ىنتىماق جاراسىمى

وسكەمەندە ء“بىر شاڭىراق استىندا” اتتى وبلىستىق دوستىق فورۋمى ءوتتى جاقىندا وسكەمەندە شىعىس قازاقستان وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ باس­شى­لارى, دوستىق ۇيلەرىنىڭ ديرەك­تورلارى, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق مەملەكەتتىك قۇرىلىم­داردىڭ باسشىلارى, وبلىستاعى قالا مەن اۋداندار اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, ىشكى ساياسات, مادە­نيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىم­دەرىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى, قوعامدىق سەكتورلاردىڭ وكىلدەرى قاتىسۋى­مەن ء“بىر شاڭىراق استىن­دا” اتتى وبلىستىق دوستىق فورۋمى بولىپ ءوتتى. بۇل – وبلىس ورتالىعىندا داستۇرگە ەنگەن يگىلىكتى باستاما. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە ەڭ ءبىرىن­شى دۇنيەگە كەلگەن وسكەمەن­دەگى دوستىق ءۇيى بولاتىن. وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ەلباسى ن.نازارباەۆ دوستىق ۇيىنە كەلىپ, يگى تىلەگىن بىلدىرگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باس­شى­­لىعىمەن قازاقستاندىق ۇلگىدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارا­لىق قارىم-قاتىناس قالىپتاستى. بۇگىندەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى “دوستىق ۇلگىسى” الەم ەلدەرىنىڭ قىزىعۋشى­لىعىن كەزدەيسوق تۋدىرىپ وتىر­عان جوق. سەبەبى, كوپتەگەن عاسىر وتسە دە ادامدار ءبىر-بىرىمەن ىنتى­ماعى جاراسىپ, تاتۋ ءومىر سۇرۋگە ءالى تولىق قول جەتكىزە قوي­عان جوق. تاۋەلسىز قازاقستانن­ىڭ تاجىريبەسى جالپى كەلىسىمنىڭ ءبىر ءتۇرى عانا بولۋى مۇمكىن جانە بۇگىنگى كۇندە ول وزىق ۇلگى رەتىندە ءوز سۇرانىس­تارىن تاۋىپ وتىر. ء“بىر شاڭىراق استىندا” دوس­تىق فورۋمىندا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز كەزەگىن د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شى­عىس قازاقستان مەملەكەتتىك تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى ەۆگەني گريگورەۆ الدى. رەتى كەلگەندە ايتۋ كەرەك, ە.گري­گورەۆ – قازاق حالقىن ەرەك­شە جاقسى كورەتىن, حاكىم اباي تۋرالى بىرنەشە كىتاپتار جازىپ, ەكى تىلدە شىعارعان ۇلتجاندى ازامات. ۇلتتار دوستىعىن, بىرلىك پەن ىنتىماقتى جالاۋ ەتىپ كوتەرگەن عالىم القالى جيىندا دا ويلى پىكىرمەن ەرەكشەلەندى. شىعىس قازاقستاندا 74 ەتنو­مادەني بىرلەستىك جانە شىعىس قازاقستان وبلىسى قازاقستان حال­قى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىل­عان “ىنتىماق – سودرۋجەستۆو” جاستار بىرلەستىگى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. كەندى التايدا 5 دوستىق ءۇيى جۇمىس ىستەيدى, ولار وسكەمەن, سەمەي, ريددەر قالالارىندا جانە گلۋبوكوە, شەمونايحا اۋدان­دارىن­دا ورىن تەپكەن. شىرايلى شىعىستا دوستىق ءۇيى ەلىمىزدە ءبىرىن­شى بولىپ قۇرىلعانىن جو­عارى­دا ايتتىق. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى دوستىق ۇيىنە كەلگەن كەزدە ونى قۇرۋشىلارمەن كەزدەستى, اقىلمان قاريا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى تولەۋحان قوعاباەۆپەن, باسقا دا قارتتارمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەستى. سول جولى پرەزيدەنت وسىنداي ىنتى­ماق پەن دوستىقتىڭ “التىن ءدىڭ­گەگى” – ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى باسقا دا وبلىستاردا اشاتىن ويى بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. قازىر قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىس­تارىندا دوستىق ۇيلەرى اشىلعان جانە ەلىمىزدەگى ىنتىماق پەن بىرلىككە قىزمەت ەتۋدە. ەلباسى وسىن­داعى ەستەلىك كىتاپقا: “قازاق­ستان حالقىنىڭ دوستىعى – ەلىمىز­دىڭ باعا جەتپەس يگىلىگى. ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوزارا سەنىمدىلىگى, زاڭ الدىنداعى تەڭدىگى بولماسا, مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋى دە بولمايدى. دەمەك, قاراپايىم ادامداردىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى دە مۇمكىن ەمەس” دەگەن سوزدەردى جازعان بولا­تىن, دەپ اعىنان جارىلدى پرو­فەسسور ە.گريگورەۆ. بۇدان كەيىن ءسوزدى شىعىس قازاق­ستان تاتار مادەنيەت ورتالى­عىنىڭ توراعاسى عابدۋلحاي يش­مۋراتوۆ الدى. ايتا كەتۋ كەرەك, كەندى التايدا مىڭداعان تاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. وبلىستاعى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگى 1996 جىلى قازان ايىندا قۇرىلدى. ونى قۇرۋعا ىقپال جاساعان ونىڭ العاشقى توراعاسى, شىعىس قازاق­ستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ پروفەسسورى يسماعۇل شامسۋت­دينوۆ بولاتىن. ول بىرلەستىكتى ءتورت جىل جەمىستى باسقارعان سوڭ تىزگىندى ع.يشمۋراتوۆقا تاپسىردى. ل.ءاۋ­باكىروۆا, ر.تسيس, م.اسقاروۆ, م.سۇلەيمەنوۆا, تاعى باسقالار ورتالىقتىڭ اياعىنان قاز تۇرىپ كەتۋىنە كوپ ۇلەس قوستى. – تاتار حالقىندا دا “كورشى­نىڭ حاقى زور” دەگەن ماتەل بار. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ تەك كورشىڭ عانا ەمەس, جالپى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن تاتۋ, بىرلىگى مەن ىنتىماعى جاراسقان بولۋىن مەڭزەيدى. تاتار مەن قازاق ەجەلدەن اعايىن. قازىر دە ەكى ەل باسشىلارى ءجيى قارىم-قاتىناس جاساپ تۇرادى. بىزدەر, تاتارلار ۇلتتىق ءداستۇردى جالعاس­تىرۋعا كوڭىل بولەمىز. جىل سايىن كومسومول ارالىندا “سابانتوي” ۇلتتىق مەرەكەسى ءوتىپ تۇرادى. مەرە­كەلەر, تاڭداۋلى حالىق ءان­دەرى, بيلەرى, مۋزىكاسى, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا وتەتىن جارىستارعا, تاتاردىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتايتىن كەشتەرگە ادامدار كوپ جينالادى. قىسقاسى, شىعىس قازاقستانداعى بارلىق ەتنوستار تاتۋلىقتى باستى نازاردا ۇستاي بەرمەك. ەندى مەندە مىناداي ءبىر وي بار. جاقىندا وسكەمەندە اشىلاتىن مادەني ساياباققا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارمانى, جەر­لەسى­مىز, پارتيزان-جازۋشى قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەسىمىن بەرسەك, ۇرپاق­تاردىڭ قارىزى وتەلەر دەگەن ويدامىن, – دەپ ع.يشمۋراتوۆ تىڭ ويدىڭ شەتىن شىعاردى. بۇدان كەيىن ءازىربايجان جانە ورىس ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىنىڭ وكىلدەرى ءسوز الىپ, اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى جايىندا اڭگىمەلەدى. ەلدەگى سۇتتەي ۇيىعان تىنىش­تىق, بەرەكە مەن ىنتىماق ەل يگىلىگىنە جۇمىس جاساۋدا. بىردە-ءبىر قازاقستاندىق ۇلتارالىق جانجال­دار­دىڭ قۇربانى بولعان جوق. كورشى قىرعىزستانداعى جاعدايدى بىلەسىزدەر. قانشاما ادام قۇربان بولىپ, ادەمى عيماراتتار قيرادى. بۇدان كەيىن قىرعىزستانعا دامى­عان ەلدەر ينۆەستيتسيا تارتادى دەۋ قيسىنعا كەلمەيتىندەي. سەبەبى, تاتۋ ەلدەر عانا ءوز ەكونوميكاسىن جاق­سارتا الماق. ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ تامىزىندا وسكەمەندە قازاق­ستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى د.مەدۆەدەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءىرى ينۆەستيتسيالىق حالىقارالىق فورۋم وتپەك. بۇل – ەلدەگى ءىرى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى, دامىعان باي ەلدەردەن ءىرى كومپانيالار مەن حولدينگتەردىڭ باسشىلارى كەلىپ, ەلىمىزدىڭ شى­عى­سىنداعى ەكونوميكانىڭ جاع­دايىمەن تانىسىپ قانا قويماي, مول قارجى قۇيماق. مىنە, وسىنىڭ ءوزى قازاقستان ليدەرى ن.نازار­باەۆ­تىڭ بەدەلى مەن ءىرى تۇلعاسىن اي­قىن­داپ تۇرعانداي. ەل تۇرعىن­دارى دا وسىعان ساي دوستىعىن تەرەڭدەتە بەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ دوستىق فورۋمىندا تەرەڭ دە ماعىنالى سوزدەر ايتتى: – قازاقستاننىڭ بەدەلى كۇن سايىن كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن كورىپ, ءبىلىپ وتىرسىزدار. ءتىپتى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لىق ەتۋى ۇلكەن تاريحي وقيعا. تمد ەلدەرى بويىنشا توراعالىق ەتۋ باقىتى ازىرشە ءبىزدىڭ ماڭدايى­مىزعا جازىلىپتى. بۇل دا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ بۇكىل الەم ال­دىن­د­اعى زور بەدەلىنىڭ ارقاسى ەكەنى كۇمانسىز. شىلدەدەن باستاپ رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس مەملە­كەتتەرى كەدەندىك وداق بو­يىنشا قارىم-قاتىناسقا كوشەدى. ال بۇل دەگەنىڭىز, دۇكەندەر تاۋار­لارعا تولىپ, قاجەتتى زاتتاردى تولىق تۇتى­نا الامىز دەگەن ءسوز. قىتاي مەن قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى اياسىندا بىرىگۋى دە شەتەلدەر الدىندا مارتە­بەمىزدى بيىكتەتىپ تۇر. وسكەمەندەگى دوستىق ۇيىندە وتىزدان استام ەتنومادەني بىرلەستىك بىرىگىپ جۇ­مىس ىستەپ جاتىر. مەن اۋدانداردى ءجيى ارا­لاي­مىن, بارعان سايىن اۋداندار مەن قالالارداعى دوستىق ۇيلەرىنە كىرىپ, ولاردىڭ جۇمىسى­مەن تانى­سامىن. وسىنداي دوستىق ۇيلەرى بارلىق اۋدانداردا اشىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. بيىلعى قىس وتە اۋىر بولدى. وڭتۇستىك اۋدان­دار­داعى سۋ تاسقىنىنان مىڭعا تارتا ءۇي قيراپ, جارامسىز بولىپ قالدى, وتىز مىڭعا تارتا مال قىرىلدى. مىنە, وسىنداي سىن ساتتە ەلباسى­نىڭ ءوزى قامقورلىق قولىن سوزدى. قازىر اپاتتى جويۋعا قىرۋار قارجى ءتۇسىپ جاتىر. بىراق قاۋىپ ءالى سەيىل­گەن جوق. ەندى بيىك تاۋ قىرات­تارىن­داعى مۇز بەن قار ەرىگەن سوڭ وزەن­دەردىڭ دەڭگەيى كو­تە­رى­لىپ, سۋ تاس­قىنى بولا ما دەگەن قاۋىپ تا جوق ەمەس. ەندەشە, ساق بولعانىمىز ءجون. قيىن كەزەڭدە قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارى­نان كومەك كەلدى, ۇجىم­دار مەن مەكەمەلەر ءبىر كۇندىك تابىس­تارىن اۋدارىپ جاتىر. مىنە, بۇل – ناعىز ۇلگى تۇتاتىن, قينال­عان كەزدە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قايى­رىم­دىلىعىن كورسەتە­تىن يگى ءداس­تۇر. ولاي بولسا, ەل-جۇرتى­مىز امان بولسىن, – دەدى ءوڭىر باسشىسى. “ۇلتتىق شىعارماشىلىق پەن مادەنيەتتى دامىتۋعا, ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى نىعاي­تۋعا ۇلەس قوسقانى ءۇشىن” بەرىلەتىن وبلىس اكىمىنىڭ جىل سايىنعى سىي­لىعى 2006 جىلى بەكىتىلگەن. بيىلعى دوستىق فورۋمى اياسىندا وبلىس اكىمىنىڭ سىيلىعى بەسىنشى رەت تاپ­سىرىلدى. بۇل جولى ءوڭىر باسشى­سىنىڭ قولىنان سىيلىق­تاردى وسكەمەندەگى دوستىق ءۇيى ديرەكتورى­نىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ب.ەسداۋ­لەتوۆا, سەمەي, ريددەر قالا­لارى مەن گلۋبوكوە جانە شەمو­نايحا اۋداندارىنداعى دوستىق ۇيلەرىنىڭ جەتەكشىلەرى ا.ەرەمەنكو, و.كورەن, م.پەكۋر, و.ۋشاكوۆا الدى. بۇدان كەيىن ءتۇرلى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى ءان مەن بيدەن شاشۋ شاشىپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتى ناسيحاتتايتىن كورى­نىستەر قويدى. وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى.