قازاقستان • 11 ماۋسىم، 2021

سوت جۇيەسىندەگى وڭ وزگەرىستەر – ەل باسشىلىعى ايقىنداعان رەفورمالار ناتيجەسى

105 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالاردىڭ باستاۋىندا مەملە­كەتى­مىزدىڭ نەگىزىن قالاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇرعانى بار­شامىزعا بەلگىلى.

ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى، سۋديالار سەزدەرىندە بەرگەن تاپسىرمالارى، «رۋحاني جاڭعىرۋ»، «تسيفرلى قازاق­ستان» باعدارلامالارى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارى رەس­پۋبليكا سوت جۇيەسىن جاڭا ارناعا سالدى.  

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇدان ەكى جىل بۇ­رىن ءوزىنىڭ انت بەرۋ راسىمىندە ايت­قانداي، ساباقتاستىقتى ساقتاي وتى­رىپ، ەلباسىنىڭ باستامالارىن ودان ءارى دامىتىپ، ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇ­عان بار ءبىلىمىم مەن كۇش-جىگە­رىم­د­ى سوت جۇيەسىنە ارناعان كاسىبي زاڭ­­گەر رەتىندە كوز جەتكىزىپ كەلەمىن.

زاڭگەرلىك تاجىريبەمىزدى وتس­تاۆ­كاعا شىققاننان كەيىن دە مۇم­كىن­دىگىنشە پايدالانىپ، جاس زاڭ­گەر­لەرگە اقىل-كەڭەس بەرىپ، سوت جۇيەسىندەگى باستامالارعا ءۇن قوسىپ وتىرۋدى ءجون كوردىك. وسى ماقسات­تا جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋديا­­لارى­نىڭ باستاماسىمەن «قا­زاق­­ستان رەس­پۋبليكاسى جوعار­عى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى سۋديا­لارى» قوعام­دىق بىرلەستىگىن قۇ­رىپ، جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىز. بۇل – كوم­­مەر­تسيا­لىق ەمەس دەربەس ۇيىم.

ءبىز ازاماتتاردى جانە زاڭدى تۇل­­­عالاردى قابىلداپ، سۇراق­تارى­­نا جاۋاپ بەرەمىز، ولاردىڭ ارا­­لارىن­­دا تۋىنداعان داۋلاردى ار­بيت­راج، مەدياتسيا ارقىلى شەشۋ مۇم­­­كىندىكتەرىن قا­راس­تىرا­مىز. وسى­­لايشا، سوت­تار­عا تۇسىرى­لەتىن ارىز­­دار مەن شا­عىم­­­داردى ازاي­تىپ، سوت­تاردىڭ جۇ­­مىس­تارىن جە­ڭىل­­دەتۋگە ۇمتى­لامىز. سونى­مەن قاتار سوت جۇيە­سىن دا­مىتۋ ءۇشىن باس­­قا دا جولدار مەن ادىستە­مە­لەر­دى ىزدەس­تىرە­مىز. سۋديا­لاردىڭ الەۋ­­مەتتىك ماسەلە­لەرىن شەشۋ مۇم­­كىن­دىكتەرىن دە قا­راس­­تىرامىز. ما­سە­لەن، ءوزىمىزدى تول­عان­دىرىپ جۇر­گەن وتكىر ماسە­لە­لەر مەن سوت جۇ­يە­سىنە، قوعامدا زاڭ­دى­لىق­تى ساق­تاۋ، پاندەميا كە­زە­ڭىن­دەگى قار­جى-قاراجات سايا­ساتىنا قاتىس­تى ۇسىنىس-پىكىرلەردى ءبىل­دىرىپ، مەملەكەت باسشىسىنا ارنايى حات جولدادىق.

مەملەكەت باسشىسى قولداۋ ءبىلدىرىپ قول قويعان جاڭا زاڭدارعا كەلسەك، وتكەن جىلى 10 ماۋسىمدا ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكسكە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەگەر بۇرىن سۋديانىڭ ازاماتتىق پروتسەستەگى ءرولى شەكتەۋلى بولىپ كەلسە، ەندى ول وزگەردى. سۋديانىڭ پروتسەستەگى بەل­سەندىلىگى ارتتى، جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيدى. سۋديانى تالاپ-ارىز قىس­پاعىنان شىعارمايتىن شەك­تەۋ­لەر كەلمەسكە كەتتى. سۋديا ءىستىڭ شىنايى ءمان-جايىن انىق­تاۋ ءۇشىن قو­سىم­شا دالەلدەمەلەر­دى سۇراتۋعا قۇ­قى­لى. ءوز بەتىنشە اقي­قاتقا كوز جەت­كىزۋگە ۇمتىلىپ، پروتسەسس بارىسىندا تاراپتاردىڭ ۋاجدەرىنە قاتىستى ءوز ويىن باتىل ايتا الادى. ول ءۇشىن زاڭ قاجەتتى وكىلەتتىك بەرىپ وتىر.

