ىنتىماق, بىرلىك, كەلىسىم

– باستى ۇستانىمىمىز, دەيدى جەتىسۋلىقتار جەتىسۋدىڭ اسەم تابيعاتى كوكتەمنىڭ شىرايلى شاعىمەن ودان بەتەر تۇرلەنىپ, جەر-انا القىزىل گۇلمەن كومكەرىلىپ, ۋىز شاققا ۇلاسقان. اينالادا بەرەكە مەن بىرلىك تۋى جەلبىرەپ, ەڭبەك پەن دوستىقتىڭ كۇيى شەرتىلۋدە. وسى شاقتا تالدىقورعان قالاسىنىڭ شىعىسىنداعى دوستىق ۇيىندە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىنە وراي “بىرلىگىمىز – باقى­تىمنىڭ باستاۋى” تاقىرىبىندا قازاق حالقىمەن تاعدىرلارىن بايلا­نىستىرعان ۇلتتار مەن ەتنوس وكىلدەرى باس قوسىپ, بۇگىنگى شۋاقتى مەرەكەنىڭ اۋقىمىن ايقىنداي ءتۇستى. وبلىستاعى “ۆيدەرگەبۋرت” نەمىس قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى ۆلادي­مير مولودتسوۆ 1 مامىر مەرە­كەسىنىڭ وزگە مەرەكەلەردەن وزگەشەلىگىن ورتاعا سالدى. ەلباسىنىڭ جولداۋىندا حالىق­تىڭ بىرلىگىن, تاتۋلىعىن نىعايتۋ – باس­تى ماقسات ەكەندىگى اتاپ كور­سەتىلسە, بۇگىن­دە وبلىستىق قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسى ناقتى باعدارلى جۇمىس­تارىمەن ونى دالەلدەپ كەلەدى. ماسەلەن, نەمىستەردىڭ قوعامدىق بىرلەس­تىگى 1992 جىلدان بەرى نەمىس مادەنيەتىن جاڭعىر­تۋ, ساقتاۋ جانە دامىتۋ, تۋعان ءتىلى مەن ءداس­تۇرىن, سالتتارى مەن ادەت-عۇرىپ­تارىن وقىپ-ۇيرەنۋ, تاعى باسقا جۇمىس­تار­عا قولداۋ كورسەتىپ, بىرلىكسىز ءىس بىتپەي­تىنىن دالەلدەپ كەلەدى, دەدى ول ءوز سوزىندە. قازاقستاندىق نەمىستەردىڭ قارت ادام­دار كلۋبى حالىق داستۇرلەرىن قۇنت­تايدى جانە ونى جاس ۇرپاققا جەت­كىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ء“Senىorenklub” كلۋبى ءوز دوستارىن نەمىس ۇيىندە قابىل­داپ, داستارقان باسىنداعى ىستىق كوفە مەن جىلى پەيىلدەگى اڭگىمە – دۇكەن قۇرۋ اسا ءبىر جاعىمدى ءىس. وسى ساتتە وتكەن ەسكە الىنىپ, ولەڭدەر وقىلىپ, اندەر شىرقالاتىنى دا بار. كوبىنە ارداگەرلەر سوناۋ سۇراپىل جىلدارداعى قازاق حالقىنىڭ وزدەرىنە دەگەن ءىلتيپاتىن, دوستىق پەيىلىن جاس ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ, جاقسىلىققا جاقسىلىق جاساۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىرادى. قازاق حالقىنىڭ ءتىلىن ءبىلۋ, ءداستۇر-مادەنيەتىن سىيلاۋدى قالىپتاس­تىرۋ دا نەگىزگى بورىشىمىز, دەدى بىرلەستىك باسشىسى. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, حاتشى­لىق مەڭگەرۋشىسى عابيت تۇرسىن­باي 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەرەكەسى تاتۋلىق پەن بەرەكەنىڭ ۇيىتقىسى, ءارى ورتاق شاڭىراقتىڭ بەرىكتىگىنىڭ بەينەسى سانالاتىنىنا توقتالدى. “ىنتىماق, بىرلىك, كەلىسىم, ەڭ اسىل باقىت ەل ءۇشىن” دەگەندەي, جەتىسۋ ءوڭىرى­نىڭ تۇرعىندارى دا مەرەكەنى كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيمەن قارسى الۋعا دايىندىق ۇستىندە ەكەندىگىنە ەكپىن بەرىلدى. جىل سايىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر وبلىس ورتالىعىندا وتەتىن “دوستىق” فەستي­ۆالى­نىڭ جانە سالتاناتتى شەرۋدىڭ باستاۋشىسى بولادى. وسى كۇنى دوستىق ۇيىندە حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ارقىلى كوركەمدىك دارەجەسى جوعارى, رۋحاني-ەستەتيكالىق تاربيەسى مول ءان-بي ونەرىن حالىق اراسىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, جاندان­دىرۋ, تالانتتى جاستاردى انىقتاپ, بولاشاقتارىنا جول اشۋ ماقساتىندا “ونەرىم – ءومىرىم” اتتى ۆوكالدى-حورەوگرافيالىق بايقاۋ وتەدى. بايقاۋعا ءوڭىردىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن شىعارماشى­لىق توپتار قاتىسىپ, ونەرلەرىن ورتاعا سالادى. وندا جۇلدەلى ورىن العاندار 1 مامىر كۇنگى شەرۋدەن سوڭ باستالاتىن “دوستىق فەستيۆالى” كونتسەرتىندە قۇرمەتتى قوناق, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى لاكي كەسوگلۋمەن ءبىر ساحنادا شاھار تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا ءوز ونەرلەرىن ۇسىنادى دەپ كۇتىلۋدە. وسىعان وراي اسسامبلەيا مۇشەلەرى مەن حاتشىلىق قىزمەتكەرلەرى مادەني شارا­نى ءوز دەڭگەيىندە وتكىزۋ ءۇشىن جۇمى­لا جۇمىس جاساۋدا, دەدى اتقارىلا­تىن مادەني شارالار جايلى وي ءبولىسىپ. سونىمەن قاتار, 15 مامىر كۇنى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلتايشىلىعىمەن حالىقارالىق وتباسى كۇنى اتاپ وتىلەتىنى بەلگىلى. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ دوستىق ۇيىندە بيىل­عى جىلى ءىV رەت وتكىزىلەتىن وبلىستىق “ورتاق شاڭىراق اياسىندا” فەستيۆالىنە دايىندىق قىزا تۇسكەن. بۇل شارا وتباسى جىلۋى مەن تاتۋ دا جاراسىمدى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ارقىلى جالعاسىن تاباتىن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ جارقىن مىسالىن كورسە­تەتىنىن دە ايتقان ابزال. ەلىمىزدەگى تاۋەلسىزدىك ناتيجەسىندە تۇرىك حالقى دا كوپتەگەن تابىستارعا قول جەتكىزدى. بىرلىك پەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدى ناسيحاتتاۋ – وڭىردەگى تۇرىك ءما­دەني ورتالىعىنىڭ كوپ قىرلى قىز­مەتىنىڭ باستى ارقاۋى. ولار وبلىستىق اسسام­بلەيانىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالا­سىپ, جەر­­گىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن بىرلە­سە جۇ­مىس اتقارىپ, “قازاقستاندىق قوعام­دا تۇراق­­­تىلىقتى ساقتاۋعا, ەتنوس­ارالىق دوس­تىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان”, دەپ ساناي­­تىنىنا كوز جەتكىزىلۋدە. وسى ورايدا وب­لىس­­تىق ءماس­ليحاتتىڭ دەپۋتاتى گ.كاسا­نوۆ باستاۋى­مەن ومىرگە كەلگەن ىرگەلى ىستەر ءوز الدىنا. قازاقتار مەن ورىستار ءۇش عاسىر بويى ءبىر-بىرىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, وسىنىڭ ءوزى ۇقساس بەلگىلەردىڭ قالىپ­تاسۋىنا ءىز سالعانى ايان. ەكى حالىقتىڭ تاريحي – رۋحاني – ادامگەرشىلىك جاقىن­داسۋى جۇزەگە استى دەۋگە بولادى. سلاۆيان داستۇرلەرىن, ادەت-عۇرىپتارىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ, ۇلتتىق سانا-سەزىمدى ءتاربي­لەۋ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى, ءتىلدى ۇيلەسىمدى دامىتۋ قاجەتتىگى وڭىردە ورىس ورتالىعىن قۇرۋعا يتەرمەلەدى. تالدى­قورعان وبلىستىق ورىس مادەني ورتالىعى 1992 جىلى ماۋسىمدا اشىلدى. ولار مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ وزىندىك جارقىن مەرەكەلەرىن شەبەر ۇيىمداستىرعان. ورتالىق مۇشەلەرى 1 مامىر كۇنىنە دوستىقتىڭ تۋىن جوعارى ۇستاپ, ءان مەن جىردان شاشۋ شاشادى. تالدىقورعانداعى “اۆيۆ” ەۆرەي مادەني ورتالىعى بالالار مەن جاستار اراسىنداعى درامالىق ۇيىرمە جۇمىسىمەن كەڭىنەن تانىمال. “جىلجىمالى ەۆرەي كىتاپحاناسى” رۋحاني كومەك كورسەتەدى. مۇندا تاريح جانە فيلوسوفيا, سالت-ءداس­تۇر­لەر جانە بالالار ادەبيەتى جالىقپاي تەرىپ-جيناقتالىپتى. دەسەك تە, جىل سايىن ءبىر كەلەتىن بىرلىك مەرەكەسىنىڭ ولار ءۇشىن دە ماڭىزى زور ەكەندىگى ايتىلىپ, ءىس-شارالار اۋقىمى بەلگىلەندى. بۇگىندە جەتىسۋلىق قاراشاي-بالقارلار مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قاراپ, تىلدەرى, داستۇرلەرى مەن سالتتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىمەن تەرەڭ اينالىسۋدا. ەلىمىزگە تاعدىر تالكەگىمەن كەلگەن ەتنوس وكىلدەرى وسىندا تۇراقتادى. ءسويتىپ, قازاقستان ولاردىڭ وتانىنا اينالدى. جەرگىلىكتى حالىق تاعدىر تەزىنە ءتۇسىپ, قۋعىنعا ۇشىراعانداردىڭ اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە كومەكتەسىپ, باسپانا, ۇرپاق وسىرۋدە قولۇشىن سوزدى. سول ءبىر قيىن كەزدەگى مەيىرىم مەن جىلىلىعى ءۇشىن ولار قازاقتارعا اسا قۇرمەتپەن, تۋىسقاندىق سەزىممەن قارايتىنىن ورتالىق مۇشەلەرى ءوز اڭگىمەلەرىنە ارقاۋ ەتتى. قاراشاي-بالقار “مينگي-تاۋ” ايماقتىق قوعامدىق بىرلەستىك بەلسەندىلەرى وسى ءبىر بىرەگەي حالىقتىڭ مادەنيەتىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن ساقتاۋ ءۇشىن كوپ ىستەر اتقارىپ كەلە جاتقاندىعى باسقوسۋ بارىسىندا انىق اڭعارىلدى. قازاق جانە وزبەك حالقى بىرنەشە عاسىرلار بويى ءبىر-بىرىمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ءومىر سۇرۋدە. بىزدەردى تاريحي كۇردەلى وقيعالار عانا ەمەس, مادەنيەتتىڭ ورتاقتىعى دا تىعىز بايلانىستىرىپ وتىر. ەكى حالىقتىڭ تاعدىرى ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەلى قاشان, دەيدى اڭگىمە اراسىندا اسسامبلەيا حاتشىلىعىنىڭ باس مامانى جاننا ورازعاليەۆا. الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا – تالدىقورعان, قاپشاعاي قالالارى, وتەگەن باتىر كەنتىندە ۋكراين مادەنيەتى فەستي­ۆالدارى جىل سايىن ۇيىمداستىرىلسا, “چاروۆنيتسا” ءانسامبلى, حور ۇجىمى جۇمىس ىستەپ, مەرەكەگە ونەرلەرىن تارتۋ ەتەدى. تالدىقورعان قالاسىندا “تۋعان تەل” تاتار مادەني ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ باستاۋى – ۇلتارالىق دوستىق قاتىناستى نىعايتۋ, اتا-بابا ءداستۇرىن, انا ءتىلىن ساقتاۋ سياقتى مىندەتتەر وزدەرىنىڭ باستى ماقساتتارى ەكە­نىن ايتىپ, ىنتىماق مەرەكەسى قار­ساڭىندا “اينالايىن” بالالار ۇيىنە ۋاقىت­شا ورنالاستىرىلعان تاسقىننان زارداپ شەككەن قىزىلاعاشتىق بالالارعا قايىرىمدىلىق شارالارىن كورسەتسە, ورتالىق ونەرپازدارى ونەرلەرىمەن ءتانتى ەتتى. ۇلتتىق كيىمدەرى بويلارىنا جاراسقان ءار ەتنوس وكىلدەرىنىڭ كوڭىل-كۇيلەرى حالقىمىز بىرلىگىنىڭ ىرىس-بەرەكەمىز بەن باق-داۋلەتىمىزدىڭ قالتقىسىز كەپىلىندەي كورىندى. كوگىلدىر تۋىمىز دا بيىكتە جەلبىرەسە, اق كوگەرشىندەي پاك دوستىق نيەت ورنىققانىن دا پاش ەتتى. سونداي-اق, ءار شاڭىراققا باقىت قۇسى ۇيا سالسا دەگەن نيەتپەن ءورىلدى. “وتانىمىز – قازاقستان جاساي بەر­سىن!” دەگەن تىلەك ءار جۇرەكتە جاڭعىرىپ, وعان جەتكىزەتىن ىنتىماقتىڭ ۋىعىن بەكىتۋگە بەل بۋىلعانى انىق اڭعارىلدى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. سۋرەتتە: بىرلىكتى باقىتتىڭ باستاۋىنا بالاعان ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى مەرەيلى مەرەكەدە باس قوستى.