ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى مەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ونى ورنىقتىرۋداعى قىزمەتى, قازاقستاندى الەمگە تانىتۋ جولىنداعى ۇلان-عايىر ەڭبەگى بۇگىنگى كۇنى جەتىلگەن ەكونوميكاسى بار تۇراقتالعان ەلگە اينالدىردى. ەلباسىنىڭ جاساپ جۇرگەن اۋقىمدى الەۋمەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن وي-پىكىرلەرىن بۇگىندە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسشىلارى مەن ۇلكەن عالىمدارىنىڭ مويىنداپ, جوعارى باعالاپ جۇرگەنى تاعى اقيقات. ونىڭ الەمدىك قوعامدىق دامۋدىڭ ماسەلەلەرى جايىنداعى وي-پىكىرلەرى دە كوپتەگەن تىلەكتەستەرىن تاۋىپ, الەم تىرشىلىگىنىڭ قايتا قۇرىلۋىنا, مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناستارىن جاقسارتۋ ىسىنە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى دا كوپكە ءمالىم.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى مەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ونى ورنىقتىرۋداعى قىزمەتى, قازاقستاندى الەمگە تانىتۋ جولىنداعى ۇلان-عايىر ەڭبەگى بۇگىنگى كۇنى جەتىلگەن ەكونوميكاسى بار تۇراقتالعان ەلگە اينالدىردى. ەلباسىنىڭ جاساپ جۇرگەن اۋقىمدى الەۋمەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن وي-پىكىرلەرىن بۇگىندە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ باسشىلارى مەن ۇلكەن عالىمدارىنىڭ مويىنداپ, جوعارى باعالاپ جۇرگەنى تاعى اقيقات. ونىڭ الەمدىك قوعامدىق دامۋدىڭ ماسەلەلەرى جايىنداعى وي-پىكىرلەرى دە كوپتەگەن تىلەكتەستەرىن تاۋىپ, الەم تىرشىلىگىنىڭ قايتا قۇرىلۋىنا, مەملەكەتتەر قارىم-قاتىناستارىن جاقسارتۋ ىسىنە ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى دا كوپكە ءمالىم.ەۋرازيا وداعىن, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋ جونىندەگى يدەيالار مەن ونىڭ ىسكە اسۋى ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ الەمدىك جيىندار مەن كەزدەسۋلەردە ايتاتىن حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ويلارى دا ارقاشان قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ال, «داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتى» اتتى ماقالاسى الەمدىك مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى قارجى جۇيەسىن قايتا قۇرۋ تۋرالى تىڭ تۇجىرىم بولدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستان باسشىسىنىڭ الەم مەملەكەتتەرى ەسەپتەسەتىن بيىك تۇلعاسىن كورسەتىپ وتىر.
قانداي ەل بولماسىن ونىڭ دامۋىنىڭ, قالىپتاسۋىنىڭ ۇزاق تاريحى بار. ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ جاتقان مادەني مۇرالارى بار. حالىقتىڭ وي-ءورىسى دامىعان ەلدەرمەن تەپە-تەڭ تۇرىپ سويلەسىپ, ءوز پىكىرىن وتكىزە الاتىن تمد ەلدەرىندەگى ەرەكشە تۇلعا – ءبىزدىڭ ەلباسىمىز.
مەن استانادا پرەزيدەنت قاتىسقان جانە ءسوز سويلەگەن ەكى ۇلكەن جيىنعا قاتىستىم. ەكەۋىنەن العان اسەرىم ەلباسى جايلى بۇرىنعى تۇسىنىگىمدى ءتىپتى دە تەرەڭدەتىپ جىبەردى. مەن ونى ۇلى تۇلعا دەپ سانايمىن. پىكىر, وي ايتۋ ءوز الدىنا, ونى دالەلدى, تۇسىنىكتى ەتىپ, بيىك دەڭگەيدە جەتكىزۋ ءتىپتى بولەك. ارىپتەستەرىنىڭ بارىمەن دە ول ەركىن ارالاسىپ, سويلەسە الادى. سىرت ەل وكىلدەرى ءبىزدىڭ ەلباسىمەن ەسەپتەسىپ, ونىڭ ايتقاندارىن ماقۇلداپ قۇرمەت كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان حالقى ءۇشىن ۇلكەن ابىروي.
مەن قاتىسقان ەكى جيىننىڭ ءبىرى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرى اسسوتسياتسياسىنىڭ ءحى سەزى دە, ەكىنشىسى – سونىڭ ەرتەڭىندە بولعان ەكىنشى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ەدى.
ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ سەزى 1994 جىلى ماسكەۋدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇسىنعان ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى باستامانىڭ ومىرشەڭدىگىنە ارنالدى. بۇل باستامانىڭ ءبىراز ۋاقىت قولداۋ تاپپاي, بىرتىندەپ بارىپ ىسكە اسقانى, ءسويتىپ, حالىقارالىق قاتىناستاردا وڭ ناتيجەسىن بەرە باستاعانى كوپكە بەلگىلى. مۇنى پرەزيدەنت سويلەگەن سوزىندە ءوزى دە اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ول بۇگىنگى ەكونوميكالىق داعدارىس تۋرالى وي قوزعادى. سىرت قاراعاندا, بىرىنە ءبىرى قاتىسى جوق وسى ەكى يدەيانىڭ ءتۇپ تامىرىندا «ەسكى ويلاۋ جۇيەسىنەن ارىلىپ, جاڭاشا توپشىلاۋ» قاجەتتىگى جايلى جاڭاشىل وي جاتقانىن اڭعاردىم. وزگەرىپ جاتقان زامان قاشان دا جاڭا يدەيالار ۇسىنۋدى قاجەتسىنەدى. القالى باسقوسۋدا ن.نازارباەۆ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتىڭ عىلىمي قوعامداستىعى, الەمدە بولىپ جاتقان ۇردىستەر جونىندە ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىردى. ەۋرازيالىق وداق ىسكە اسىرعان ەكونوميكالىق, اسكەري-ساياسي جانە مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارداعى تابىستارعا توقتالدى. وسى جولداعى جەتىستىكتەرىمىزگە كەڭ تالداۋ جاساپ, تمد, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن سارالادى. جانە عالامدىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالدارىمەن جۇيەلى كۇرەسۋدى, قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس اراسىنداعى كەدەن وداعىنىڭ قۇرىلۋى – بولاشاق ءۇشىن دەگەندى تاراتا ايتتى. بۇدان مەن ەۋرازيا يدەياسىنىڭ الەمدىك ماڭىزى بيىك ەكەنىن ۇقتىم.
ەلباسىنىڭ ەۋرازيا يدەياسى, ەل استاناسىن قازاقستان جەرىنىڭ شەتكى ايماعىنان ەۋرازيا ورتالىعىنا ورنالاستىرۋ, ونى كوركەيتۋ, دامىتۋ, سول ايماقتا ۇلتتار بىرلەستىگى جانە قاۋىمداستىعىن قۇرۋ بولاشاققا جاڭا جول سىلتەدى. قازاقستاننىڭ الەمدىك جارىستا ورنىن بەلگىلەپ, كەلەشەكتەگى دامۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەتىن ەكسپو-2017 دۇنيەجۇزىلىك كورمەسىن وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولۋى وتانىمىزدى الەم ەلدەرىنە تانىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى عانا ەمەس, يننوۆاتسيالىق ورلەۋ باعىتىن انىقتايتىن قۋاتتى سەرپىن ءرولىن اتقاردى. «ەكسپو كورمەسىن – جاھاندىق ماڭىزدىلىعى جاعىنان ءىرى ەكونوميكالىق فورۋمدارمەن, تۋريستىك تارتىمدىلىعى بويىنشا الەمدەگى ەڭ تانىمال سپورتتىق ويىندارمەن سالىستىرۋعا بولادى. ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ ارقىلى قازاقستان «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋعا تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزەتىن جاڭا تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا الادى», – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستاننىڭ قازىرگى ەكونوميكالىق جاعدايى ءبىزدى بولاشاقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتۋگە جەتەلەيدى. مەن ايتار ەدىم, ءبىز ۇزاق ۋاقىت ەمەس, باس-اياعى 20 جىلدان ءسال عانا اسا ۋاقىت ىشىندە تەڭدەسى جوق وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. جولداۋلارداعى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ يدەيالارى جۇزەگە اسىپ, ەندىگى كەزەكتە دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا جەتۋ باعدارلاماسى ۇسىنىلدى.
ۇزاق ۋاقىتتان بەرى كوپتەگەن فورۋمدارعا قاتىسىپ جۇرگەندەگى مەنىڭ تۇيگەن ويىم, جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ءبارى ءبىزدى جىگەرلەندىرەدى, قاناتتاندىرادى. سونىمەن بىرگە, ەلباسى ايتقان يدەيالاردىڭ وزىمىزدە كەيدە ىسكە اسپاي قالاتىنىن دا اشىق ايتۋىمىز كەرەك. قازاقستاندا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ اۋىرلىعى از ءسوز بولىپ جۇرگەن جوق. بۇل جونىندە ەلباسىنىڭ ءوزى دە تالاي ايتقان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن «ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك» تۇجىرىمداماسى قابىلدانعان. وندا مەملەكەتتەگى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق ءبىلىمدى دامىتۋ قاجەتتىگى, جالپى حالىقتى ەكولوگيالىق ساۋاتتاندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ءسوز بولدى. ال قازىر سونىڭ ءبىرى دە ىسكە اسقان جوق. ءتىپتى, كەيبىر باسشىلار ەكولوگيا دەسەڭ, شوشىنىپ قارايدى. سول ەكولوگيانى مەكتەپتە ءپان رەتىندە وقىتۋ ءۇشىن كەزىندە وقۋلىقتار دا دايىندالدى. اۋەلدە ونى مەكتەپ كەستەسىنە كىرگىزگەن مينيسترلىك كەيىن ءوز ۇسىنىستارىنان وزدەرى باس تارتتى. ەكولوگيالىق ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بولاشاق جاستارعا تابيعاتتىڭ بولمىسىن ساقتاۋدا اعاش وتىرعىزۋ جەتكىلىكسىز. ەكولوگيالىق كادرلار دايىنداپ, بۇل جۇيەدە ارنايى ءبىلىم بەرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ ابدەن قاجەت. وسىلاردىڭ بارلىعىن ەسەپتەي وتىرىپ, ەلباسى «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى.