2020 جىلعى 29 ماۋسىمدا قول قويىلعان اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە سايكەس سوتقا تالاپ-ارىز بەرگەن ادام ەمەس، كە­رى­­سىنشە، مەملەكەتتىك ورگان ءوز شە­­شىمىن نە ارەكەتىن ءتۇسىندى­رىپ، نە­گىزدەپ، دالەلدەپ بەرۋگە مىن­دەتتى. مىنە، وسى زاڭ 2021 جىلعى 1 شىل­دەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. بۇ­عان دەيىن سوت جۇيەسىندە ازامات­تار تاراپىنان مەملەكەتتىك ورگاندارعا قارسى تالاپ بويىنشا تالاپكەر ءوز شاعىمىن دالەلدەۋگە مىندەتتى بولدى. سۋديا پروتسەستە تىڭدايتىن. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋى، شىنى كەرەك، ناشار جۇرگىزىلەتىن. ەندى زاڭ بويىنشا 1 شىلدەدەن باستاپ مەملەكەتتىك ورگاننىڭ كىنالىلىك پرەزۋمپتسيا­سى كۇشىنە ەنەدى، بۇل دەگەنىڭىز، مەملەكەتتىك ورگاندار ءوز ۋاجدەرىن دالەلدەۋى ءتيىس. سۋديا تا­لاپ­كەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن بەلسەن­دى­لىك كور­سەتۋگە قۇقىلى. سونداي-اق سۋديا شەشىمنىڭ ورىندالۋىن با­­قى­­لايدى ءارى ورىنداماعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باس­شى­­سى­نا ايىپپۇل سالۋعا دا قۇقى بار.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن سۋديالار اراسىنداعى سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى پارمەندى شارا­لار ءجۇرىپ جاتىر. ونى قوعام سەزىنە باستادى. سوڭعى ۋاقىت­تا سۋديالاردىڭ پارامەن ۇستالۋ فاك­تى­لەرىنىڭ ورىن الۋى وسىنى ايعاق­تايدى. وسى ارادا بۇل ماسەلەنى قو­عامعا سۋديا كوزقاراسىمەن ءتۇ­سىن­دىرىپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى ونىڭ «سىرىن» بىلايعى جۇرت كوپ باي­قاي بەرمەيدى. «سۋديا پارامەن ۇس­تال­دى» دەسە بولدى، جەردەن جەتى قويان تاپقانداي، جوعارعى سوت باس­­شىلىعىن، نە جالپى سۋديا­لار قاۋىمىن قارالاپ جاتادى. شىن ما­نىندە سولاي ما؟ جوق، مۇل­دە ولاي ەمەس.  

بىرىنشىدەن، سوت – كلاسسيكالىق ستيلدەگى مەملەكەتتىك ورگان ەمەس. شەشىمدى سۋديا­نىڭ ءوزى دايىندايدى جانە ءوزى شىعارادى. وسى ورايدا ونىڭ كەشە عانا سۋديا بولعانى نەمەسە 20 جىل­دىق جۇمىس ءوتىلىنىڭ بار-جوق­تىعى ماڭىزدى ەمەس. ايتا­لىق، شەنەۋنىكتىڭ قاتەسىن تەز ارا­دا، ايعاي-شۋسىز تۇزەتۋگە بولا­دى جانە بۇل تۋرالى سىرتتان بىرەۋ­لەر­دىڭ، ياعني كوپشىلىكتىڭ ءبىلۋى ەكى­تا­لاي. ال سۋديانىڭ قاتەلىگىن جوعارى تۇرعان ورگان عانا تۇزەتۋگە قۇ­قىلى. مۇنىڭ ءوزى ءاردايىم اشىق جاعدايدا وتەدى جانە بىردەن ىسكە اس­پايدى. وعان كەم دەگەندە ءبىر ايدان استام ۋاقىت وتەدى. ياعني شە­نەۋنىك پەن سۋديانىڭ قاتە­لىك­تەرىنىڭ سالدارى – جەر مەن كوكتەي. ەكىنشىدەن، سوتتار كادر ماسەلەلەرىنەن شەتتەتىلگەن. سوت كادر­لارىن ىرىكتەۋمەن سوت تور­اعا­لارى ەمەس، مۇلدەم باسقا ورگان – جوعارى سوت كەڭەسى اينالىسادى. كەڭەس جۇمىستان بوساتۋ نەمەسە جازا بەرۋ ماسەلەلەرىن دە شەشەدى.

ال سۋديانىڭ پارا الۋىنىڭ سە­بەبىنە ۇڭىلسەك، بۇل سۋديالىق كادر­لار ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىس­تى ما دەپ ويلايمىن. مىسالى، 2018 جىلعا دەيىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 230-دان اسا جاڭا سۋديا قابىلدانعان. وسىعان بايلانىس­تى 2014 جىلى بۇرىن-سوڭدى بول­ما­عان جاعداي ورىن الىپ، 750 كان­دي­داتتىڭ 500-ءى بىردەن سۋديا اتاندى. بۇل ءار ءۇش ۇمىتكەردىڭ ەكەۋى سۋديا مانتياسىن كيدى دەگەن ءسوز. ال ەندى قاراڭىز: وسى 500 سۋديانىڭ 103-ءى ءتۇرلى نەگىزدەر بويىنشا لاۋازىمدارىنان بوساتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە 19-ى تارتىپتىك جازاعا تار­تىلدى. ال 10 سۋديا سىبايلاس جەم­قورلىق ءۇشىن قىلمىستىق قۋدالاۋ وبەكتىسىنە اينالدى.

ەلباسى مەن مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ جوعارعى سوتتىڭ باسشى­لى­­ع­ىنا بەرگەن ناقتى باعىت-باع­­دارىنان كەيىن سۋديالىققا بىلىكتى مامانداردى تارتۋعا جول اشىلدى. جاڭا HR سۇزگىلەرى «كەز­دەي­سوق» جانە كاسىبي دەڭگەيى ت­ومەن زاڭ­گەرلەردىڭ سوتقا كەلۋى­نە توس­قاۋىل قويدى. 2018 جىلدان باس­تاپ جى­لىنا 50-گە جۋىق ۇمىت­كەر سۋديا لاۋازىمىنا تاعا­يىن­دالۋ­­دا. ەندى سۋديالىققا ۇمىت­كەر­­­لەر­دى مۇقيات تەكسەرۋگە ءارى زەرت­­­تەۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنى تسيفر­­­لار­دىڭ ءوزى دالەلدەپ بەرەتى­نىن باي­قاۋ­عا بولادى. ەگەر 2018 جىل­عا دە­يىن­گى 5 جىلدى الىپ قارا­ساق، 100 كان­دي­داتتىڭ 25-ءى سۋديا بولعا­نىن اڭ­عا­رامىز. قازىر ءار 100 ۇمىت­كەر­دىڭ ىشىنەن سۋديالىققا وتەتىن ادام­­دار­­دىڭ سانى ءارى كەتسە 6-دان اسپايدى.

وسى ۋاقىت ىشىندە 300-گە جۋىق بوس جۇمىس ورنى پايدا بول­دى. ءاربىر 4-ءشى اۋداندىق سوتتا توراعا جوق. مۇنىڭ سەبەبى تىلەك بىل­دىرۋ­شىلەردىڭ جوقتىعىندا ەمەس. ولار­دىڭ قاتارى جەتكىلىكتى. ماسەلە – كانديداتتاردىڭ جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس كەلمەي وتىر­عانىندا. ەكىنشى ما­ڭىز­دى ماسە­لە، مەنىڭ ويىمشا، قازىر­­گى جاع­دايدىڭ ەرەك­شەلىگى. بۇ­­گ­ىنگى تاڭدا سۋديا­لار­دىڭ كاسىبي جا­­رام­­دىلى­عىن باعالاۋدىڭ جاڭا كوپ ساتىلى جۇيەسى ەنگىزىلدى. جۇيە قازىر­دىڭ وزىندە حالىقارالىق ساراپ­شىلار تاراپىنان وڭ پىكىرگە يە بول­دى. 2019 جىلدان باستاپ 600-گە جۋىق سۋديانىڭ اتقارعان قىزمەتى وسى­­لاي باعالانۋدا. ولاردىڭ 10%-ى سۋديا­لىققا وتپەدى، نە كاسىبي جا­رام­­دىلىعى ءۇشىن جۇمىستان شى­عا­رىلدى، نە جۇكتەمەسى از ۋچاس­كە­لەرگە اۋىستىرىلدى. بۇرىن بىر­نەشە جىل ىشىندە 1600 سۋديا­نىڭ ىشىنەن 15 سۋديا عانا قاناعاتتا­نار­لىق­سىز باعا العان، ياعني 1%-دان دا از.

سوت جۇيەسىندەگى جاڭعىرۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – قازىر اقتاۋ ۇكىم­دەرى كوپتەپ شىعارىلۋدا. مۇ­نىڭ سەبەبى نەدە؟ جوعارعى سوت 2015 جىلدان باستاپ 2017 جىل قوسا قامتىلعان كەزەڭدە سى­باي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگىنىڭ ىستەرى بويىنشا قا­ماۋعا الىنعان ادامداردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اقتالماعانىن جا­ريا­لادى. ال سوڭعى 3 جىلدا قا­ماۋدا وتىرعان 36 ادام اقتال­دى. اۋىر جانە اسا اۋىر قىل­مىس­تار بويىنشا اقتالعان ادام­دار­دىڭ سانى 8 ەسە ءوستى (2015-2017 جىل­دارداعى 60 ادامنان 2018-2020 جىلداردا 480 ادامعا دەيىن). سوتتار تەرگەۋگە قارسى شاعىم­داردى ءجيى قاناعاتتاندىرا باس­تادى. كۇدىكتىلەردى قاماۋعا سانك­تسيا بەرۋدەن ەكى ەسە ءجيى باس تارتى­لادى. ايتا كەتۋ كەرەك، 2018-2020 جىلدارى سىبايلاس جەمقور­لىق ءۇشىن پروكۋراتۋرانىڭ 23 قىز­مەت­كەرى، سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى قىزمەتتىڭ 10 قىزمەتكەرى جا­نە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى­نىڭ 930-دان استام ادامى سوتتالدى. بۇل دەرەكتەر جوعارعى سوت تا­را­پى­نان ءبىراز جۇمىس ىستەلىپ جات­قا­نىن كورسەتەدى.

كەيدە الەۋمەتتىك جەلى­دە «زاڭ­سىز ارەكەتىمەن كوزگە تۇس­كەن نەمەسە ادى­لەتسىز شەشىم قابىل­داعان سۋديا­لار نەگە جۇمىستان شىعارىل­ماي­دى؟» دەگەن ساۋال ايتىلىپ قالادى.

جۇمىستان شىعارىلعاندا قانداي! 2019 جىلدان باستاپ 83 سۋديا تەرىس سەبەپتەر بويىنشا جۇ­­­مىستان بوساتىلدى نەمەسە قىز­­­مەتىنەن تومەندەتىلدى. بۇل از ەمەس. بۇرىنعىدان 4 ەسە كوپ. ءما­سە­ل­ەن، ماس كۇيىندە جول اپاتىن جا­سا­عان باتىس قازاقستان وبلىسى اۋدان­دىق سوتتار توراعاسىنىڭ ءبىرى قىز­مەتى­نەن بوساتىلدى. نەمەسە الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە الماتى وبلىسى اۋدان­دىق سوتى توراعاسىنىڭ كاران­تين­دىك شەكتەۋلەر كەزىندە مون­شاعا ءتۇسىپ جاتقانى تۋرالى بەي­نە­كورىنىس بولعانى بەلگىلى. ول دا جۇمىستان شىعارىلدى. قازىر­گى تاڭ­دا قاراعاندى وبلىستىق سوتى­­نىڭ 3 سۋدياسىنا قاتىستى ماتە­ريال­­­دار جوعارى سوت كەڭەسىنە جىبەرىلدى.

سۋديا ادەبى كودەكسىن بۇزعانى ءۇشىن سۋديانى جۇمىستان شى­عارۋ ءراسىمى وتە ۇزاق ۋاقىتتى الا­دى. بۇل ءۇشىن الدىمەن سۋديا ادەبى جونىن­دەگى كوميسسيا، سودان كەيىن سۋديا­لار وداعىنىڭ ورتالىق كەڭەسى، ودان سوڭ جوعارى سوت كەڭەسى جا­­نىن­­داعى سوت ءجيۋريى، سودان كە­­يىن عانا جوعارى سوت كەڭەسى­نىڭ ءوزى قو­رىتىندى بەرۋگە ءتيىس. ونىڭ ۇسى­نۋى بويىنشا تۇپ­كىلىكتى شەشىمدى پرە­زي­دەنت قابىل­دايدى. بۇل پروتسەسس كوبىنەسە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى.

قوعام، ەگەر شارالار دەرەۋ قا­بىل­­دانباسا، ولار مۇلدەم قا­بىل­دان­­بايدى دەپ سانايدى. شىن ما­نىن­دە ولاي ەمەس، ءار نارسە­نىڭ ءوز مەر­زىمى، ءوز رەتى بار. سون­دىق­تان سوت­­­­­تار­دىڭ جۇمىسىنا قاتىس­تى ما­­سە­لەگە اسى­­عىس­­تىقپەن ەمەس، تۇسى­­نىس­تىكپەن قارا­­عانىمىز ابزال. «اسىققان – شاي­­تان­نىڭ ءىسى» ەكە­نىن اركىم بىلسە كەرەك.

ومىرسەرىك قوجاباەۆ،

جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋدياسى، «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇكىمەت شيكى مۇناي باعاسىن بەكىتتى

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

قىتاي مەن قازاقستان جۇك تاسىمالى ارتقان

ەكونوميكا • 24 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار