– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا, قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق قىزمەتىڭىزگە كىرىسكەنىڭىزگە ءبىر جىل تولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلگە كەلۋىڭىز جاھاندىق پاندەميامەن تۇسپا-تۇس كەلگەنى بەلگىلى. وسى كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستانمەن تانىستىعىڭىز قالاي باستالدى؟
– دۇرىس ايتاسىز, نۇر-سۇلتانعا كەلگەنىمە ءبىر جىل بولدى. مەن نەگىزى وتكەن جىلى 8 مامىردا قازاقستانعا ەلشى رەتىندە تاعايىندالعاننان كەيىن بىردەن ۇشىپ كەلۋىم كەرەك ەدى. الايدا تۋرا سول ۋاقىتتا پاندەمياعا بايلانىستى قازاقستان مەن كورەيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى اۋە رەيستەرى توقتاپ, قىزمەتىمە كىرىسە المادىم. جاعداي تۇراقتالىپ, بارلىعى قالپىنا كەلگەندە اشىلعان العاشقى رەيسپەن قازاقستانعا ۇشىپ كەلدىم. قازىر ەسكە السام, سول ساتتە ءوزىمدى قازاقستانعا قايتا جول سالعان ادام سەكىلدى سەزىنگەن ەكەنمىن. مۇندا كەلىپ, قىزمەتىمە تولىق كىرىسكەنىممەن, پاندەمياعا بايلانىستى شەكتەۋلەر كوپ ەدى. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەلشىلىك ىندەتپەن كۇرەستە قول قۋسىرىپ وتىرا المادى. ەكى ەل اراسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستى دامىتۋعا بەلسەنە اتسالىستى. سول كۇردەلى كەزدە الماتى قالاسىندا ورنالاسقان كورەي كلينيكاسى ىندەتتى انىقتاۋدا دياگنوستيكالىق قىزمەت كورسەتىپ, ۆيرۋسپەن كۇرەسكە ءوز ۇلەسىن قوستى. كەيىنىرەك قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتىعا جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا سول مەكەمەنىڭ قىزمەتىمەن دە تانىستى. سونداي-اق كورەيا ۇكىمەتىنىڭ ىندەتپەن كۇرەستەگى تاجىريبەسىن تانىستىرۋ ءۇشىن قازاقستاندىق ارىپتەستەرمەن ءتۇرلى كەزدەسۋلەر, سەمينارلار مەن باسقا دا ءىس-شارالار ۇيىمداستىردىق. سونداي-اق كورەيا رەسپۋبليكاسى قازاقستانعا 800 مىڭ دوللار كولەمىندە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتتى. بۇل كومەكتىڭ ءبىر بولىگى كورەيا ەلشىلىگىنىڭ, ددۇ-نىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇشجاقتى فورماتتا ۇسىنىلدى. ودان بولەك, قارتتار ۇيلەرىنە, بالالار ۇيلەرىنە, مەكتەپتەرگە, حالىقتىڭ وسال توپتارىنا ارناپ, قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىن وتكىزدىك. بۇل ءىس-شارالارعا ءوزىم دە قاتىستىم. مەن ءۇشىن وسى ساتتەر قىزمەتىممەن بايلانىستى ىستىق ءارى قىمبات ەستەلىكتەر بولىپ قالدى. كورەي حالقىندا «قيىن ساتتە قول سوزعان دوسىڭ – جاقىن تۋىسىڭنان قىمبات» دەگەن ماقال بار. مەن دە قازاقستاندىقتارعا شىن كوڭىلمەن كومەكتەسكىم كەلدى. بىلتىر وسى سەكىلدى بىرقاتار ءىس-شارانى جۇزەگە اسىردىق.
– قازاقستان مەن كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتيالىق بايلانىسى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنى بەلگىلى. قوس ەلدىڭ ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, يننوۆاتسيالىق, مادەني, سپورتتىق جانە تۋريستىك سالالارداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعى جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟ پوستپاندەميا كەزەڭىندەگى قارىم-قاتىناسىمىز قالاي دامىماق؟
– قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن, 1992 جىلى ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلدى. كەلەسى جىلى ىنتىماقتاستىعىمىزعا 30 جىل تولادى. كورەيادا بۇل كەزەڭ ادامنىڭ جاستىقتان شىعىپ, كەمەلدەنۋ شاعى دەپ اتالادى. 2009 جىلى ەكى ەل ءوزارا قارىم-قاتىناس دەڭگەيىن ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە دەيىن كوتەردى. قازاقستان ءبىز ءۇشىن – ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى نەگىزگى ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ارىپتەسىمىز, سونداي-اق «جاڭا سولتۇستىك ساياسات» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى. مەنىڭ ويىمشا, ەكىجاقتى بايلانىستىڭ ۇزدىكسىز دامۋى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى سەنىمدى قارىم-قاتىناسپەن تىكەلەي بايلانىستى. 2019 جىلى كورەيا پرەزيدەنتى مۋن چجە ين قازاقستانعا كەلگەن ساپارىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆپەن جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ساپار بارىسىندا «سامال جەل» اتتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا ءىس-قيمىل دەڭگەيىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنا قول قويىلدى. ودان بولەك, ۇكىمەت, پارلامەنت دەڭگەيىندە دە وسىنداي تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناعان. دەسە دە ەڭ ماڭىزدى جەتىستىگىمىز – ازاماتتار اراسىنداعى مادەني جانە دوستىق قارىم-قاتىناس. حالىقتارىمىزدىڭ ءدال وسى ىزگى قاسيەتتەرى ۇكىمەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تۇسەدى.
قازاقستان كوشەلەرىنەن Hyundai, Kia سەكىلدى كورەي وندىرۋشىلەرىنىڭ اۆتوكولىكتەرىن ءجيى كوزىم شالادى. ءار ۇيدە كورەيدىڭ Samsung, LG كومپانيالارىنىڭ تۇرمىستىق تەحنيكاسى, سمارتفونى بار. سونداي-اق تەلەديداردان كورەي تەلەحيكايالارىن ءجيى كورسەتەتىنىن بايقايمىن. سول ارقىلى قازاق حالقى كورەيا تۋرالى كوپ بىلەدى-اۋ دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. ال جىلىنا 50 مىڭنان استام قازاقستاندىق كورەياعا ساياحاتتايدى ەكەن. سونداي-اق قازاق مادەنيەتى كورەيادا دا تانىمال بولا باستادى.
ەكى ەلدىڭ پاندەميادان كەيىنگى ىنتىماقتاستىعىنا كەلەر بولساق, باستى ءتورت باعىتتى اتاپ وتكىم كەلەدى. پاندەميا كورسەتكەندەي, ەڭ الدىمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. قازىر الەمدە قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ, ءبىلىم الۋ كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. سول سەبەپتى, ەكىنشىدەن, اقپاراتتىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى دامىتۋ ماڭىزدى. ۇشىنشىدەن, مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق. قازىر كليماتتىڭ وزگەرۋى, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى وزەكتى بولىپ وتىر. تورتىنشىدەن, بىزگە جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە تازا ەنەرگەتيكانى جانە جالپى جاسىل تەحنولوگيانى جاقتايتىنىن, جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن پايدالاناتىن ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى قولدايتىنىن ايتىپ, بۇكىل دامىعان الەم اتوم ەنەرگياسىنا يەك ارتادى دەگەن ەدى. مەن بۇل پىكىرمەن تولىق كەلىسەمىن. الايدا اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىك اسا ماڭىزدى. مۇنداي ستانسالاردى سالاردا قاۋىپسىزدىك پەن باسقارۋ تاجىريبەسى ماڭىزدى. كورەيانىڭ بۇل سالادا تاجىريبەسى جەتكىلىكتى بولعاندىقتان, اتوم ەنەرگەتيكاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قاراستىرۋعا بولادى دەر ەدىم. ەگەر قازاقستان اتوم ستانساسىن سالۋدى جوسپارلاسا, كورەيا ۇكىمەتى بۇعان قىزىعۋشىلىق تانىتارى ءسوزسىز.
جالپى, قازاقستاندا 300-دەن استام شاعىن جانە ءىرى كورەي كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. بۇرىن تۇرمىستىق تەحنيكا مەن كولىكتەر كورەيادان تاسىمالدانسا, قازىر قازاقستاندا ءوندىرىس ورىندارى اشىلعان. ماسەلەن, بىلتىر Hyundai زاۋىتى اشىلدى. سونداي-اق «راحات» كومپانياسىن ساتىپ العان كورەيالىق Lotte كورپوراتسياسى قازاقستاندا كونديتەرلىك ءونىم شىعارادى. ودان بولەك, قۇرىلىس, بانك سالاسىندا دا كورەيا كومپانيالارى بەلسەندى. قازاقستان, ەڭ الدىمەن, رەسۋرسىمەن, اقىلدى, باسەكەگە قابىلەتتى جاس ماماندارىمەن, كورەياعا دەگەن جاقسى قارىم-قاتىناسىمەن جانە ءتيىمدى شارتتارىمەن ءبىزدى قىزىقتىرادى.
– ورتالىق ازيادا وتكەن عاسىردا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ەتنوستىق كورەيلەردىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى ءوسىپ-ءونىپ كەلەدى. كەزىندە تاريحي وقيعالاردىڭ سالدارىنان جىراققا قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولعان كورەيلەر ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستا قانداي ءرول اتقارادى؟
– 1937 جىلى كوپتەگەن كورەي رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اۋماعىنا كۇشتەپ كوشىرىلگەنى بەلگىلى. سول كەزەڭنىڭ قيىندىعى تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر مەن باعدارلامالاردان كورىپ ءبىلدىم. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا قازاق حالقى كورەيلەردى قۇشاق جايا قارسى الىپ, باسپانا مەن اس بەرىپ, قولۇشىن سوزدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستانعا جەر اۋدارعان كورەيلەر امان قالدى. قازىر ەلدە كورەي دياسپوراسىنىڭ 100 مىڭنان استام وكىلى تۇرادى. جەرگىلىكتى كورەيلەرمەن كەزدەسۋدە ولار ءاردايىم قازاق جەرى مەن حالقىنىڭ رياسىز كوڭىلىنە العىسىن ءبىلدىرىپ جاتادى. كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىسى رەتىندە مەن دە كورەي حالقىنىڭ اتىنان قازاق ەلىنە شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.
كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى بۇگىندە قازاقستان قوعامىندا ءوز ورنىن تاپتى دەۋگە بولادى. پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ 7-ءشى شاقىرىلىمىنا تاريحتا العاش رەت كورەي دياسپوراسىنان 2 دەپۋتات سايلاندى. كورەي دياسپوراسىن كورەيا مەن قازاقستاندى بايلانىستىراتىن كوپىر دەۋگە بولادى.
سونداي-اق 1937 جىلى قازاقستانعا كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان كورەيلەردىڭ اراسىندا كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق باتىرى, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن گەنەرال حون بوم دو بولعانىن ايتقىم كەلەدى. ول قىزىلوردا قالاسىندا جەرلەنگەن. الداعى ۋاقىتتا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كورەيا رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى جۇزەگە اساتىن كەزدە باتىردىڭ سۇيەگىن تاريحي وتانىنا قايتارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ارقىلى ەكى ەل تۇرعىندارىنا سول ءبىر تاريحي وقيعا مەن ءوزارا دوستىعىمىزدى تاعى ءبىر ەسكە سالامىز. بيىل ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ كورەياعا ساپارىن ۇيىمداستىرۋدى پىسىقتاپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ءبىزدىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىزدى تاعى ءبىر دەڭگەيگە كوتەرەتىن جانە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىنداعى ماڭىزدى ساپار بولادى دەپ ەسەپتەيمىز.
– وڭتۇستىك كورەيانىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ورتالىق ازيانىڭ رولىنە توقتالساق. ءوزارا بايلانىستا باسىمدىق قاي سالاعا بەرىلىپ وتىر؟
– ورتالىق ازيا مەن كورەيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ مىڭ جىلدان استام تەرەڭ تاريحى بار. اسىرەسە, ءبىزدى ەكى ەل ارقىلى وتكەن جىبەك جولى بايلانىستىردى. كەيىنىرەك, قازىرگى تاريحتا 1937 جىلى كورەيلەردىڭ ورتالىق ازياعا جەر اۋدارۋى حالىقتار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتا ءتۇستى. ال 1990 جىلداردىڭ باسىندا كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا قازاقستان العاشقى بولىپ نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇردى. ءدال وسى سەبەپتى قازاقستان كورەيانىڭ نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق جانە ساۋدا سەرىكتەسىنە اينالدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن ارىپتەستىكتى دامىتاردا ءاردايىم قازاقستاننىڭ ايماقتاعى كوشباسشىلىق ءرولىن نازارعا الامىز. جىل سايىن سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندە وتەتىن «ورتالىق ازيا – كورەيا ىنتىماقتاستىق فورۋمى» ارقىلى ايماقپەن بايلانىستى ۇزبەيمىز. مەملەكەتتەر اراسىندا ۇيلەستىرۋشى قىزمەت اتقاراتىن فورۋم حاتشىلىعى دا بار. قازاقستان الداعى ۋاقىتتا دا ايماقتاعى كوشباسشى ەل رەتىندە كورەيا مەن ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– سىرتقى ساياسات تۋرالى ايتقاندا وڭتۇستىك كورەيانىڭ سولتۇستىك كورەيامەن قارىم-قاتىناسىن اينالىپ ءوتۋ قيىن. وسى رەتتە ەكى ەلدىڭ قازىرگى بايلانىسىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– كورەيا ۇكىمەتى ماڭىزدى ەكى ماقساتتى كوزدەيدى. ولار – سولتۇستىك كورەيانى تولىعىمەن يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جانە تۇبەكتە تۇراقتى بەيبىتشىلىك ورناتۋ. بۇعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەز كەلگەن ارانداتۋشىلىق نەمەسە جانجال تۋدىراتىن ارەكەتتەردى بولدىرماي, قاۋىپسىزدىك تۋرالى ءوزارا كەپىلدىك بولۋى شارت جانە ءال-اۋقاتتى ارتتىرۋعا بىردەي ۇمتىلۋىمىز كەرەك. سولتۇستىك كورەيامەن ديالوگ جۇرگىزىپ, قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى. سوڭعى جىلدارى سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزدى. اقش پەن سولتۇستىك كورەيانىڭ باسشىلارى 3 رەت كەزدەستى. جاقىندا وڭتۇستىك كورەيا مەملەكەتىنىڭ باسشىسى اقش-قا ساپارمەن بارىپ, جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنت بايدەنمەن كەزدەستى. قوس ەل دە سولتۇستىك كورەيانى يادرولىق قارۋدان تولىعىمەن ازات ەتۋگە جانە ايماقتا بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ۇمتىلاتىنىن راستادى. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ باستى قۇرالى – ديالوگ پەن ديپلوماتيا ەكەنى ايتىلدى. قازاقستان وڭتۇستىك كورەيانىڭ سولتۇستىك كورشىسىنە قاتىستى ساياساتىن ۇنەمى قولداپ كەلەدى جانە بولاشاقتا دا سولاي بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– سوڭعى جىلدارى قازاقستاننان وڭتۇستىك كورەياعا باراتىن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. وسى ماسەلەدە وڭتۇستىك كورەيانىڭ ۇستانىمى قانداي؟
– جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ دوستىعى مەن ءوزارا قىزىعۋشىلىعى ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان سايىن نىعايتا تۇسەدى. 2014 جىلى ەلدەر اراسىندا ۆيزاسىز ساپارلار تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسىدان كەيىن كورەياعا كەلەتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. ۆيزاسىز رەجىمنىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتار اراسىنداعى بايلانىستى جانداندىرۋ بولدى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاننىڭ كەيبىر ازاماتتارى بۇل كەلىسىمدى بۇرىس پايدالانىپ, كورەياعا زاڭسىز جۇمىسقا ورنالاسۋ ءۇشىن باردى. قازىر قازاقستاننان كەلگەن زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى شامامەن 10 مىڭ ادامعا جەتتى. بۇل كورەيا قوعامىندا دا وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ونى شەشۋ ءۇشىن ەكى ەل ۇكىمەتى, سونداي-اق كوشى-قون, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تىعىز جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
– ديپلومات رەتىندە ءتۇرلى مەملەكەتتەردە قىزمەت ەتكەن سوڭ, سول ەلدەردىڭ مادەنيەتىن, تىنىس-تىرشىلىگىن تاني باستايتىنىڭىز انىق. قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرىن ايرىقشا اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– قازاقتاردىڭ كورەي مادەنيەتىنە قىزىعۋى جانە كەرىسىنشە كورەيلەردىڭ قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ەرەكشە باعالاۋىنىڭ سەبەبى – ەكى ۇلتتىڭ ۇقساستىعىندا دەر ەدىم. مىسالعا, قوناققا دەگەن قۇرمەت پەن ءىلتيپاتتى ايتۋعا بولادى. 1937 جىلى قازاقتاردىڭ كورەي حالقىن جىلى قابىلداعانىن ايتتىق. وسى سەكىلدى قوناقجايلىلىق كورەيادا دا بار. وتباسىن جوعارى قويۋ مادەنيەتىمىز دە ۇقساس. ۇلكەن شاڭىراقتىڭ استىندا اتا-اجە, نەمەرەلەرگە دەيىن ۋلاپ-شۋلاپ باس قوسقاندى جاقسى كورەمىز. ۇلكەندى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ ەكى حالىققا دا ءتان. سول سەبەپتى قازاقتار كورەي تەلەحيكايالارىن كورگەندە ورتاق قاسيەتتەرىمىزدى بايقاپ جاتادى. ءتىلىمىزدىڭ گرامماتيكاسى مەن قۇرىلىمى دا ۇقساس كەلەدى. كەيدە كورەي ءتىلىن ۇيرەنىپ جۇرگەن جاستاردى كورىپ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىنە تاڭعالامىن, ءتىپتى كورەيلەرمەن شاتاستىرىپ الاتىن كەزدەر دە بولادى. جاڭادان اشىلعان قازاق دراما تەاترىنا بارعاندا سپەكتاكلدە ويناعان قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپابىن مىنا كورەيدىڭ اسپابىنا قاتتى ۇقساتتىم (بولمەدە تۇرعان جەتىگەنگە ۇقساس اسپاپقا نۇسقادى – م.ب.). ايتقىم كەلگەنى – ءبىزدى بايلانىستىراتىن ۇلتتىق, مادەني قۇندىلىقتارىمىز جەتكىلىكتى.
– ءتىل ۇيرەنۋ ماسەلەسى قالاي بولىپ جاتىر؟
– مەن 30 جىل بويى ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن اينالىسىپ كەلەمىن جانە انا ءتىلىم – كورەي تىلىنەن باسقا, اعىلشىن, قىتاي, جاپون جانە نەمىس تىلدەرىن بىلەمىن. ازىرگە قازاقشا امانداسۋ مەن كۇندەلىكتى قولدانىسقا قاجەت كەيبىر ءسوزدى ۇيرەندىم. ارينە, ءتىلدى مەڭگەرۋگە ىقىلاسىم بار. الايدا وزىمە شەت ءتىلىن مەڭگەرۋدەگى مۇمكىندىگىمنىڭ بارلىعىن قولدانىپ تاستاعانداي كورىنەدى جانە جالقاۋلىق تا بارىن جاسىرمايمىن. ەلشىلىكتە قازاق تىلىندە سويلەيتىن قىزمەتكەرلەر ۇنەمى كومەكتەسىپ وتىرادى, سوندىقتان تىلگە قاتىستى قيىندىقتى سەزىنبەيمىن.
– قازاقستانعا كەلگەلى بەرى جۇمىستان بوس ۋاقىتىڭىزدى قالاي وتكىزىپ ءجۇرسىز؟ ەلىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاپ, ۇلتتىق تاعامدارىنان ءدام تاتىپ ۇلگەردىڭىز بە؟
– قىزمەتىمە پاندەميا كەزىندە كىرىسكەنىمە قاراماستان, قازاقستاننىڭ الماتى, قىزىلوردا, اتىراۋ جانە تۇركىستان سەكىلدى ءىرى ايماقتارىندا بولىپ ۇلگەردىم. وسى قالالاردىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدىسى – الماتى دەر ەدىم. ويتكەنى وندا وڭتۇستىك كورەيا ازاماتتارىنىڭ كوپشىلىگى, سونداي-اق كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. سونداي-اق الماتىدا كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باس كونسۋلدىعى ورنالاسقان. ەسىمدە ەرەكشە قالعانى – قىزىلوردا قالاسى. ايتىپ وتكەنىمدەي, وندا كورەي حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن قولباسشى, گەنەرال حون بوم دو جەرلەنگەن. بۇل ايماقتىڭ ءبىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور. قىزىلورداعا ساپارىمدا كورەي دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ, 90 جاستاعى قاريامەن تىلدەستىم. كورەيا ۇكىمەتى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كورەي بۇرىشىن اشتى. وعان ەلىمىز تۋرالى كىتاپتار, وقۋلىقتار مەن ءتۇرلى ماتەريالداردى تابىس ەتتىك. كەزدەسۋلەردەن كەيىن قىزىلوردا تارابى قازاقتىڭ ۇلتتىق داستارقانىن جايىپ, كەشكى اسقا شاقىردى. وندا ءدامدى استان بولەك, ءداستۇرلى ءان مەن كۇي وينادى. ناعىز قازاقي ورتادا وتكەن سول ءىسساپار ەسىمدە ەرەكشە قالدى.
ودان بولەك, اتىراۋ, اقتاۋ قالالارى دا كورەيا ءۇشىن ماڭىزدى دەۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل وڭىرلەردە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرا تۇسەتىن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ماڭىزدى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. سونداي-اق جاقىندا تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني استاناسى – تۇركىستانعا بارعان ساپارىمدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستان ۇكىمەتى ءوڭىردىڭ تۋريستىك مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ, تۇركى مادەنيەتىن دامىتۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىن كوردىم. تۇركىستان قارقىندى دامىپ كەلەدى.
ال ەلوردادا دەمالىس كۇندەرى بوس ۋاقىتىمدا وتباسىممەن بىرگە قازاقتىڭ تاعامدارىنان ءدام تاتۋ ءۇشىن مەيرامحانالارعا بارىپ تۇرامىز. ۇلتتىق تاعامداردى ءدامدى ازىرلەيتىن ورىنداردى الدىن الا تاڭداپ, مىندەتتى تۇردە قوناق بولامىز. نۇر-سۇلتان قالاسىندا ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا سەرۋەندەگەندى ۇناتامىن. سونداي-اق قالا ماڭىنداعى كلۋبتاردىڭ بىرىندە گولف وينايمىن. ودان بولەك, «استانا وپەرا» تەاترى, مۋزەيلەر مەن قازاق دراما تەاترى سەكىلدى مادەني ورىندارعا بارعاندى ۇناتامىن.
قوعامدىق ورىندارعا بارعاندا سانيتارلىق نورمالاردى قاتاڭ ساقتايتىنىمىزدى ايتا كەتكىم كەلەدى. ەلشىلىك قىزمەتكەرلەرى قازاقستاندا جاپپاي ۆاكتسينالاۋ باستالعان كەزدە شەتەلدىك ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەكپە الدى. ۆاكتسينانى ەرتە الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن قازاقستان ۇكىمەتىنە العىس ايتقىمىز كەلەدى.
– ەلىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى اقپاراتتى قايدان الاسىز؟ قازاق ءباسپاسوزىن وقيسىز با؟
– كۇندەلىكتى اقپاراتتى ەلدەگى باق-تى ءجىتى باقىلاپ وتىراتىن قىزمەتكەرلەردەن ءبىلىپ وتىرامىن. سوندىقتان قوعامدا نە بولىپ جاتقانىن, وزەكتى ماسەلەلەردەن حاباردارمىن. مەن قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندىكتەن, «ەgemen Qazaqstan» سەكىلدى گازەتتەردى تىكەلەي وقي المايمىن, كوبىنە اۋدارمادان قارايمىن. ال اعىلشىن تىلىندە اقپارات تاراتاتىن ونلاين باسىلىمداردى ءوزىم قاراپ, كۇندەلىكتى وقىپ وتىرامىن.
– تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ جاتقان قازاق ەلىنە قانداي تىلەگىڭىز بار؟
– سىزدەردى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! وسى 30 جىل ىشىندە قازاقستان تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. بۇل جەتىستىككە ەل كوشباسشىلارىنىڭ قوسقان ۇلەسى مول. دەگەنمەن بۇل – وسى ەلدىڭ ءار ازاماتىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. وكىنىشكە قاراي, 30 جىلدىق مەرەيتوي پاندەميامەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. الايدا قازاقستان ۇكىمەتى بۇل داعدارىستى اقىلمەن شەشىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ال كورەيا بيلىگى ىندەتتى ەڭسەرۋدە قول ۇشىن سوزۋعا ءاردايىم دايىن.
قازاقستاندى كورەيا مەن ونىڭ ازاماتتارى ارقاشان جاقىن دوس رەتىندە قابىلدايدى. بولاشاقتا ەلشى رەتىندە وسى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناسىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدا كۇش-جىگەرىمدى ايامايمىن. بيىل – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى, كەلەسى جىلى ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعانىنا 30 جىل تولادى. الداعى وتىز جىلدا ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز ودان سايىن تەرەڭدەپ, نىعايا تۇسەتىن كەزەڭ بولادى دەپ سەنەمىن. ال قازاقستاندىقتاردان وسى ارىپتەستىكتىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قولداۋ ءبىلدىرۋدى سۇرايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مەرۋەرت بۇركىتباي,
«Egemen Qazaqstan»
