بىراق مىنبەرگە كوتەرىلگەن پروفەسسور ۋ.فيەرمان قاعازعا قاراماي, الدەبىر سوزدەردى ويشا ەسكە تۇسىرە تۇرىپ, اسىقپاي قازاقشا سويلەي باستاعان. قازاق ەلى تۋرالى تاراعان جاقسى پىكىرلەردى ايتىپ, كوپشىلىكتىڭ ءىلتيپاتىنا يە بولعان. سوسىن ازىرشە سوزدىك قورى از ەكەنىنە كەشىرىم سۇراپ, كەلەسىدە بايانداماسىن تۇتاستاي قازاقشا جاسايتىنىنا ۋادە بەرگەنىندە زالداعىلار دۋ قول شاپالاقتاعان.
ءبىر ءساتى تۇسكەندە ودان قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن قانداي مۇعالىمنەن ساباق العانى, قاي ادىستەمەنى قولدانعانى تۋرالى سۇراپ ەدىم, ۋيليام فيەرمان مىرزا: «ال ينتەرنەت نە ءۇشىن كەرەك؟» دەدى ماعان كادىمگىدەي تاڭىرقاي قاراپ. بۇل مەن ءۇشىن كەيىنگى جىلدا دا باستى «قارۋىما» اينالعان جاۋاپ بولدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى «قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ورتالىقتار, وقۋلىقتار, ادىستەمەلەر, مۇعالىمدەر جوق» دەپ سايراي جونەلەتىندەردى توقتاتاتىن جاۋاپ. سودان بەرى مەن زامان جاڭالىعىن ورىندى قولدانا بىلگەن شەتەلدىك پروفەسسورعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ: «بىزدە ءبارى بار, تەك سىزدە ىنتا جوق» دەيتىن بولدىم الگىندەي «جىلاۋىقتارعا».
ءيا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە جاعداي بارىنشا جاسالعان: جىل سايىن بيۋدجەتتەن مول قاراجات ءبولىنىپ, وقۋلىقتار مەن سوزدىكتەر, ادىستەمەلىك قۇرالدار شىعارىلادى. سەمينارلار, ترەنينگتەر, سايىستار, كونكۋرستار وتكىزىلەدى. جىل وتكەن سايىن ءتىلدى مەڭگەرگىسى كەلەتىندەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, مۇمكىندىگى ارتتىرىلاتىن جاڭا فورماتتار ەنگىزىلەدى.
سونداي تىڭ ءتاسىلدىڭ ءبىرى بيىل 28 ماۋسىم مەن 3 شىلدە ارالىعىندا باياناۋىل جەرىندە وتكىزىلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جاستارىنا ارنالعان ءتىل مەكتەبىندە باستاۋ الدى. ول – تالاپكەردى تىلدىك ورتاعا بويلاي ەنگىزە وتىرىپ, سويلەتۋ جوباسى.
بۇل – كەزىندە «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىندا قىزمەت ەتكەن, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور (مارقۇم) ماقپال جادرينانىڭ باسشىلىعىمەن كانادا, فينليانديا, ەستونيا مەملەكەتتەرىنىڭ تىلگە بويلاۋ تاجىريبەسىن زەردەلەپ, وزىمىزگە بەيىمدەلگەن تىڭ ءتاسىل. ونى بىرنەشە جىل بويى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ ادىسكەرلەرى سىناقتان وتكىزىپ, ومىرشەڭدىگىن دالەلدەگەن. قازىرگى كەزدە تالدىقورعان, كوكشەتاۋ قالالارىنىڭ جەكەلەگەن بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرى, ەلوردامىزداعى «قارلىعاش» بالاباقشاسى وسى ادىستەمەمەن ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدە.
تىلگە بويلاۋ باعدارلامالارى – وقۋ كەزىندە ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ءتىل قولدانىلاتىن باعدارلامالار. ال بۇل جوبا اسسامبلەياعا قالاي كەلدى؟
تىلگە بويلاۋ باعدارلاماسى تۋرالى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى بازاسىندا وتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا ىلەسپە اۋدارما جاساعاندا ءبىلدىم. سودان كەيىن بۇل جوبانى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرەم دەگەن ەرەسەكتەر اراسىندا ىسكە اسىرۋ يدەياسى پايدا بولدى. بۇگىن, مىنە, سول نەشە جىلدان بەرى كوڭىل تۇكپىرىندە جۇرگەن ويىمىز ورىندالعانىن جاريا ەتەتىن ءسات تۋدى.
جوبا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى ۇيىمداستىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءتىل مەكتەبىندە ىسكە اسىرىلدى. ونى «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى رەسپۋبليكالىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ورتالىعىنىڭ ادىسكەر-وقىتۋشىسى, م.جادرينانىڭ ءىزباسار شاكىرتى, پسيحولوگيا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى جانات قاجىعاليەۆا ءوز شاكىرتى, ەلورداداعى № 61 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءجاميلا سەنتاەۆا ەكەۋى سىناقتان وتكىزدى.
ءتىل مەكتەبىنە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەم, بىلگەنىمدى جەتىلدىرەم دەپ تىلەك بىلدىرگەن ءوز وكىلدەرىن جىبەردى. ولاردىڭ ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىن ۇستازدار العاشقى كۇنگى «كەدەن بەكەتى» دەپ اتالاتىن تانىسۋ سىناعىندا انىقتاپ, وقيتىن جاستار مەن ادىسكەرلەر توپتارعا ءبولىندى.
تىلگە بويلاي ەنۋ ارقىلى سويلەپ ۇيرەنۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى قاعيداتى – ساباقتار دا, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تا, ساياحاتتار مەن ويىندار دا تەك ۇيرەنەتىن تىلدە جۇرگىزىلەتىنى. شىنى كەرەك, «كەدەن بەكەتىندە» ءوز دەڭگەيلەرى تۋرالى ء«تىلدى تەك تۇسىنەم» دەگەن قاتىسۋشىلار ءۇشىن عانا ەمەس, دارىسكەرلەر ءۇشىن دە وڭايعا سوققان جوق. بىراق قانداي شارۋانى قولعا الساق تا, باستىسى – ىنتا مەن تاباندىلىق ەكەنىنە تاعى ءبىر كوز جەتكىزدىك. العاشقى كۇندەرى تۇتقيىلدان قويىلاتىن «قايدان كەلدىڭ؟», «جاعدايىڭ قالاي؟», «بولمەدە كىممەن بىرگە تۇراسىڭ؟», «قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىڭ كەلە مە؟», «وتباسىڭدا نەشە ادام بار؟» دەگەن سياقتى قاراپايىم سۇراقتاردان دا ساسىپ قالاتىن جىگىتتەر مەن قىزدار بىرتە-بىرتە ەركىن, سەنىممەن جاۋاپ بەرە باستادى.
ءتىل مەكتەبىنىڭ جۇمىس جوسپارى ەلدە ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ «تۋعان جەر», «كيەلى قازاقستان» سياقتى كىشى باعدارلامالارىمەن ۇشتاستىرىلا وتىرىپ قۇرىلعانى جاستاردىڭ تۋعان جەر تابيعاتى, باياناۋىلدا تۋعان ۇلى تۇلعالار, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى تۋرالى مول ماعلۇمات الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جاستاردىڭ ساباقتان ساباققا وتكەن سايىن وزگەرىپ, ءوسىپ كەلە جاتقانىن كوزبەن كورىپ, سۇيىندىك.
دومبىراسىن تاستامايتىن كوكشەتاۋلىق رومان بوريسوۆسكي ءتىل مەكتەبىنىڭ جۇلدىزىنا اينالدى: ونىڭ كۇيلەرىنسىز ەشبىر ءىس-شارا وتپەيتىن. ول اۋەلى «ەركە سىلقىمدى» نە «ادايدى» مىڭ قۇبىلتا تارتىپ, ەندى بىردە كلاسسيكالىق تۋىندىلاردى ويناعاندا ۇيىپ تىڭدامايتىن جان جوق. «ۇلتتىق اسپاپتا ويناعان سوڭ ول حالىقتىڭ ءتىلىن دە جەتە ءبىلۋىم كەرەك. قازاق اندەرىن ايتقىم كەلەدى», دەدى ول مەنىمەن اڭگىمەسىندە. ايتقانداي, دومبىرا ۇيرەنۋ تۋرالى ويدى وعان ۇستازى امانگەلدى توشكەنوۆ سالعان ەكەن. بىلتىر اياۋلى ۇستازى كەنەت كوز جۇمعاندا رۋحى ريزا بولسىن دەپ, ول قاستەرلەيتىن اسپاپتا شەبەر وينايتىن بولام دەپ وزىنە ءسوز بەرىپتى.
ءتىل مەكتەبىنە كەلگەندەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە بەل بۋعاندارى بىردەن بايقالدى. جاستار قيالدارىنىڭ ۇشقىرلىعىن, قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرىن بىلەتىندىگىن كورسەتۋگە تىرىسقاندىعىن, كەيدە ساباقتى تاقىرىپتىق شاعىن قويىلىمعا اينالدىرىپ جىبەرگەندىگىن ءتىل بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ بەلگىسى دەپ تانىدىق.
كەز كەلگەن ءىس-شارا تارتىمسىز بولسا, ودان ەشقانداي ناتيجە كۇتۋگە بولمايدى. بۇل رەتتە ءتىل مەكتەبىنىڭ جۇمىسى مازمۇندى بولۋىمەن قاتار, جاقسى ۇيىمداستىرىلعاندىعىن ايتقان ءجون. پرەمەر-مينيستر ورىنباسارىنىڭ كەڭەسشىسى ءنازيپا شانايدىڭ جاستاردى باۋراپ العان, ادىسكەرلەرگە باعىت-باعدار بەرگەن تانىمدىق-تاقىرىپتىق اڭگىمەلەرى, پاۆلودار وبلىستىق انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى باقىتجامال ماكسيلوۆانىڭ شەبەرلىك ساباقتارى ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ناتيجەلى بولۋىنا ىقپال ەتكەنى انىق. ال ءتىل مەكتەبىنىڭ باستى كەيىپكەرى دە, جاستاردىڭ دا, ەرەسەكتەردىڭ دە سۇيىكتىسى – جوبا اۆتورى جانات قاجىعاليەۆا بولعانى داۋسىز. ول قازاق ءتىلىن تابيعي تۇردە مەڭگەرۋدىڭ پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق اسپەكتىلەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن مامان ەكەنىن تانىتتى.
ۇستازدىڭ ۇستانىمى سونداي – سويلەيمىن دەپ تالپىنعان ادامنىڭ قاتەسىن شىعارىپ, ۇيالتپاۋى كەرەك. ونسىز دا سوزدىك قورىنىڭ ازدىعىنان, اكتسەنتىنەن قىسىلىپ, سويلەۋگە باتىلى جەتپەي جۇرگەن ادامدى تۇزەتە بەرسەڭ, ول تىعىلىپ, مۇلدە سويلەمەي قويادى. ءتىل مەكتەبىنىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى شامالاس ادامداردىڭ بىرەۋلەر قاتەمدى ايتىپ, كۇلكىگە اينالدىرادى دەپ جاسقانباي سويلەي الاتىندىعى. وسىلايشا, اسسامبلەيانىڭ ءتىل مەكتەبى پسيحولوگيالىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ ورتاسىنا اينالدى.
ءار ءىس-شارانىڭ كوشباسشىلارى بولادى. ءتىل مەكتەبىندە دە مەملەكەتتىك ءتىلدى, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن جاقسى مەڭگەرگەن تامارا دايكوۆا, ماكسيم گوليكوۆ, اگدجا نابيەۆا, ەلۆين ماگارراموۆ سىندى جاستار قۇربىلارىنا ونەگە كورسەتتى. ال قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيلەرى وتە جاقسى ۆلاديمير چەپەل, ەكاتەرينا گەدزۋر, ەلەنا پاك, گالينا دۋراچەنكو سياقتى جاستاردىڭ بىلىكتىلىگى باعالانىپ, ولار مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ادىسكەرلەر قاتارىنا قوسىلدى.
سونىمەن ءبىر اپتالىق ءتىل مەكتەبى ءوز جۇمىسىن اياقتاپ, جاستار ءوز وڭىرلەرىنە اتتاندى. جاس جۇرەكتەردى ءوز مەملەكەتىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەنىنە دەگەن ماقتانىش كەرنەپ كەتكەنى انىق. ولاردىڭ ءتىل مەكتەبىنەن العان ءتالىمى, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن سەزىمدەرى تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدەن وقىپ, قۋانىپ وتىرمىز. ءبىز ايتقانداي كوبى تىرىسىپ, قازاق تىلىندە جازىپتى.
كامال الپەيىسوۆا,
جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى
