ونەر • 28 شىلدە، 2021

شامانىڭ ءانى

115 رەت كورسەتىلدى

باياناۋىل توپىراعىنان شىققان اقيىق ءانشىنىڭ ءبىرى – جارىلعاپبەردى ارقىلى بىزگە جەتكەن ءبىر شالقىمالى ءان – «شاما». جۇرت ونى حالىق ءانى «اعاشاياق» دەگەن سەكىلدى حالىق ءانى «شاما» دەپ اتاپ كەتكەن. قازاقتىڭ ۇشان-تەڭىز مۋزىكا فولكلورىن جۇيەلى تۇردە عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەۋدىڭ مەشەۋلىگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇزدەگەن ءان تاعدىرىن تاريح كولەڭكەسىندە ەلەۋسىز، ەسكەرۋسىز كومەسكى قالدىرىپ كەلەدى. حالىق جۇرەگىنە تەك «شاما» بوپ ورنىققان ءاننىڭ دە ءوز سىرى بار. كەزىندە جارىلعاپبەردىنىڭ سوڭىنا ەرىپ، اندەرىن ۇيرەنگەن ۇلكەن ءانشى قالي بايجانوۆ وسى ءاننىڭ اۆتورى – شاما نۇر ۇلى ەسىمدى حالىق كومپوزيتورى بولعاندىعىن، ءوزىنىڭ سىيلاس، پىكىرلەس، ارىپتەس ادامدارىنا ءدايىم ايتىپ وتىرادى ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ماناربەك ەرجانوۆ راديوعا كەلىپ، مۋزىكا رەداكتورلارىنا: «مەن جازدىرعان «شامانىڭ ءانى» بار ما، جوق ءوشىرىلىپ كەتتى مە؟» دەگەنىن ەستىپ ەدىك.

ودان بەرى ارادا تالاي جىلدار ءوتتى. 1978 جىلى كوكەك ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قاراعاندى وبلىسى ەگىندىبۇلاق اۋدانىنىڭ تۇرعىنى، قارت ءانشى قايىربەك سارسەكەەۆتەن ءماديدىڭ «ۇشقارا» ءانىن جازىپ الدىم. سول اڭگىمەنىڭ ۇستىندە قادىر­بەك اقساقال: «اكەم سارسەكەيدەن ەستىگەن ءسوزىم... ءمادي اقمولا جاعىندا اي­دالىپ ءجۇرىپ تە ەل ىشىندە ءان سالۋدى توقتاتپاعان. سول ءبىر جىلداردا ول ەرەيمەندىك شاما نۇر ۇلىن كورىپتى. وعان ەش ءانشىنى تەڭ­گەرمەيدى ەكەن»، دەدى. قايىربەكتىڭ ءوز اكەسى سارسەكەي – ماديمەن زامانداس، دوس، ءوزى دە ءان سالعان جان. «ۇشقارا» ءانىنىڭ ەڭ دۇرىس، تازا كولەمدى نۇسقاسىن ساقتاپ، ونى ۇلى قايىربەككە ۇيرەتكەن. سارسەكەيدىڭ شامانى اۋىزعا الۋى تەگىن ەمەس. بۇل سىر ول كەزدە وسى جولداردىڭ اۆتورىنا ءبىر بۇلدىر ەلەس سەكىلدى اسەر ەتكەن-ءدى.

1979 جىلى «جالىن» باسپاسىنان قارت ءانشى ءبىسمىللا بالابەكوۆتىڭ ء«ان – كوڭىل­دىڭ اجارى» شاعىن ەستەلىك جيناعى جارىق كوردى. كىتاپتا كوپ اندەر جونىندە قاتە، تەرىس تۇسىنىك، قيسىنعا كەلمەيتىن ءجونسىز پايىمداۋلار بەرىلگەن.اۆتور ۇكىلى ىبىرايدىڭ «التىباسارىن» ءبىرجان سالدىكى، ءيمانجۇسىپتىڭ «سارى­مويىنىن» حالىق ءانى، ءبىرجان سالدىڭ «جونىپالدىسىن»اقان سەرىنىكى، اسەتتىڭ «سمەتىن» مايرانىكى، ءبىر­جان سالدىڭ «اقتەنتەگىن» اقان سەرى­نىكى، «اق باقايدى» اقان سەرىنىكى، «قار­عاشتى» ەستايدىكى، ءسوزىن يسا جازعان حالىق ءانى «قالقانى» اقىن قالقا جاپسار­باەۆتىكى، ال «ماشينە»، «شاما» جارىلعاپبەردىنىڭ ءانى دەپ جازعان-دى. باسىنان اياعىنا دەيىن دولبارعا قۇرىلعان بۇل «دەرەكتەردىڭ» ءان تاعدىرىنا، جالپى مۋزىكا زەرتتەۋ عىلىمىنا ەشقان­داي پايدا كەلتىرمەيتىندىگىن ءبىر عانا «شاما» ءانىنىڭ تاريحىمەن دالەلدەۋىمىزگە تولىق نەگىز بار.

ءماندى دە قىزىقتى دەرەك «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1964 جىلعى جەل­توقسان ايىنىڭ ون سەگىزى كۇنگى سانىن­دا بوزتاي جاقىپباي ۇلىنىڭ ء«ان  يەسى كىم؟» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا بايان­دالعان. حالىق كومپوزيتورلارى حاقىندا ءار كەز شىعىپ جاتاتىن جيناق­تارداعى ەستەلىكتەر مەن تۇسىنىك سوزدەردە بوزتاي اقساقالدىڭ ەسىمى ءجيى اتالادى. قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا، ءار جىلعى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ول كىسى جازعان ماقالالار ءجيى كەزدەسەدى، كەزىندە ء«لايلىم»، «اۋپىلدەك»، «حورلان»، «اپيتوك»، «بالقاديشا»، تاعى باسقا دا اندەردىڭ قيلى-قيلى تاريحىن راديودان وسى بوزتاي اقساقال ايان ەتكەن-ءدى. بوزتاي اقساقالدىڭ ماقالاسىندا وعان شاما نۇر ۇلىنىڭ ومىرىنەن اڭگىمە ايتقان ەكى ادامنىڭ ءبىرى  – شامانىڭ نەمەرە تۋىسى قاراپىق دەگەن كىسى ەكەن، ال ەكىنشىسى – شامانىڭ التىباسار ەسىمدى ۇلىنان تۋعان قىزدىڭ بالاسى – ماتبەك ۇلى. قارپىق شامانىڭ باسقا دا اندەرى بول­عانىن جانە سول اندەردىڭ ءبىرى ەدى دەپ:

ولەڭىم اعايىندى، ابىسىندى،

قامشىمنىڭ تورعاي ۇرىپ،

سابى سىندى.

پالەنشە پالەن جەردە بار دەسە دە،

بىرەۋگە جىبەرمەيمىن نامىسىمدى.

قيسىق اعاش جاتپايدى تەز قاسىندا

بار بولسا تۇزەتەيىن شالىسىڭدى،

بالاسى قىرعىن كوكتىڭ ويدىق جەلكە،

كوزىڭە كورسەتەيىن شابىسىمدى، – دەيتىن قۇشتارلىق سەزىمگە تولى قۋاتتى ولەڭ جولدارىن ايتقان. وسى ءاننىڭ (ارينە، اتى بەلگىسىز ءان) بۇكىل رۋحىنان:

«ۋاي، انمەنەن ەكى وكپەڭدى قامقى­تايىن»، دەيتىن ۇكىلى ىبىراي سىندى ءىرى انشىلەردىڭ تابيعاتىنا ۇقساس زور قۇ­دىرەت، ارۋاق سەزىلگەندەي اسەر ەتەدى. ساۋلەسى، ۇشقىنى جارق-جۇرق ەتكەن، وتە اشەكەيلى ءسوز كەستەسى دە ونىڭ «بۇيىعى» جان تۇكپىرىندە بۋلىققان اقىندىق تا­لانتىنىڭ سۇلۋ الەمىن تانىتقانداي.

ەندى بوزتاي جاقىپباي ۇلىنىڭ ما­قالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرەلىك: «... بۇرىن­عى اقمولا وبلىسىنا قاراستى ەرەيمەن تاۋىن مەكەندەگەن قانجىعالى ەلىنىڭ ىشىندە جەتىرۋ شاما دەگەن اتاقتى ءانشى بولعان. شاما شىعارعان اتاقتى ءان – «جەتىرۋ شاما»، «اق قايىڭ» جانە بۇدان دا باسقا اندەرى بولسا كەرەك».

شاما نۇر ۇلى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX-سىنشى عاسىردىڭ باس كەزىندە ءومىر سۇرگەن. باسقا انشىلەر سياق­تى ەل كەزىپ، ءان سالىپ، سالدىق قۇرماعان، ءوز ەلىنىڭ ىشىنەن ۇزاپ شىقپاعان.

انگە «جەتىرۋ شاما» دەپ ات قويى­لۋىنىڭ سەبەبى، جەتىرۋ – ەرەيمەن تاۋىن قىستايتىن قانجىعالى ەلىنىڭ ءبىر تابى. شاما سول جەتىرۋدان شىققان. «جەتىرۋ شامانى»  العاش حالىق اراسىنا تاراتقان – اتاقتى ءانشى جارىلعاپبەردى،  ودان كەيىنگى ء انشى – قالي بايجانوۆ.

...قالي بايجانوۆتىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، «جەتىرۋ شامانى» جارىلعاپ­بەر­دى شامادان ۇيرەنەدى دە، قالي جا­رىل­عاپبەردىدەن ۇيرەنىپتى...

سايىپ  كەلگەندە، ەسىمى انگە اينالىپ،  ول ءانى حالىق ءانى بوپ كەتكەن شاما نۇر ۇلى جونىندە  ماناربەك، بوزتاي  پىكىرى ءبىر جەردە  ءتۇيىستى: «شاما» ءانىنىڭ يەسى – شاما نۇر­ ۇلى ەكەن!

شامانىڭ وت-جالىندى سىرلى كوكىرە­گىنەن  قايناپ شىققان:

كۇن باتار كەشكە جاقىن

تاۋدان اسىپ،

شاپاقتاپ قىزىل ايدىڭ نۇرىن

                                                  شاشىپ،              باقشامنىڭ قاراڭعىسى بولعان شاقتا

اھ ۇرىپ تابىسادى وڭشەڭ عاشىق.

بوز ۇيدەن تاڭ الدىندا كۇيەۋ شىعار،

ارتىنان  قالار جارى بەتىن باسىپ.

كەلگەنشە ەندى اينالىپ كىم بار،

كىم جوق

قالقاتاي، ءتىلىڭدى اكەل،

اۋزىڭدى اشىپ.

اي جارىق  تەرەزەنىڭ ءدال تۇبىندە،

توسەكتە ءسۇمبىل شاشىڭ  سالبىراسىن.

ايباتپەن بيگە كىرگەن  جانارالداي

شاشىڭا تاققان شولپىڭ

سىلدىرلاسىن.

جاڭا ۇشقان ۇياسىنان بالا قازداي، –  دەگەن شۋماقتار (ارينە، تولىق ەمەس، كەي جەرى ءدال ەمەس)  جارىلعاپبەردى،  قالي، مۇرات ارقىلى  جان بىتكەندى  لاززاتقا بولەۋ­مەن كەلەدى.  بۇگىندە «شامانىڭ» ءانى قاي­رات بايبوسىنوۆتىڭ  كەڭ تىنىستى، اۋلەتتى ۇنىمەن الەم ساحناسىندا شالقي باستادى.

ايگىلى زەرتتەۋشى الەكساندر ۆيكتورو­ۆيچ زاتاەۆيچ  1931 جىلى ال­ماتىدا جارىق كور­گەن «قازاق حالقى­نىڭ 500  كۇيى» جيناعىندا «شاما – ەر كىسىنىڭ  ەسىمى»  دەپ كور­سەتىلگەن. ەندى ءبىز تاريح كولەڭكەسىندە قالعان  سول «ەر كىسىنىڭ»  ەسىمى – شاما نۇر­ ۇلى دەيمىز. ولاي دەۋگە الگىندەي نەگىز دە  بار.

 

ءىليا جاقانوۆ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مارافون نەسىمەن ماڭىزدى؟

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

تاعدىرى تەمىردەي شىڭداعان قايراتكەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكتەۋدە شيرىققان شاعىن بيزنەس

بيزنەس • 26 قىركۇيەك، 2021

پياندج وزەنىندەگى ەرلىك

تاريح • 26 قىركۇيەك، 2021

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكاراشىلار ەليتالىق اسكەر بولسا...

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

ۇلىبريتانيادا تانىستىرىلادى

وقيعا • 26 قىركۇيەك، 2021

وبلىس ورتالىعىنىڭ دەنى اۋىز سۋسىز وتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

مۇراعاتتاردىڭ ءحالى مۇشكىل

قوعام • 26 قىركۇيەك، 2021

نۇر-سۇلتان اۋەجايىندا ءتۇتىن شىقتى

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

جالعىزدىق ارالى

كينو • 26 قىركۇيەك، 2021

تەننيس: Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بالالار الاڭىنداعى تج: بالا ەسىن جيدى

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

قاراعاندى-بالقاش تاس جولى جوندەلۋدە

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا كىتاپ فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

ماسكەۋدە جەتى جۇلدە الدىق

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا Astana Marathon-2021 ءوتىپ جاتىر

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

قىزىلوردا وبلىسى «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قانشا قازاقستاندىق ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار