تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • 03 تامىز، 2021

كۋ حونگ-سوك: «ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگىمىز – مادەني جانە دوستىق قارىم-قاتىناس»

171 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا كورەيا رەسپۋبلي­كاسىمەن (وڭتۇستىك كورەيا)  جان-جاقتى قارىم-قاتىناس ورناتىلىپ، ءوزارا ءتيىمدى ىنتى­ماقتاستىق جەمىستى جالعاسىن تابۋ ۇستىندە. وسىعان وراي، كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى كۋ حونگ-سوك مىرزاعا بىرنەشە ساۋال قويعان ەدىك.

– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا، قازاق­ستانداعى ديپلوماتيالىق قى­زمەتىڭىزگە كىرىسكەنىڭىزگە ءبىر جىل تولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋى­ڭىز جاھاندىق پاندەميا­مەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى بەلگىلى. وسى كۇردەلى كەزەڭدە قازاق­ستان­مەن تانىستىعىڭىز قالاي باستالدى؟

– دۇرىس ايتاسىز، نۇر-سۇلتان­عا كەلگەنىمە ءبىر جىل بولدى. مەن نەگىزى وتكەن جىلى 8 مامىر­دا قازاق­ستانعا ەلشى رەتىندە تاعا­يىن­دالعاننان كەيىن بىردەن ۇشىپ كەلۋىم كەرەك ەدى. الايدا تۋرا سول ۋاقىتتا پاندەمياعا باي­لا­نىس­تى قازاقستان مەن كورەيا رەس­پۋب­ليكاسى اراسىنداعى اۋە رەيستەرى توقتاپ، قىزمەتىمە كىرىسە المادىم. جاعداي تۇراقتالىپ، بارلىعى قالپىنا كەلگەندە اشىلعان ال­عاش­قى رەيسپەن قازاقستانعا ۇشىپ كەل­دىم. قازىر ەسكە السام، سول سات­تە ءوزىمدى قازاقستانعا قايتا جول سالعان ادام سەكىلدى سەزىنگەن ەكەن­مىن. مۇندا كەلىپ، قىزمەتىمە تو­لىق كىرىسكەنىممەن، پاندەمياعا باي­لانىستى شەكتەۋلەر كوپ ەدى. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەلشىلىك ىندەت­پەن كۇرەستە قول قۋسىرىپ وتىرا المادى. ەكى ەل اراسىنداعى دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستى دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىس­تى. سول كۇردەلى كەزدە الماتى قالاسىندا ورنالاسقان كورەي كلينيكاسى ىندەتتى انىقتاۋدا دياگ­نوستيكالىق قىزمەت كورسەتىپ، ۆيرۋس­پەن كۇرەسكە ءوز ۇلەسىن قوستى. كەيىنىرەك قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتىعا جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا سول مەكەمەنىڭ قىزمەتىمەن دە تانىس­تى. سونداي-اق كورەيا ۇكىمەتىنىڭ ىن­دەت­پەن كۇرەستەگى تاجىريبەسىن تانىس­تىرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ارىپ­تەس­تەرمەن ءتۇرلى كەزدەسۋلەر، سە­مي­نارلار مەن باسقا دا ءىس-شا­را­لار ۇيىمداستىردىق. سون­داي-اق كورەيا رەسپۋبليكاسى قازاق­ستانعا 800 مىڭ دوللار كولە­مىندە گۋمانيتارلىق كومەك كور­سەتتى. بۇل كومەكتىڭ ءبىر بولىگى كورەيا ەلشىلىگىنىڭ، ددۇ-نىڭ قا­زاق­ستانداعى وكىلدىگىنىڭ جانە قازاق­ستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇش­جاقتى فورماتتا ۇسىنىلدى. ودان بولەك، قارتتار ۇيلەرىنە، با­لا­لار ۇيلەرىنە، مەكتەپتەرگە، حا­لىق­تىڭ وسال توپتارىنا ارناپ، قا­يى­­رىم­دىلىق ءىس-شارالارىن وت­كىز­دىك. بۇل ءىس-شارالارعا ءوزىم دە قا­تىس­تىم. مەن ءۇشىن وسى ساتتەر قىزمەتى­م­مەن باي­لانىستى ىستىق ءارى قىم­­بات ەس­تەلىكتەر بولىپ قالدى. كو­رەي حال­­قىندا «قيىن ساتتە قول سوز­­عان دو­سىڭ – جاقىن تۋىسىڭنان قىم­­بات» دەگەن ماقال بار. مەن دە قازاق­­ستان­­دىقتارعا شىن كوڭىلمەن كومەك­تەس­­كىم كەلدى. بىلتىر وسى سەكىل­دى بىر­قاتار ءىس-شارانى جۇزەگە اسىردىق.

– قازاقستان مەن كورەيا رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ديپلو­ماتيا­لىق بايلانىسى جوعارى دەڭ­گەيدە ەكەنى بەلگىلى. قوس ەل­دىڭ ساياسي، ساۋدا-ەكونومي­كا­لىق، ينۆەستيتسيا­لىق، يننوۆا­تسيالىق، مادەني، سپورتتىق جانە تۋريستىك سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعى جىل­دان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ پوستپاندەميا كەزەڭىندەگى قارىم-قاتىناسىمىز قالاي دامىماق؟

– قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەت­كىزگەننەن كەيىن، 1992 جى­لى ەل­دەرىمىزدىڭ اراسىندا ديپ­­لو­ماتيا­لىق قارىم-قاتىناس ورنا­تىلدى. كەلەسى جىلى ىنتى­ماق­­تاستىعىمىزعا 30 جىل تولادى. كورەيادا بۇل كەزەڭ ادام­نىڭ جاستىقتان شىعىپ، كەمەلدەنۋ شاعى دەپ اتالادى. 2009 جىلى ەكى ەل ءوزارا قارىم-قاتى­ناس دەڭگەيىن ستراتەگيالىق ارىپ­تەس­تىككە دەيىن كوتەردى. قازاق­ستان ءبىز ءۇشىن – ورتالىق ازيا وڭى­رىن­دەگى نەگىزگى ساۋدا جانە ين­ۆەس­تي­تسيالىق ارىپتەسىمىز، سون­د­اي-اق «جاڭا سولتۇستىك ساياسات» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى. مەنىڭ ويىمشا، ەكىجاق­تى بايلانىستىڭ ۇزدىكسىز دامۋى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ارا­سىن­داعى سەنىمدى قارىم-قاتى­ناس­پەن تىكەلەي بايلانىستى. 2019 جىلى كورەيا پرەزيدەنتى مۋن چجە ين قازاقستانعا كەلگەن ساپا­رىندا پرەزيدەنت قاسىم-جو­مارت توقاەۆپەن جانە تۇڭ­عىش پرە­زيدەنت – ەلباسى نۇرسۇل­تان نازار­باەۆپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ساپار بارىسىندا «سامال جەل» اتتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا ءىس-قيمىل دەڭگەيىن ارت­تىرۋ باعدارلاماسىنا قول قو­يىلدى. ودان بولەك، ۇكىمەت، پار­لامەنت دەڭگەيىندە دە وسىنداي تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناعان. دەسە دە ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگىمىز – ازاماتتار اراسىنداعى مادەني جانە دوستىق قارىم-قاتىناس. حالىقتارىمىزدىڭ ءدال وسى ىزگى قاسيەتتەرى ۇكىمەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تۇسەدى.

قازاقستان كوشەلەرىنەن Hyundai، Kia سەكىلدى كورەي وندىرۋ­شى­لەرىنىڭ اۆتوكولىكتەرىن ءجيى كوزىم شالادى. ءار ۇيدە كورەيدىڭ Samsung، LG كومپانيالارىنىڭ تۇرمىستىق تەحنيكاسى، سمارتفونى بار. سونداي-اق تەلەديداردان كورەي تەلەحيكايالارىن ءجيى كورسەتەتىنىن بايقايمىن. سول ارقىلى قازاق حالقى كورەيا تۋرالى كوپ بىلەدى-اۋ دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. ال جىلىنا 50 مىڭنان استام قازاقستاندىق كورەياعا سايا­حاتتايدى ەكەن. سونداي-اق قازاق مادەنيەتى كورەيادا دا تانىمال بولا باستادى.

ەكى ەلدىڭ پاندەميادان كە­يىن­گى ىنتىماقتاستىعىنا كەلەر بول­ساق، باستى ءتورت باعىتتى اتاپ وت­كىم كەلەدى. پاندەميا كور­سەت­كەن­دەي، ەڭ الدىمەن، دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىق­تى كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سا­ناي­مىن. قازىر الەمدە قاشىق­تان جۇمىس ىستەۋ، ءبىلىم الۋ كەڭى­نەن تارالىپ جاتىر. سول سەبەپتى، ەكىنشىدەن، اقپاراتتىق يننوۆا­تسيا­لىق تەحنولوگيانى دامىتۋ ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن، مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى ىنتى­ماق­­تاس­تىق. قازىر كليماتتىڭ وزگە­رۋى، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوز­­دەرى وزەكتى بولىپ وتىر. تورتىن­شىدەن، بىزگە جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىن­داعى ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىن­دە تازا ەنەرگەتيكانى جانە جال­پى جاسىل تەحنولوگيانى جاق­تايتىنىن، جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن پايدالاناتىن ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى قول­داي­تىنىن ايتىپ، بۇكىل دامىعان الەم اتوم ەنەرگياسىنا يەك ارتادى دەگەن ەدى. مەن بۇل پىكىرمەن تولىق كەلىسەمىن. الايدا اتوم ەنەر­گياسىن پايدالانۋ كەزىندە قاۋىپ­سىزدىك اسا ماڭىزدى. مۇنداي ستانسالاردى سالاردا قاۋىپسىز­دىك پەن باسقارۋ تاجىريبەسى ماڭىز­دى. كورەيانىڭ بۇل سالادا تاجىري­بە­سى جەتكىلىكتى بولعاندىقتان، اتوم ەنەر­­­گەتيكاسىنداعى ىنتىماقتاس­تى­قتى قاراستىرۋعا بولادى دەر ەدىم. ەگەر قازاقستان اتوم ستان­سا­­سىن سالۋدى جوسپارلاسا، كورەيا ۇكىمەتى بۇعان قىزىعۋشىلىق تانىتارى ءسوزسىز.

جالپى، قازاقستاندا 300-دەن استام شاعىن جانە ءىرى كورەي كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. بۇرىن تۇرمىستىق تەحنيكا مەن كولىكتەر كورەيادان تاسىمالدانسا، قازىر قازاقستاندا ءوندىرىس ورىندارى اشىلعان. ماسەلەن، بىلتىر Hyundai زاۋىتى اشىلدى. سونداي-اق «راحات» كومپانيا­سىن ساتىپ العان كورەيالىق Lotte كورپوراتسياسى قازاقستاندا كونديتەر­لىك ءونىم شىعارادى. ودان بولەك، قۇرىلىس، بانك سالاسىندا دا كورەيا كومپانيالارى بەلسەندى. قازاق­ستان، ەڭ الدىمەن، رەسۋرسىمەن، اقىلدى، باسەكەگە قابىلەتتى جاس ماماندارىمەن، كورەياعا دەگەن جاقسى قارىم-قاتىناسىمەن جانە ءتيىمدى شارتتارىمەن ءبىزدى قىزىقتىرادى.