ارينە, بىزدە ىستەلىپ جاتقان ىستەر كوپ. قازىر مينيسترلەر دە وياندى. ورتا كاسىپتىك ءبىلىمدى دامىتۋعا قاراجات ءبولىنىپ جاتىر.
كەڭەس داۋىرىندەگى عىلىم باعىتى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋعا باعىتتالماعان ەدى. وزىندىك ويلاۋ, ىزدەنۋ مۇمكىنشىلىكتەرى بولمادى. قازىرگى كەزەڭ جەكە تۇلعانىڭ وزىندىك ويلانۋىنا, ىزدەنۋىنە, قوعامداعى بولىپ جاتقان كەز كەلگەن قۇبىلىسقا ارالاسۋىنا مول مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ جۇيەسىندە ناقتى شەكارا جوق. قازىرگى كەزدە الەمدىك تاجىريبەدە عىلىمي ىزدەنىستەرگە بولىنەتىن قارجىنىڭ مولشەرى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەر بولساق, ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە – 13-15%, قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە – 25-30% جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەردى ازىرلەۋگە 55-60%-دى قۇرايدى. ال, قازاقستاننىڭ قارجىلىق قۇرىلىمىندا: ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە – 22%, قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە – 47,5% جانە عىلىمي-زەرتتەۋلەردى ازىرلەۋگە 22,8%-دى قۇرايدى. قازىرگى تاڭدا عىلىمعا جاسالعان قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا ۇعا-دا ەكى رەت سايلاۋ وتكىزىلىپ, بارلىق عىلىم سالالارىنا جاستار تارتىلىپ, عىلىمنىڭ بولاشاق دامۋىنا جول اشىلۋدا.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ادامنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, جاڭاشا ويلايتىن جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كلاستەرلىك جۇيەنى پايدالانۋ كەرەك. ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن شەشۋ ءۇشىن ولاردى ۇشتاستىرۋدىڭ تيىمدىلىگى وسىندا. قازاقستاننان باسقا تمد ەلدەرىمەن جانە ءبىرقاتار دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, داعدارىستان شىعۋدىڭ بىزدە الدىن الا ويلاستىرىلعان جۇيەسى بولعاندىقتان, ۇلكەن قيىندىققا ۇرىنباي, نارىقتىق تالاپقا توتەپ بەرىپ, ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاپ كەلەمىز.
«بىتكەن ىسكە ءمىنشى كوپ, دايىن اسقا جەۋشى كوپ». ەل ىشىندە ءمىنسىز استاناعا دا ءمىن تاعۋشى تابىلار. ونداعى ساۋلەتتى عيماراتتار دا سىنعا تۇسەر. الايدا, دۇنيەجۇزىلىك ساۋلەت ونەرىنىڭ سوڭعى جوبالارى نەگىزىندە الەمنىڭ تانىمال ساۋلەتشىلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, ەلباسىنىڭ اقىلىمەن جاڭا قالا سالىنعانى – تاريحي شىندىق. مۇنى ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
قازاعىم, ەلىم! بۇگىن سەنىڭ ۇلتتىق نامىسىڭدى وياتاتىن, جۇرەگىڭە قۋانىش ۇيالاتاتىن بايتاق جەرىڭ بار, كەڭپەيىلدى ەلىڭ بار, ارقا توسىنە ورناعان استانا دەگەن قالاڭ بار. ونىڭ دامۋىنا, وركەندەۋىنە ءاربىر قازاق ازاماتى تەك قۋانا ءبىلۋى كەرەك, سوعان ۇلەسىن قوسىپ, ادالدىقتىڭ نىشانىن كورسەت, ار مەن نامىسىڭدى قورعا. قازاق ەلىنىڭ بايلىعىن پاش ەت! استانا – قازاق ەلىنىڭ بويتۇمارى. قاي كەزدە دە ءورىستى ەل – وركەندى.
ءاليا بەيسەنوۆا,
اكادەميك, مەملەكەتتىك
سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.
