ءبىر ماقساتقا جۇمىلساق, ءبىر مۇددەگە ۇيىسساق بولاشاعىمىز دا ءبىر بولارى ءسوزسىز
«جولداۋدى وقي وتىرىپ, ەلباسىنىڭ الىسقا قارايتىنىنا جانە كوز جەتپەستى كورەتىنىنە تاعى دا سەنە تۇسەسىز» – سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» گازەت باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا بەرگەن سۇحباتىنداعى وسى ءسوزى ماقالامنىڭ تاقىرىبىن وسىلاي قويعىزدى. ءيا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتكەر رەتىندەگى كەمەلدىگى الىستى كورۋىنەن تانىلادى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋدىڭ جاڭالىعى رەتىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن العا شىعارىپ, ونىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعىنا اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. بۇل جولى دا سولاي بولدى.
ءبىر ماقساتقا جۇمىلساق, ءبىر مۇددەگە ۇيىسساق بولاشاعىمىز دا ءبىر بولارى ءسوزسىز
«جولداۋدى وقي وتىرىپ, ەلباسىنىڭ الىسقا قارايتىنىنا جانە كوز جەتپەستى كورەتىنىنە تاعى دا سەنە تۇسەسىز» – سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» گازەت باسشىسى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا بەرگەن سۇحباتىنداعى وسى ءسوزى ماقالامنىڭ تاقىرىبىن وسىلاي قويعىزدى. ءيا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتكەر رەتىندەگى كەمەلدىگى الىستى كورۋىنەن تانىلادى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋدىڭ جاڭالىعى رەتىندە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن العا شىعارىپ, ونىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعىنا اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. بۇل جولى دا سولاي بولدى.
ماڭگىلىك ەل!.. ادامزات بالاسى العاشقى قاۋىمداستىقتان شىعىپ, ءبىر ورتالىقتان باعىناتىن ىرگەلى ءىرى ۇجىمعا ۇيىسقاننان بەرگى سان مىڭجىلدىقتار بويى تالايلاردىڭ جۇرەگىن تەربەپ, قيالىن قياعا جەتەلەگەن قۇدىرەتتى كۇش, ۇلى ارمان عوي بۇل! قاي زاماندا دا, قانداي جاعدايدا دا كىم ءوز ەلىنىڭ, ءوز مەملەكەتىنىڭ ماڭگىلىك بولعانىن ارماندامادى دەيسىز. ءبارى ارمانداعان. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا اتاپ وتكەنىندەي, ماڭگىلىك ەل بولۋ «ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ دا سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى» بولعان. بىراق ولار دا, باسقالار دا ءوز ەلدەرىن «ماڭگىلىك ەل» ەتە المادى. ارماندارى جۇزەگە اسپاي, ارمان كۇيىندە قالدى. دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن نەبىر ۇلى ۇلىستار ماڭگىلىككە قول سوزعانىمەن, ارماندارىنا جەتە الماي, بەلگىلى ءبىر داۋىرلەۋ كەزەڭدەرىن باستان وتكەرىپ بارىپ, ۋاقىت تىلسىمىنىڭ تۇڭعيىعىنا باتىپ, عاسىرلار توزاڭىنا كومىلىپ قالا بەرگەن. ولاردىڭ ورنىن باسقا جاڭا مەملەكەتتەر باسقان. وسىلايشا ولاردىڭ ءبىر دە بىرەۋى «ماڭگىلىك ەل» بولۋدى ماقسات ەتكەنىمەن, ارمانداعاندارىمەن, ونى جالپى حالىقتىق مۇراتقا, ۇلتتىق يگىلىككە, ۇرپاقتىق ۇرانعا اينالدىرا الماعان.
سولاي دەي تۇرعانمەن, قارت تاريح اقىرى بايانسىز بولعانى بولماسا, زامانىندا وزگەلەردەن وزا شىعىپ, «ماڭگىلىك ەل» بولۋدى جالپى حالىقتىق مۇراتقا, ۇرپاقتىق ۇرانعا اينالدىرۋعا تالپىنعان, سول جولدا ارەكەت ەتكەن ايتۋلى دارا تۇلعانىڭ بولعانىن دا جوققا شىعارمايدى. تاريحتا ونداي دارا تۇلعا بولعان. ەڭ عاجابى ءارى ماقتانارلىعى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ادامزات بالاسى تاريحىندا جالپى حالىقتىق مۇراتقا, ۇرپاقتىق ۇرانعا اينالدىرماق بولىپ, جالعانعا جار سالعان العاشقى دارا تۇلعا – وزگە ەمەس, ءوزىمىزدىڭ بابامىز تۋ ۇلى بۋمىن (مومىن) قاعان ەدى. بۇرىنعى بابالارى ورناتقان مەملەكەتىنەن ايىرىلىپ, بىرنەشە عاسىر بويىنا وزگە ەلگە تاۋەلدى بولىپ, قۋعىن-سۇرگىن كورىپ, ازاپتى تىرلىك كەشكەن حالقىنىڭ قولىن ازاتتىققا جەتكىزىپ, وزدەرىنە ءتان دەربەس تاۋەلسىز مەملەكەت ورناتقاندا, ەلىن «ماڭگى ەل» دەپ اتاعان تاريحقا تانىلعان تۇڭعىش بيلەۋشى وسى بۋمىن قاعان بولاتىن. بۇل ءبىر دالالىقتار اراسىندا عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات بالاسى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلى جاڭالىق ەدى. بۇرىن كوشكىنشى حالىقتاردىڭ سان مىڭجىلدىقتار بويىنا قالىپتاسقان ءداستۇرى بويىنشا جاڭادان ءبىر مەملەكەت شاڭىراق كوتەرسە, ول سول مەملەكەتتى قۇرۋعا ۇيىتقى بولعان تايپانىڭ اتىمەن, ياعني بيلەۋشى تايپانىڭ اتىمەن اتالاتىن. مىسالى, كەيىنگى «قىرعىز قاعاندىعى», «ۇيعىر قاعاندىعى», «تۇرگەش قاعاندىعى», «قارلىق قاعاندىعى» دەگەن سياقتى. بۋمىن بولسا, بۇل ءداستۇردى بۇزدى. ويتكەنى, ونىڭ ارمان-مۇددەسى باسقا ەدى. ول سوناۋ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعان العاشقى جىلداردىڭ وزىندە-اق ءوزى شىققان تايپاسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركىتەكتەس باۋىرلارىن بوستاندىققا جەتكىزىپ, ءبىر ۇلكەن شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرۋدى كوزدەدى. ول كەيىنگى ازيا تاريحشىلارى (راشيد اد-دين, حوندەمير, ابىلعازى) جازاتىن, جارتى الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن ەجەلگى تۇرىك مەملەكەتىندەي ەل بولۋدى ارمانداپ, ەرتەڭىنە ەلەۋلى وزگەرىس كىرگىزۋدى ماقسات ەتتى. مەرزىمدىككە ءماز بولماي, ماڭگىلىككە ۇمتىلدى. بولاشاققا باتىل جول اشۋدى ارماندادى. تالاي جىل وزدەرىنە ۇستەمدىك جۇرگىزىپ كەلگەن جىۋجان مەملەكەتىن قۇلاتىپ, سول ارمانىنا جەتكىزەر ورلەۋ باسپالداعىنىڭ العاشقى ساتىسىنا اياق باسقاندا ءوز ەلىنىڭ نەگىزىن قالاعان قۇراما جۇرتتى كونە داستۇرمەن ءوزى شىققان تايپانىڭ اتىمەن اتاندىرماي, ولارعا بارشاسىنىڭ تەكتەستىگىنىڭ ورتاق بىرلىگىن تانىتار كيەلى تۇرىك ەسىمىن بەردى. ءسويتىپ وزدەرىن «ءبىز – تۇرىك حالقىمىز» («تۇرك بۋدىنىمىز») دەپ جالعانعا جاريا ەتتى. (وسىنى ارادا 1400 جىل وتكەننەن سوڭ نەگىزىن وعىز تايپالارى قالاعان وسمانلى يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن جۇرتىندا قالعان قۇراما حالىقتى «تۇرىك حالقى» دەپ اتاپ, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك قايتالادى, وعان دەيىن قازىرگى تۇرىكتەر وزدەرىن «وسمانلى» دەپ اتاپ كەلگەن ەدى – ق.س.). وسىلايشا حريستيان داۋىرىنەن كەيىنگى VI عاسىردا, ورتالىق ازيادا «تۇرىك» دەگەن جاڭا حالىق پايدا بولىپ, «ءبىز بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ قاتەلىگىن قايتالامايمىز, ولار سەكىلدى مەملەكەتىمىزدىڭ قۇلاۋىنا جول بەرمەيمىز, ماڭگىلىك ەتەمىز» دەپ, ەلدەرىن «ماڭگى ەل» دەپ اتاعان-دى. قازىرگى تاڭدا رەسمي تاريحقا «ءبىرىنشى شىعىس تۇرىك قاعاناتى» دەگەن اتپەن ايگىلى بولعان مەملەكەتتىڭ ەلدىك اتاۋى اۋەلدە وسىلاي اتالعان. ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەر وسىلايشا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تۋ قىلىپ كوتەرىپ, جەر بەتىندەگى تۇرىكتەكتەس حالىقتاردىڭ باسىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرگەن. بۋمىن (مومىن) مەن ءىستىمي (ىستى بي) سەكىلدى اتاقتى قاعانداردان كەيىن ەكى عاسىردان سوڭ بيلىك باسىنا كەلگەن, سولاردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بىلگە قاعاننىڭ سول زاماندا تاسقا قاشاپ جازدىرعان: «ءتورت بۇرىشتاعى حالىقتاردى كوپ العان, بەيبىت ەتكەن, باستىنى ەڭكەيتكەن, تىزەلى بۇكتىرگەن, ىلگەرىدە (شىعىستا) قادىرحان (حينگان) قويناۋىنا دەيىن, كەرىدە (باتىستا) تەمىر قاقپاعا دەيىن جايلاعان, وسى ەكى ارالىقتا جۇرگەن يەسىز كوكتۇرىكتەردى وسىلاي قونىستاندىرعان بىلگە (دانا) قاعاندار, الىپ قاعاندار بولعان ەكەن» دەگەن سوزدەرى سول تاريحي شىندىقتىڭ ناقتى ايعاعى ەدى (جولداسبەكوۆ م. اسىل ارنالار. الماتى. 1986. 46-ب.). الايدا, دانا تۇرىكتەر كوتەرگەن ۇلى يدەيانى, يگىلىكتى ءىستى كەيىنگى شالا تۇرىكتەر جالعاستىرىپ كەتە المادى. بۇل شىندىقتى دا بىلگە قاعان ۇرپاعىم ساباق السىن دەگەن ۇمىتپەن تاسقا قاشاپ جازدىردى. «جوعارىدان اسپان باسپاسا, تومەندە قارا جەر ايىرىلىپ, جۇتپاسا, تۇرىك حالقى ساعان كىمنىڭ شاماسى جەتەتىن ەدى؟! تابعاشتىڭ ءتاتتى سوزىنە الدانىپ, جىبەگىنە اربالىپ, اعا مەن ءىنى ارازداسقاننان, اعايىندار ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسقانىنان وسىنداي كۇيگە ۇشىرادىڭ. تەكتى ۇلىڭ قۇل بولدى, ارۋ قىزىڭ كۇڭ بولدى» دەپ كۇڭىرەندى (بۇل دا سوندا). ءبىر كەزدە ءساتتى باستالعان ىزگىلىكتى ءىس, جۇرەكتەرگە نۇر قۇيعان ۇلى يدەيا وسىلايشا جالعاسىن تاپپاي, ساعىمعا اينالىپ, قايتادان قول جەتپەس ارمانعا اينالدى.
سودان بەرى دە كۇن تىزبەگىن قۇراپ تالاي ايلار, اي تىزبەگىن قۇراپ تالاي جىلدار ءوتتى. بىرىنە ءبىرى جالعاسقان سول جىلدار سانى ارتىق-كەمى جوق 1500-گە, ياعني مىڭجارىم جىلعا جەتكەندە باياعى «تۇرىك» اتتى الىپ بايتەرەكتىڭ جاپىراق جايعان جاڭا ءبىر بۇتاعى – قازاق حالقىنىڭ جاسامپاز ەكىنشى ءبىر پەرزەنتى ءۇش عاسىرعا سوزىلعان بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتكە قول جەتكىزگەنىنىڭ جيىرما ەكىنشى جىلىندا, باستالعان جىلدىڭ باستى قۇجاتى – جولداۋدا ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن تياناقتى ءسوز ەتە كەلىپ, ورىندالماي قالعان اتالار ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جاڭعىرتىپ جاريا ەتتى. بۇدان تۋاتىن مىندەتتەر دە جولداۋدا جان-جاقتى ايتىلدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ دا جولدارى كورسەتىلدى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋدەن گورى ونى باياندى ەتۋدىڭ, ماڭگىلىك ەلگە اينالدىرۋدىڭ قيىن ەكەنىنە حالىق نازارىن اۋدارىپ, ەرەكشە توقتالدى. «بۇل – الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتاردىڭ باسىنان وتكەن تاريحي شىندىق. ءوزارا الاۋىزدىق پەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەن. تىرشىلىك تەزىنە توتەپ بەرە الماي, جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن ەلدەر قانشاما», دەي كەلىپ ەلباسى ءبىزدىڭ وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الۋىمىز كەرەكتىگىن باسا ەسكەرتتى. ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى ەتۋدى ۇسىندى. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسىن بۇكىل حالىق زور ىنتامەن قابىلداپ, جابىلا قۇپتاپ جاتىر. سان مىڭداعان جىلدار بويى بابالار ارمانداعان اسىل مۇرات ەندى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ باستى ماقساتىنا, جەتەر ناقتى نىسانىنا اينالماقشى. ءوز جولداۋىندا پرەزيدەنتتىڭ بۇل جولدا ەل جاستارىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ: «ونى جۇزەگە اسىراتىن دا, جەمىسىن كورەتىن دە سىزدەر» دەۋى دە سودان بولار.
ءيا, ۇلى باستاما كوتەرىلدى, «ءماڭگىلىك ەل» يدەياسى تاۋەلسىز قازاقستان اسپانىندا قالىقتاپ, شارتاراپقا قانات قاقتى. «ماڭگىلىك ەل» ەندىگى جەردە جالپى حالىقتىق مۇراتقا, ۇلتتىق يگىلىككە, ۇرپاقتىق ۇرانعا اينالماق. بۇكىل قازاق ەلى بولىپ, ءبىر ماقساتقا جۇمىلساق, ءبىر ءمۇددە توڭىرەگىنە ۇيىسساق, بولاشاعىمىزدىڭ دا ءبىر بولارى ءسوزسىز. ءبارى ساتىمەن بولعاي, اعايىن!
قويشىعارا سالعارا ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك
سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