– ورتالىق ازيادا وتكەن عاسىردا ساياسي قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعان ەتنوستىق كورەيلەر­دىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ كەلەدى. كەزىندە تاريحي وقيعا­لار­دىڭ سالدارىنان جىراق­قا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بول­­عان كورەيلەر ەكى ەل اراسىن­داعى بايلانىستا قانداي ءرول اتقارادى؟

– 1937 جىلى كوپتەگەن كورەي رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنان ور­تا­لىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋماعى­نا كۇشتەپ كوشىرىلگەنى بەلگىلى. سول كەزەڭنىڭ قيىندىعى تۋرالى دە­رەك­تى فيلمدەر مەن باعدارلا­ما­لاردان كورىپ ءبىلدىم. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قازاق حالقى كو­رەي­لەردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، باسپانا مەن اس بەرىپ، قولۇشىن سوزدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاق­ستانعا جەر اۋدارعان كورەيلەر امان قالدى. قازىر ەلدە كورەي دياس­پو­راسىنىڭ 100 مىڭنان استام وكىلى تۇرادى. جەرگىلىكتى كو­رەي­لەر­مەن كەزدەسۋدە ولار ءاردا­يىم قازاق جەرى مەن حالقىنىڭ ريا­سىز كوڭىلىنە العىسىن ءبىلدى­رىپ جاتادى. كورەيا رەسپۋبليكاسى­نىڭ ەلشىسى رەتىندە مەن دە كورەي حال­قى­نىڭ اتىنان قازاق ەلىنە شىن جۇرەك­تەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.

كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىل­دەرى بۇگىندە قازاقستان قوعا­مىن­دا ءوز ورنىن تاپتى دەۋگە بولادى. پار­لامەنت ءماجىلىسى دەپۋتات­تارى­نىڭ 7-ءشى شاقىرىلىمىنا تاريحتا العاش رەت كورەي دياسپوراسىنان 2 دەپۋتات سايلاندى. كورەي دياس­پوراسىن كورەيا مەن قازاقستاندى بايلانىستىراتىن كوپىر دەۋگە بولادى.

سونداي-اق 1937 جىلى قازاق­ستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان كورەيلەردىڭ اراسىندا كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق باتىرى، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن گەنەرال حون بوم دو بولعانىن ايتقىم كەلەدى. ول قىزىلوردا قالاسىندا جەر­لەنگەن. الداعى ۋاقىتتا پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى جۇزەگە اساتىن كەزدە باتىر­دىڭ سۇيەگىن تاريحي وتانىنا قاي­تارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ارقىلى ەكى ەل تۇرعىندارىنا سول ءبىر تاريحي وقيعا مەن ءوزارا دوس­تى­عىمىزدى تاعى ءبىر ەسكە سالامىز. بيىل ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى پرە­­زي­دەنت ق.توقاەۆتىڭ كورەياعا ساپارىن ۇيىمداستىرۋدى پىسىق­تاپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ءبىزدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىنا­سى­مىزدى تاعى ءبىر دەڭگەيگە كوتەرە­تىن جانە قازاقستان تاۋەلسىز­دىگى­نىڭ 30 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قار­سا­ڭىنداعى ماڭىزدى ساپار بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.

– وڭتۇستىك كورەيانىڭ سىرت­قى ساياساتىنداعى ورتالىق ازيانىڭ رولىنە توقتالساق. ءوزارا بايلانىستا باسىمدىق قاي سالاعا بەرىلىپ وتىر؟

– ورتالىق ازيا مەن كورەيا ىن­تى­ماقتاستىعىنىڭ مىڭ جىلدان استام تەرەڭ تاريحى بار. اسى­رە­سە، ءبىزدى ەكى ەل ارقىلى وتكەن جىبەك جولى بايلانىستىردى. كەيى­نىرەك، قازىرگى تاريحتا 1937 جىلى كورەيلەردىڭ ورتالىق ازيا­عا جەر اۋدارۋى حالىقتار ارا­سىن­داعى بايلانىستى نىعايتا ءتۇستى. ال 1990 جىلداردىڭ باسىن­دا كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كە­يىن ايماقتاعى ەلدەر اراسىن­دا قازاق­ستان العاشقى بولىپ نا­رىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇردى. ءدال وسى سەبەپتى قازاقستان كورەيا­نىڭ نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا سەرىكتەسىنە اينالدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ارىپتەستىكتى دامىتاردا ءاردايىم قازاقستاننىڭ ايماقتاعى كوشباسشىلىق ءرولىن نازارعا الامىز. جىل سايىن سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرى دەڭ­گە­يىن­دە وتەتىن «ورتالىق ازيا – كورەيا ىنتىماقتاستىق فورۋمى» ار­قى­لى ايماقپەن بايلانىس­تى ۇزبەيمىز. مەملەكەتتەر اراسىن­دا ۇيلەستىرۋشى قىزمەت اتقا­را­تىن فورۋم حاتشىلىعى دا بار. قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا اي­ماقتاعى كوشباسشى ەل رەتىن­دە كورەيا مەن ورتالىق ازيا ىنتى­ماق­تاستىعىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

– سىرتقى ساياسات تۋرالى ايت­قان­دا وڭتۇستىك كورەيانىڭ سول­تۇستىك كورەيامەن قارىم-قا­تى­نا­سىن اينالىپ ءوتۋ قيىن. وسى رەتتە ەكى ەلدىڭ قازىرگى باي­لانى­سىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟

– كورەيا ۇكىمەتى ماڭىزدى ەكى ماق­ساتتى كوزدەيدى. ولار – سول­تۇس­تىك كورەيانى تولىعىمەن يادرو­لىق قارۋدان ازات ەتۋ جانە تۇبەك­تە تۇراقتى بەيبىتشىلىك ورناتۋ. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەز كەلگەن اران­داتۋشىلىق نەمەسە جانجال تۋدىراتىن ارەكەتتەردى بولدىرماي، قاۋىپسىزدىك تۋرالى ءوزارا كەپىلدىك بولۋى شارت جانە ءال-اۋقاتتى ارت­تىرۋعا بىردەي ۇمتىلۋىمىز كەرەك. سولتۇستىك كورەيامەن ديالوگ جۇر­گىزىپ، قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى. سوڭعى جىلدارى سول­تۇستىك جانە وڭتۇستىك كورەيا مەم­لە­كەتتەرىنىڭ باسشىلارى بىر­نەشە كەزدەسۋ وتكىزدى. اقش پەن سولتۇستىك كورەيانىڭ باسشىلارى 3 رەت كەزدەستى. جاقىندا وڭتۇس­تىك كورەيا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى اقش-قا ساپارمەن بارىپ، جاڭا­دان سايلانعان پرەزيدەنت باي­دەنمەن كەزدەستى. قوس ەل دە سول­تۇس­تىك كورەيانى يادرولىق قارۋدان تو­لىعىمەن ازات ەتۋگە جانە اي­ماقتا بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ۇمتى­لاتىنىن راستادى. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ باستى قۇرالى – ديالوگ پەن ديپلوماتيا ەكەنى ايتىلدى. قازاقستان وڭتۇستىك كورەيانىڭ سولتۇستىك كورشىسىنە قاتىستى سايا­ساتىن ۇنەمى قولداپ كەلەدى جانە بولاشاقتا دا سولاي بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

– سوڭعى جىلدارى قازاق­ستان­نان وڭتۇستىك كورەياعا بارا­تىن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ماسە­لەسى وزەكتى بولىپ وتىر. وسى ماسەلەدە وڭتۇستىك كورەيانىڭ ۇستا­نىمى قانداي؟

– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ دوستىعى مەن ءوزارا قىزىعۋشىلىعى ءبىزدىڭ ىن­تىماقتاستىعىمىزدى ودان سا­يىن نى­عايتا تۇسەدى. 2014 جىلى ەل­دەر ا­راسىندا ۆيزاسىز ساپارلار تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسىدان كەيىن كورەياعا كەلەتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. ۆيزاسىز رەجىمنىڭ باستى ماق­ساتى – ازاماتتار اراسىنداعى بايلانىستى جانداندىرۋ بولدى. وكىنىشكە قاراي، قازاقستاننىڭ كەيبىر ازاماتتارى بۇل كەلىسىم­دى بۇرىس پايدالانىپ، كورەياعا زاڭسىز جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن باردى. قازىر قازاقستاننان كەلگەن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى شامامەن 10 مىڭ ادامعا جەتتى. بۇل كورەيا قوعامىندا دا وزەك­تى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ونى شەشۋ ءۇشىن ەكى ەل ۇكىمەتى، سون­داي-اق كوشى-قون، قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارى تىعىز جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

– ديپلومات رەتىندە ءتۇرلى مەم­لە­كەت­تەردە قىزمەت ەتكەن سوڭ، سول ەلدەردىڭ مادەنيە­تىن، تى­­نىس-تىرشىلىگىن تاني باستاي­تى­­­نىڭىز انىق. قازاقستاننىڭ، قازاق حالقىنىڭ قانداي ەرەك­شە­­ل­ىك­تەرىن ايرىقشا اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

– قازاقتاردىڭ كورەي مادە­نيەتىنە قىزىعۋى جانە كەرى­سىنشە كورەيلەردىڭ قازاقتىڭ سالت-ءداس­تۇرىن ەرەكشە باعالاۋىنىڭ سەبە­بى – ەكى ۇلتتىڭ ۇقساستىعىندا دەر ەدىم. مىسالعا، قوناققا دەگەن قۇرمەت پەن ءىلتيپاتتى ايتۋ­عا بولادى. 1937 جىلى قازاقتار­دىڭ كورەي حالقىن جىلى قابىل­داعا­نىن ايتتىق. وسى سەكىلدى قوناقجاي­لىلىق كورەيادا دا بار. وتباسىن جوعارى قويۋ مادەنيەتىمىز دە ۇقساس. ۇلكەن شاڭىراقتىڭ استىندا اتا-اجە، نەمەرەلەرگە دەيىن ۋلاپ-شۋلاپ باس قوسقاندى جاقسى كورە­مىز. ۇلكەندى سىيلاۋ، قۇرمەتتەۋ ەكى حالىققا دا ءتان. سول سەبەپتى قازاق­تار كورەي تەلەحيكايالارىن كور­گەندە ورتاق قاسيەتتەرىمىزدى باي­قاپ جاتادى. ءتىلىمىزدىڭ گرامماتيكاسى مەن قۇرىلىمى دا ۇقساس كەلەدى. كەيدە كورەي ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن جاستاردى كورىپ، ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنە تاڭعالامىن، ءتىپتى كورەيلەرمەن شاتاستىرىپ الاتىن كەزدەر دە بولادى. جاڭادان اشىلعان قازاق دراما تەاترىنا بارعاندا سپەكتاكلدە ويناعان قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپابىن مىنا كورەيدىڭ اسپابىنا قات­تى ۇقساتتىم (بولمەدە تۇرعان جەتى­گەنگە ۇقساس اسپاپقا نۇسقادى – م.ب.). ايتقىم كەلگەنى – ءبىزدى باي­لانىستىراتىن ۇلتتىق، مادەني قۇندىلىقتارىمىز جەتكىلىكتى.

– ءتىل ۇيرەنۋ ماسەلەسى قالاي بولىپ جاتىر؟

– مەن 30 جىل بويى ديپلوما­تيا­لىق قىزمەتپەن اينالىسىپ كەلەمىن جانە انا ءتىلىم – كورەي تىلىنەن باسقا، اعىلشىن، قىتاي، جاپون جانە نەمىس تىلدەرىن بىلە­مىن. ازىرگە قازاقشا امانداسۋ مەن كۇندەلىكتى قولدانىسقا قا­جەت كەيبىر ءسوزدى ۇيرەندىم. اري­نە، ءتىل­دى مەڭگەرۋگە ىقىلاسىم بار. الاي­دا وزىمە شەت ءتىلىن مەڭگەرۋ­دەگى مۇمكىندىگىمنىڭ بارلىعىن قول­دا­نىپ تاستاعانداي كورىنەدى جانە جالقاۋلىق تا بارىن جاسىر­ماي­­­مىن. ەلشىلىكتە قازاق تىلىندە سوي­لەي­تىن قىزمەتكەرلەر ۇنەمى كو­مەك­­تەسىپ وتىرادى، سوندىق­تان تىلگە قاتىستى قيىندىقتى سەزىنبەيمىن.

– قازاقستانعا كەلگەلى بەرى جۇمىستان بوس ۋاقىتىڭىزدى قالاي وتكىزىپ ءجۇرسىز؟ ەلىمىزدىڭ كورىك­تى جەرلەرىن ارالاپ، ۇلت­تىق تاعامدارىنان ءدام تاتىپ ۇلگەردىڭىز بە؟

– قىزمەتىمە پاندەميا كەزىن­دە كىرىسكەنىمە قاراماس­تان، قازاق­ستاننىڭ الماتى، قىزىلوردا، اتىراۋ جانە تۇركىستان سەكىلدى ءىرى ايماقتارىندا بولىپ ۇلگەردىم. وسى قالالاردىڭ ىشىندە ەڭ ما­ڭىزدىسى – الماتى دەر ەدىم. ويت­كەنى وندا وڭتۇستىك كورەيا ازا­ماتتارىنىڭ كوپشىلىگى، سونداي-اق كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. سونداي-اق الماتىدا كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعى ورنالاسقان. ەسىمدە ەرەكشە قالعانى – قىزىلوردا قالا­سى. ايتىپ وتكەنىمدەي، وندا كو­رەي حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قولباسشى، گەنەرال حون بوم دو جەرلەنگەن. بۇل ايماق­تىڭ ءبىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور. قىزىلورداعا ساپارىمدا كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەز­دەسىپ، 90 جاستاعى قاريامەن تىلدەس­تىم. كورەيا ۇكىمەتى قورقىت اتا اتىن­داعى قىزىلوردا مەملە­كەت­تىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كورەي بۇ­رى­شىن اشتى. وعان ەلىمىز تۋرالى كىتاپتار، وقۋلىقتار مەن ءتۇرلى ماتەريالداردى تابىس ەتتىك. كەزدەسۋلەردەن كەيىن قىزىلوردا تارابى قازاقتىڭ ۇلتتىق داستار­قانىن جايىپ، كەشكى اسقا شا­قىردى. وندا ءدامدى استان بولەك، ءداس­تۇرلى ءان مەن كۇي وينادى. نا­عىز قازاقي ورتادا وتكەن سول ءىس­سا­پار ەسىمدە ەرەكشە قالدى.

ودان بولەك، اتىراۋ، اقتاۋ قا­لالارى دا كورەيا ءۇشىن ماڭىز­دى دەۋ­­گە بولادى. ويتكەنى بۇل وڭىر­لەر­دە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاس­تىق­تى ارتتىرا تۇسەتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. سونداي-اق جاقىندا تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى – تۇركىستانعا بارعان ساپارىمدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستان ۇكىمەتى ءوڭىردىڭ تۋريستىك مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ، تۇركى مادەنيەتىن دامىتۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن كوردىم. تۇركىستان قارقىندى دامىپ كەلەدى.

ال ەلوردادا دەمالىس كۇندەرى بوس ۋاقىتىمدا وتباسىممەن بىرگە قازاقتىڭ تاعامدارىنان ءدام تاتۋ ءۇشىن مەيرامحانالارعا بارىپ تۇرامىز. ۇلتتىق تاعامداردى ءدامدى ازىرلەيتىن ورىنداردى الدىن الا تاڭداپ، مىندەتتى تۇردە قوناق بولامىز. نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا سەرۋەن­دەگەندى ۇناتامىن. سونداي-اق قالا ماڭىنداعى كلۋبتاردىڭ بىرىندە گولف وينايمىن. ودان بولەك، «استانا وپەرا» تەاترى، مۋزەيلەر مەن قازاق دراما تەاترى سەكىل­دى مادەني ورىندارعا بارعاندى ۇناتامىن.

قوعامدىق ورىندارعا بار­عاندا سانيتارلىق نورمالاردى قاتاڭ ساقتايتىنىمىزدى ايتا كەت­كىم كەلەدى. ەلشىلىك قىز­مەت­كەرلەرى قازاقستاندا جاپپاي ۆاك­تسينالاۋ باستالعان كەزدە شەتەل­دىك ديپ­لو­ماتيالىق وكىلدىك­تەر­دىڭ اراسىن­دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەكپە الدى. ۆاكتسينا­نى ەرتە الۋ­عا مۇمكىندىك بەرگەن قازاق­ستان ۇكى­مەتىنە العىس ايت­قى­مىز كەلەدى.

– ەلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى اقپا­راتتى قايدان الاسىز؟ قازاق ءباسپاسوزىن وقيسىز با؟

– كۇندەلىكتى اقپاراتتى ەلدەگى باق-تى ءجىتى باقىلاپ وتىرا­تىن قىزمەتكەرلەردەن ءبىلىپ وتىرا­مىن. سوندىقتان قوعامدا نە بو­لىپ جاتقانىن، وزەكتى ماسەلەلەر­دەن حاباردارمىن. مەن قازاق ءتىلىن بىل­مەي­تىندىكتەن، «ەgemen Qazaqstan» سەكىلدى گازەتتەردى تى­كەلەي وقي ال­مايمىن، كوبىنە اۋدار­مادان قا­راي­مىن. ال اعىلشىن تىلىندە اق­­پارات تاراتاتىن ونلاين باسىلىم­داردى ءوزىم قاراپ، كۇندەلىكتى وقىپ وتىرامىن.

– تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدى­عىن اتاپ ءوتىپ جاتقان قازاق ەلىنە قانداي تىلەگىڭىز بار؟

– سىزدەردى قازاقستان تاۋەلسىز­دى­گىنىڭ 30 جىلدىعىمەن شىن جۇ­رەكتەن قۇتتىقتايمىن! وسى 30 جىل ىشىندە قازاقستان تولاعاي تا­بىستارعا قول جەتكىزدى. بۇل جەتىس­تىككە ەل كوشباسشىلارىنىڭ قوسقان ۇلەسى مول. دەگەنمەن بۇل – وسى ەلدىڭ ءار ازاماتىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. وكى­نىشكە قاراي، 30 جىلدىق مەرەيتوي پاندەميامەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. الايدا قازاقستان ۇكىمەتى بۇل داعدارىستى اقىلمەن شەشىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ال كورەيا بيلىگى ىندەتتى ەڭسەرۋدە قول ۇشىن سوزۋعا ءاردايىم دايىن.

قازاقستاندى كورەيا مەن ونىڭ ازا­ماتتارى ارقاشان جاقىن دوس رەتىندە قابىلدايدى. بولا­شاق­تا ەلشى رەتىندە وسى ستراتە­گيا­لىق سە­رىكتەستىك قارىم-قاتى­نا­سى­مىز­دى ودان ءارى دامىتۋدا كۇش-جىگەرىمدى ايامايمىن. بيىل – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىل­دىعى، كە­لە­سى جىلى ەكى مەملەكەتتىڭ ارا­سىن­­داعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولادى. الداعى وتىز جىلدا ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز ودان سايىن تەرەڭدەپ، نىعايا تۇسەتىن كەزەڭ بولادى دەپ سەنەمىن. ال قازاق­ستاندىقتاردان وسى ارىپتەستىكتىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە قىزى­عۋ­­شىلىق تانىتىپ، قولداۋ ءبىل­دىرۋدى سۇرايمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

مەرۋەرت بۇركىتباي،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار