىناۋ ەشقاشان ەسكىرمەس ەسكى ءانشىنى قالاي سۇگىرەتتەيدى؟ ءبىر اۋىق تىڭداپ بايقايىقشى:
ارعىنمىن, اتىم اسەت ارىنداعان,
ارىنداپ ءان سالا ما دارىماعان؟
اسپاننىڭ اياسىندا ءان شالقىتقان,
بۇلبۇلمىن, داۋسى كوكتە دامىلداعان.
كومەكەي كوك قاقپاسىن انمەن اشسا,
توگىلىپ مەرۋەرت, مارجان ساۋىلداعان...
...ءان سالساڭ وزىمدەي سال اڭىراتىپ,
جايلانتىپ, قوڭىرلاتىپ, جامىراتىپ.
اققۋداي اسپانداعى ءاندى ورلەتىپ,
قوندىرىپ قوڭىر قازداي مامىرلاتىپ.
بوزداتىپ ساۋلى ىنگەندەي كۇڭىرەنتىپ,
قازانداي قارسى سوققان داۋىلداتىپ...
...ءان سالساڭ اسەتتەي سال اسەمدەتىپ,
قوزدىرىپ دەلەبەنى داسەرلەتىپ.
شىرقاتىپ, شىعانداتىپ, شالىقتاتىپ,
شاپشىتىپ, شۇمەكتەتىپ, نوسەرلەتىپ.
تالدىرىپ, تالىقسىتىپ, تامىلجىتىپ,
ورعىتىپ, وراعىتىپ, باسا ورلەتىپ.
سامعاتىپ, ساڭقىلداتىپ, سار جەلگىزىپ,
ۇرىنتىپ, ورشەلەنتىپ, باسەڭدەتىپ.
سەرپىلتىپ, سۋماڭداتىپ, سەكسەن ىرعاپ,
قىرىق قارپىپ, توقسان تولعاپ, بەس ورلەتىپ...
...ىلەكەڭ باقيدان قايتىپ كەلىپ قاجىبايدى تىڭداسا, وعان دا ءدال وسىنداي ىستىق ىقىلاستى جىر ارناسىن اعىتىپ, تاعى ءبىر ولمەس ولەڭىن ارنايتىنى ءسوزسىز ەدى-اۋ. ءاندى ءدال وسى اسەت اتاسىنداي اسەمدەتىپ تە, نوسەرلەتىپ تە, كوڭىلدى مىڭ تەربەپ, اسەرلەتىپ تە سالاتىن قايران قاجىبايىمىزدان قاپيادا ايىرىلىپ اھ ۇرىپ قالدىق. شىرقاتىپ سالعان اندەرى قالدى جانىمىزعا داۋا بولىپ, كوكىرەگىمىزگە كۇن جارىعىنداي ساۋىلداعان ساۋە بولىپ. اڭگىمەسى دە اسەرلى, ءان تورەسى اقاننىڭ «بالقاديشاسىن» سوناۋ ءبىر جىلدارى ءپاريجدىڭ تورىندە اقيىق امىرە قالاي دا قالاي اۋەلەتە سامعاتىپ اسقاقتاتقانىن بىلمەيمىن. بىراق وسىناۋ سىرلى ءان ءبىزدىڭ كوكەيىمىزگە قاجىبايدىڭ ايتۋىندا قوناقتاپ, قۇلاعىمىزدان كىرىپ, بويىمىزدى بالقىتىپ بيلەپ العالى قاشان. ونىڭ شىرقاۋىنداعى ءاربىر ءان وزىنشە ءبىر جاۋھار, ءدۇررى گاۋھار, ءىنجۋ-مارجان دەر ەدىم. سونداي كەرەمەتتىڭ ءبىرى − ءبىرجاننىڭ «ايبوزىمى». بۇل كۇندە «ايبوزىم» دەسە كوز الدىما قاجىباي ءانشى, قاجىباي دەسە - ءان اسىلى «ايبوزىم» ەلەستەيدى دەسەم, شىندىقتان سىنىق سۇيەم دە الىستاماسپىن. بۇل جايتكە ىقىلاسىم ەرەكشە اۋاتىن ءبىر سەبەپ سول, ءان اتاسى ءبىرجان بابامىزدىڭ ءبىراز ۋاقىت ەل قۇلاعىنان تاسادا قالعان وسىناۋ شەرلى-كۇيلى ءانىن العاش 1981 جىلى بەلگىلى سازگەر, مۋزىكاتانۋشى ءىليا جاقانوۆ قازگورودوك اۋىلىنداعى شايمۇقان وماروۆ دەگەن قاريادان جازىپ العاندا قاسىندا مەن بولىپ, وسى ەلەۋلى ۋاقيعانى سۇيىنشىلەپ تولعامدى ماقالا جازىپ ەدىم. سودان ەدەل-جەدەل قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا ومىرگە ەكىنشى قايتارا كەلگەن سول انگە ۇستازىنان كەيىن وزىنشە, بولەك مانەردە داسەرلەتىپ جان بىتىرگەن قاجىباي ءىنىمدى مەن قالاي قۇرمەت تۇتپايىن, قايتىپ جاقسى كورمەيىن, ەندەشە. وسىلايشا «ايبوزىم» ءانىنىڭ باعىن اشىپ, داڭقىن اسىرا ءجۇرىپ, ءوزى دە ايبوز ءانشى اتاندى.
قاجىباي ءىنىم ەكەۋىمىزدىڭ ءومىر جولىمىز اسا كوپ قيىلىسا بەرمەپتى. بىراق ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى بىلدىك, ءانىن جاس كەزىنەن باستاپ-اق العاشقى تىڭداۋشىلارىنىڭ قاتارىندا بولدىم. كوكشەتاۋداعى ۇيىمە دە ءبىردى-ەكىلى كەلىپ, ءان شىرقاپ ءجۇردى. سول كەزدەردە مەن قىزمەت ورايىندا الماتىعا اۋىستىم. ودان بەرى دە وتىز جىلدىڭ ۇستىنە شىقتى. كوكشەتاۋدىڭ كوكتەم ءانشىسىنىڭ ناعىز داۋىرلەگەن شاعىندا مەن الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە ءجۇرىپپىن. سوڭعى رەت ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ ءتاڭىرى جارىلقاعىر اكىمى ەرمەك بەكەنوۆ باۋىرىمىز ۇيتقى بولىپ ۇيىمداستىرعان ءبىرجان سال بابامىزدىڭ 185 جىلدىعىنا ارنالعان ءان مەرەكەسىندە كەزدەستىك. قاجىباي تاعى دا «تەمىرتاستى» تەربەدى, «ايبوزىمدى» اڭىراتتى. ك ۇلىمدەپ, قۇشاقتاسىپ امانداستىق. قيماي قوشتاستىق. اقىرعى كورۋىم ەكەن ءاننىڭ ايبوزىن. كوكشە ءانىنىڭ كوكتەمىن. قاجىباي ءىنىمىز ماڭگىلىك كوكشە ءانىنىڭ كوكتەمى بولىپ قالا بەرمەك. كوكشەتاۋ ءوزىنىڭ ءان كوكتەمىن ۇمىتپاق ەمەس, ەسىمىن ماڭگىلىككە ەستە قالدىرادى دەپ بىلەمىن.
الديلەر ءسابيىڭدى جورگەكتەگى,
كوكشەنىڭ كەتتى-اۋ ءوتىپ ءان كوكتەمى.
شالقىعان شالقار شابىت شاتتىعىمەن
اتتەڭ-اي, ءان-بەسىكتە تەربەتكەنى.
اسەمدىك, ادەمىلىك – ۇردىسىندە,
ءان دەگەن الەمنىڭ ول ءجۇردى ىشىندە.
جارقىلى – قارىقتىرار مىڭ سان كوزدى,
مارتتىگى – بولا بەرمەس مىڭ كىسىڭدە.
ءاننىڭ دە كورىپ العان اۋسەلەسىن,
جانىنا ءسىڭىرىپ العان ءان ساۋلەسىن.
ويانىپ ءاربىر تاڭدا اگۋگايلاپ,
وتكىزگەن ايبوزىمداپ قانشا كەشىن!
ايبوزى كوكشەتاۋدىڭ قاجىباي-دى,
اجال-وق ءان-عۇمىرعا دارىمايدى.
شىلبىرىن قۇلاگەر-ءان ءۇزىپ كەتسە,
بۇل جىرىم قۇر بەكەرگە نالىمايدى.
سال ءبىرجان, اقان سەرى, امىرەلەر,
ايبوزىم ءان-كەرۋەننىڭ سوڭىنا ەرەر.
الاشىم ماڭگىلىكتىڭ الەمىندە
ءان سالعان قاجىبايدى كوزى كورەر...
