جاساۋشىعا دا, قولدانۋشىعا دا جازا قاتال
وكىنىشكە قاراي, جاقىندا بۇل تىزىمگە كيەلى مەككەگە قاجىلىقتى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن تۋريستىك فيرما قىزمەتكەرلەرى دە ىلىكتى.كۇنى كەشە ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتقان دارىگەرلەر تۋرالى اقپارات جاريالانعان بولاتىن. اراعا كۇن سالىپ, الماتى قالاسىندا كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاۋ تۋرالى جالعان انىقتاما بەرگەن تۋرفيرما تۋرالى دەرەك پايدا بولدى. بۇل كومپانيا ساۋد ارابياسىنا كىشى قاجىلىققا بارىپ كەلگەن 143 قاجىنىڭ بارلىعىنا جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن جاساپ بەرگەن.
ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قانات نۇرماعامبەتوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل باستالعالى بەرى ىشكى ىستەر ورگاندارى پتر تەستىنىڭ تەرىس ناتيجەلەرى مەن ۆاكتسينالاۋ پاسپورتتارىن قولدان جاساۋ جانە وسى قۇجاتتاردى پايدالانۋعا قاتىستى 30 دەرەكتى انىقتاعان.
الماتىلىق تۋرفيرماعا قاتىستى انىقتالعان جايت – سول دەرەكتەردىڭ ءبىرى. قازىر بۇل ىسكە قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, كومپانيا عيماراتىن ءتىنتۋ كەزىندە قاجەتتى تەحنيكا, مورلەر, بلانك ونىمدەرى الىنعان. بۇل ايعاق زاتتاردىڭ بارلىعىنا ءتيىستى سوت ساراپتامالارى تاعايىندالعان.
«جالعان قۇجاتتاردى دايىنداعانى نەمەسە ساتقانى ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 385-بابىنا سايكەس ءتورت جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن. ال جالعان قۇجاتتى پايدالانعاندارعا قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە 40 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الۋ تۇرىندەگى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان», دەيدى دەپارتامەنت قىزمەتكەرى.
جالپى, ەلىمىزدە ەكپە سالۋ ناۋقانى باستالعالى بەرى ىشكى ىستەر ورگاندارى جالعان ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن جاساۋ بويىنشا 4 قىلمىستىق ءىس قوزعاعان.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءارى سەنىمدى جولى ۆاكتسينالاۋ ەكەنىن اتاپ ايتتى. الايدا وسى ناۋقاندى زاڭسىز جولمەن اينالىپ وتكىسى كەلەتىندەر مەن جاعدايدى پايدالانىپ, قالتاسىن قالىڭداتىپ الاتىندار دا سوڭعى كەزدە ءجيى بوي كورسەتىپ ءجۇر. وسىعان وراي مينيسترلىك جالعان پتر تەستىلەۋ ناتيجەلەرى تۋرالى انىقتاما مەن ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن جاساۋ دەرەكتەرىن اشكەرەلەۋگە ەرەكشە دەن قويىپ وتىر. سەبەبى بۇل جايت ەلدەگى ىندەتتىڭ تارالۋىنا اسەر ەتەدى», دەگەن ءىىم وكىلى قازىرگى ۋاقىتتا حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ – ۇكىمەتتىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى ءاربىر ازاماتتىڭ موينىنداعى مىندەت ەكەنىن العا تارتتى.
ۆاكتسينالاۋ پاسپورتتارىن قولدان جاساۋ الاياقتىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنىن ەسكەرتىپ وتكەن ق.نۇرماعامبەتوۆ ءسوزىن: «ينتەرنەت جەلىسىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ كەزىندە ءبىز دەرەكتەر بازاسىندا رەسمي تىركەلگەن انىقتامالاردى نەمەسە ۆاكتسينالاۋ پاسپورتتارىن دايىنداۋ تۋرالى جالعان ۇسىنىستاردى انىقتايمىز. قازىردىڭ وزىندە ۋاكىلەتتى ورگانعا بۇعاتتاۋعا جاتاتىن وسىنداي 35 حابارلاندىرۋدى جولدادىق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى وسى قاتەرلى ىندەتكە قاتىستى بارلىق قىلمىستىق كورىنىسكە ەرەكشە نازار اۋدارادى. سول سەبەپتى ءاربىر ازاماتتى ەڭ ءبىرىنشى ءوزىن وسىنداي قىلمىستىق پروتسەسكە تارتۋعا جول بەرمەۋگە جانە تۋىستارى مەن جاقىندارىن وسىنداي زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەردەن قورعاۋعا شاقىرامىز», دەپ تۇيىندەدى.
قاجىلىققا بارۋ ءۇشىن نەنى ءبىلۋ قاجەت؟
قاجىلىق دەيتىن قاسيەتتى ساپاردى وسىنداي قيتۇرقىلىقپەن اتقارعان وتانداستارىمىزدىڭ نيەتى قابىل بولا ما؟ مەككەگە بارۋ جاي عانا جولاۋشىلاپ قايتاتىن ادەتتەگى ساپار ەمەس ەكەنىن ەسكەرسەك, وسىنىڭ بارلىعىن ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولعان تۋرفيرما قانداي جاۋاپقا تارتىلادى؟ ىندەتتىڭ بەتى ءالى دە قايتپاي تۇر, ال بيىلعى قاجىلىق كەزىندە قانداي تالاپتارعا باسا ءمان بەرىلدى؟ ءبىز وسى سۇراقتارىمىزدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى (قمدب) قاجىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءجاندىللا بەكجىگىتوۆكە قويعان ەدىك.
ول پاندەمياعا بايلانىستى ساۋد ارابياسى كورولدىگىنىڭ قاجىلىققا قويعان باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى رەسمي بەكىتىلگەن ۆاكتسينا تۇرلەرىنىڭ ەكى دوزاسىن قابىلداۋ بولعانىن ايتتى. سونداي-اق ەكىنشى دوزانى قاجىلىققا باراتىن ادام كورولدىككە بارۋدان 14 تاۋلىك بۇرىن قابىلداۋعا ءتيىس. «بۇل ۆاكتسينالار – Pfizer-BioNTech, AstraZeneca, Johnson&Johnson جانە Moderna دەپ اتالادى جانە بۇل ۆاكتسينالار قازاقستاندا جوق. ءار قاجى جوعارىدا اتالعان ۆاكتسينالاردىڭ ءبىرىن قابىلداعانى تۋرالى ءوز ەلىنىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنان انىقتاما الۋى جانە ونى ساۋد ارابياسىنىڭ شەت مەملەكەتتەردەگى ەلشىلىكتەرىندە زاڭداستىرۋى كەرەك. بۇعان قوسا, ءار قاجىدان كورولدىككە كەلگەن كەزدە 72 ساعاتقا جارامدى تەرىس ناتيجەلى پتر-تەست انىقتاماسىن دا كورسەتۋ تالاپ ەتىلەدى. الماتىداعى تۋرفيرما ساۋد ارابياسى تالاپ ەتكەن ۆاكتسينالاردىڭ ءبىرى Pfizer-ءدىڭ جالعان پاسپورتىن جاساتقان», دەدى قمدب وكىلى.
ج.بەكجىگىتوۆ سونداي-اق قمدب قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا قابىلەتتى دەپ تانىلعان تۋرفيرمالارعا كۆوتا ءبولىپ بەرەتىنىن, قاجىلىقتىڭ اتقارۋ بارىسىن ۇيىمداستىرىپ, وعان جاۋاپتى كومپانيالاردىڭ جۇمىسىن قاداعالايتىنىن جەتكىزدى. «ەگەر تۋرفيرما قاجىلىققا بارعان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزسا, مىندەتتەلگەن تاپسىرمالارىن ورىنداماسا, ونىڭ بارلىعىن ازاماتتاردىڭ وزدەرى تالاپ ەتە الادى. سەبەبى ءار ازامات پەن فيرما اراسىندا قاجىلىققا بارماس بۇرىن مىندەتتى تۇردە كەلىسىمشارت جاسالادى», دەگەن ول تۋرفيرمالاردىڭ قانداي دا ءبىر زاڭ بۇزۋشىلىقتارىنا قمدب جاۋاپتى ەمەس ەكەنىن العا تارتتى.
«قاجىلىق – ءدىنىمىزدىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى, ال ۋمرا – سۇننەت امالى. ساۋد ارابياسى كوپتەگەن ەل سەكىلدى قازاقستان ازاماتتارىنا دا ۋمرا جاساۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالعان بولاتىن. سونداي-اق جاھاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, قاجىلىق ءراسىمىن جاساۋشىلار ءۇشىن مەككە مەن مەدينە قالالارىن جاپتى. بۇل جاعداي بارشا مۇسىلمان ءۇشىن اۋىر بولعانى انىق. سوندىقتان بيىل ىندەتتىڭ قارقىنى ءسال باسەڭسىگەندە كىشى قاجىلىققا بارۋعا نيەتتەنگەندەر تۋرفيرمالاردىڭ كەز كەلگەن ۇسىنىسىنا باس شۇلعىپ, كەلىسكەندەرى انىق. ءتىپتى سول 143 قاجىنىڭ دەنى ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىنىڭ قولدان جاسالعانىن بىلمەۋى دە مۇمكىن. بۇل جەردە بىرنەشە ادامي فاكتور بار ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون», دەگەن قمدب قىزمەتكەرى ءبىزدىڭ «وسى وقيعادان كەيىن كىم, قانداي جازاعا تارتىلادى؟» دەگەن سۇراعىمىزعا تومەندەگىدەي جاۋاپ بەردى.
«ۋمرانى ۇيىمداستىراتىن تۋرفيرمالار مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن ءتيىستى ليتسەنزيا الىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ارقىلى ساۋد ارابياسىنان رۇقسات العان كومپانيالاردىڭ بىرىنە تاپسىرادى. وسىلايشا, ەكى ەلدىڭ جەكە فيرمالارى ءوزارا كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ۋمرا قاجىلىقتارىن ۇيىمداستىرا الادى. ياعني قازاقستاندىق كومپانيالارعا ۋمرا ۆيزاسى بەرىلەدى. الماتىداعى تۋرفيرمانىڭ زاڭسىزدىعى اشكەرە بولعاننان كەيىن ساۋد ارابياسى ول كومپانياعا دەپورت جاسادى. بۇل دەگەنىڭىز جالعان قۇجات جاساتقان بۇل تۋرفيرما ەندى قاجىلىقپەن اينالىسا المايدى دەگەن ءسوز. ساۋد ارابياسىنىڭ ىندەت كەزىندە الاياقتىققا بارعان قازاقستاندىق كومپانياعا قولدانعان جازاسى وسى. ال كىشى قاجىلىققا بارىپ, باستارى داۋعا قالعان 143 وتانداسىمىزدى ساۋد ارابياسىنىڭ جەكە ءبىر فيرماسى بىشكەك ارقىلى ۇشاقپەن الىپ كەتكەن. ال ول كەزدە قاجىلىقتا ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدان باسقا شەتەلدىكتەر بولماعان», دەيدى ءمان-جايدى تولىعىراق ءتۇسىندىرىپ وتكەن باسقارما قىزمەتكەرى. ال ساۋديا الەم مۇسىلماندارى قاجىلىق پارىزدارىن وتەۋ ءۇشىن ەلگە كىرۋگە قويىلعان شەكتەۋلەرىن بيىل ناۋرىزدان باستاپ الىپ تاستاعان بولاتىن.
قمدب وكىلى جۇرتشىلىققا تۋريستىك كومپانيالاردىڭ قاجىلىق ساپار تۋرالى جارنامالارىنا بىردەن سەنىپ قالماۋدى دا ەسكەرتتى. «رەسمي تۇردە جاريالانعان تالاپتار دا ءالى تالاي وزگەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان قوسىمشا اقپارات پەن مالىمەتكە جەتە ءمان بەرگەن ءجون», دەيدى قاجىلىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
ەكپە سالدىرۋ – پايدا تابۋ كوزى مە؟
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە – نۇر-سۇلتان قالاسى, اقمولا جانە الماتى وبلىستارىندا ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتقاندار مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى بولىپ شىققان. بۇل جونىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ ۆەدومستۆونىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا 9 شىلدەدە وتكەن القا وتىرىسىندا مالىمدەدى.
ۆاكتسينالاۋدى بيزنەسكە اينالدىرعان كەيبىر دارىگەرلەردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىن قاتاڭ سىنعا العان اگەنتتىك باسشىسى: «ولار ءىس جۇزىندە ۆاكتسينا الماعان ادامدارعا قاجەتتى قۇجاتتاردى راسىمدەپ, ۆاكتسينانىڭ ءوزىن جويىپ جىبەرىپ وتىرعان. باسقاشا ايتقاندا, كەي دارىگەرلەردىڭ وزدەرى حالىق دەنساۋلىعىن تەز بايۋدىڭ ءبىر نىسانىنا اينالدىرىپ العان. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنەتىن اقشا دا جەلگە ۇشىپ, جوق بولدى دەگەن ءسوز. مۇنداي جالعان پاسپورت العان ادامدار بىزبەن بىرگە ءجۇرىپ-تۇرادى, ءبىر كولىككە وتىرىپ, ءبىر ۇشاقپەن ۇشادى», دەگەن الاڭداۋشىلىعىن دا ءبىلدىردى. ول سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىراتىنىن دا اتاپ ءوتتى.
شىنى كەرەك, ەلىمىزدە ۆاكتسينالاۋ ناۋقانى قارقىن العان سايىن جەر-جەردەن جالعان قۇجات راسىمدەپ, پرەپاراتتى جويىپ جىبەرۋگە قاتىستى ءتۇرلى داقپىرت شىعا باستادى. قايسىسىنىڭ راس, قايسىسىنىڭ وتىرىك ەكەنىن اجىراتۋ دا قيىن. ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقستاندىقتارعا كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ەگۋ ناۋقانى 1 اقپاندا باستالدى. ءبىرىنشى كەزەكتە مەديتسينا, قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى مەن مۇعالىمدەر ەكپە سالدىرا باستادى. ال ءساۋىر ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ۆاكتسينا الماي-اق قاجەتتى قۇجاتتارعا قول جەتكىزۋگە بولاتىنى جايلى ءتۇرلى اقپارات پايدا بولدى. ءتىپتى مۇنداي قۇجاتتى 5 مىڭنان باستاپ, 25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ساتىپ الۋعا بولاتىنى اشىق ايتىلا باستادى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا 21 ساۋىردە بريفينگ وتكىزگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قياسوۆ ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن قولدان جاساۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ, ىلۋدە ءبىر فاكتى تىركەلگەن كۇننىڭ وزىندە بۇل جايتتىڭ «جەكەلەگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ءوز ىسىنە سالعىرت قاراعاندىعىنا» سىلتەي سالعان ەدى.
ال باستى ۇرانى «دەنساۋلىقتى بىرگە ساقتايىق!» بولىپ تابىلاتىن Medsupportkz مەديتسينالىق جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى قۇقىق قورعاۋشى اقمارال تۇرسىنوۆا قازاقستاندىق اۋرۋحانالاردا ۆاكتسينالاۋدىڭ جالعان پاسپورتتارىن ساتۋدىڭ «جولعا قويىلعان» ەكى سحەماسى بار ەكەنىن العا تارتتى.
«بىرىنشىسىندە ۆاكتسينا الۋعا كەلگەن ادامدارعا دارىگەرلەردىڭ وزدەرى ەكپەنىڭ قاۋىپتىلىگى تۋرالى ايتىپ, رايىنان قايتارا باستايدى. كەيىننەن ولار ء«بىز ءسىزدى ۆاكتسينالانعان ادام رەتىندە بازاعا ەنگىزەيىك» دەپ اقىسىنا كەلىسىپ, شىعارىپ سالادى. ەكىنشى جولى – ءتىپتى جەڭىل: ەكپە سالۋ كابينەتىنە بارۋدىڭ دا قاجەتى جوق. تەك بەلگىلى ءبىر چاتقا اتى-ءجونىڭىزدى, جسن-نى جازىپ جىبەرسەڭىز بولدى. ناقتى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن ءسىزدىڭ ۆاكتسينا العانىڭىز جونىندە مالىمەت بازادا تۇرادى. بۇل ەكى سحەما – ەلىمىزدە ەڭ كوپ تارالعاندارى», دەدى ول.
قازاقستاندا ۆاكتسينالاۋ پاسپورتىن ساتۋ بيزنەسكە اينالعان با؟ بۇل ساۋدانىڭ سالدارى ەلىمىز ءۇشىن قانداي بولماق؟ ەلدەگى ەپيدەميالىق احۋال كۇردەلەنىپ, «دەلتا» شتامى ءورشىپ تۇرعان قازىرگى كەزدە كوپتىڭ كوڭىلىن كۇپتى ەتكەن بۇل سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ال وتكەن تاۋلىكتە ەلىمىزدە 3 مىڭنان استام ادامنان ۆيرۋس انىقتالعان...
ءتۇيىن. ۆاكتسينالاۋ كەزىندە كوزبوياۋشىلىق پەن الاياقتىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن ەندى ەلىمىز بويىنشا ەكپە سالاتىن كابينەتتەردىڭ بارلىعىنا بەينەكامەرالار ورناتىلىپ جاتىر. ەمحانا باسشىلارى كامەرالار «مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋعا قولايلى» دەسە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماماندارى «جەڭىل جولمەن اقشا تاپقىسى كەلەتىندەرگە توقساۋىل بولادى» دەگەن پىكىردە. بەينەباقىلاۋ قىزمەتىنىڭ ارنايى الگوريتمى دە جاسالعان. بەينەجازبا ءبىر ايعا دەيىن ساقتالادى. الايدا كىم ءبىلسىن, ادامنان ايلا ارتىلعان با؟..
