ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلەسى ەكەنى انىق. سوندىقتان, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعىتىنداعى ءتۇرلى باعدارلامالاردىڭ جوسپارداعىداي ورىندالۋى وتە ماڭىزدى. ولاي بولماعاندا بار تابىسىمىزدى يمپورتتالعان تاۋارعا جۇمساپ, بوتەننىڭ بوتەگەسىن تولتىرامىز.
قازاقستاندا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. بۇل – كۇندەلىكتى قولداناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەر. ولاردىڭ قاتارىندا توقىما ونىمدەرى مەن جيھاز, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسى جانە باسقا دا تاۋار تۇرلەرى بار. اتالعان باعىتتى دامىتۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Cىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» دەپ اتالاتىن حالىققا ارناعان جولداۋىندا اتاپ وتكەن بولاتىن.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋداعى ماقسات – حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ يمپورتىن الماستىرۋ ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ. باعدارلاما اياسىنداعى اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ مەحانيزمدەرىن ودان ارى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگىنىڭ اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى قارجىلاندىرىپ كەلەدى.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا بيىل الماتى وبلىسىندا الما باعىن ءوسىرۋ مەن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن توڭازىتىپ, قاتىرۋ باعىتىنداعى ەكى جوبا ىسكە قوسىلدى.
ماسەلەن, الماتى وبلىسى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى «Fresh Land» جشس-ءى اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنان 1,3 ملرد تەڭگە نەسيە الىپ, الما باعىن گۇلدەندىرگەن. سەرىكتەستىك ديرەكتورى باتىرجان الىباەۆ 2014 جىلدان بەرى باۋ-باقشا ەگۋمەن اينالىسادى. وسىعان دەيىن بۇل سالادا مول تاجىريبە جيناعان كاسىپكەر ۇلكەن جوبانى قولعا الىپتى. قازىر 20 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. الما اعاشتار ءوسىپ-جەتىلگەندە ءجۇز شاقتى ادامعا جۇمىس بەرەتىن بولادى.
– 2020 جىلى 46,8 گەكتار اۋماققا يتاليادان اكەلىنگەن الما اعاشىنىڭ كوشەتتەرىن وتىرعىزدىق. ونىڭ ىشىندە رەد دەليشەس, گولدەن دەليشەس, گالا, فۋدجي سياقتى الما سۇرىپتارى بار. جوبا جىلىنا 2,5 مىڭ توننا دايىن ءونىم الۋعا ەسەپتەلگەن. بۇل الما اعاشتارى ءتورت جىلدان كەيىن عانا تولىق كولەمدە ءونىم بەرەدى. جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنان 1,3 ملرد تەڭگە نەسيە الدىم. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى ارقىلى العاندىقتان نەسيەنىڭ جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمەسى 5% جانە ەكى جىلعا دەيىنگى جەڭىلدىك كەزەڭى قاراستىرىلعان. بۇل قازىرگى نارىقتا ءبىز سياقتى كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە ۇلكەن جەڭىلدىك. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مۇنداي تومەن پايىزبەن نەسيە بەرمەيدى. مەملەكەت وسىلاي قولداپ وتىرسا, بارلىق سالا جىلدام داميدى دەگەن ويدامىن, – دەيدى باتىرجان الىباەۆ.
الما باعىندا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانادى. جابدىقتاردى يزرايلدەن اكەلگەن. بۇل جاڭا جۇيە سۋدى ۇنەمدەۋگە جانە تىڭايتقىشتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ارنالعان كورىنەدى. وسىنداي ءتيىمدى تەحنولوگيانى پايدالانىپ, جوباسىن جولعا قويعان كاسىپكەر ءونىمىن سىرتىق نارىققا شىعارۋدى دا جوسپارلاپ قويىپتى.
– بيىل از دا بولسا العاشقى ءونىمدى الامىز. كەلەسى جىلى ءونىم سانى ارتا تۇسەدى, ءتورت جىلدان كەيىن تولىققاندى ءونىم الامىز دەپ وتىرمىز, ياعني ءبىر گەكتاردان 50 تونناعا دەيىن الما الۋىمىز كەرەك. ءبىز ەككەن اعاش سورتتارى ءونىمدى مول بەرەدى. جوبامىز ەكسپورتقا باعىتتالعاندىقتان بۇل المالار سىرتقى نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە, – دەيدى «Fresh Land» جشس ديرەكتورى.
مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا يە بولعان شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى – «FROSCO» جشس. بۇل مەكەمە اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى ارقىلى 2,1 ملرد تەڭگە نەسيە الىپ, كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتەردى وڭدەپ, كەيىن دايىن ءونىمدى توڭازىتىپ, قاتىراتىن كەشەن سالىپ جاتىر. شارۋاشىلىق باسشىسى ەرىك مۇساعۇلوۆ مۇنداي كەشەن ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى سالىنباعانىن ايتادى.
– بۇل جوبانى 2018 جىلى قولعا الدىق. بيىل بارلىق قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن اياقتايمىز. قازىر كەشەننىڭ ىشىنە جابدىقتاردى ورناتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدىسى توڭازىتقىش جابدىقتارىن ورناتۋ, قازىر سونى ورناتىپ جاتىرمىز. ونداعى تەمپەراتۋرا -25 گرادۋس بولادى جانە كوكونىس پەن جيدەكتەردى قاتىرامىز. ونىمدىلىگى ساعاتىنا ءۇش تونناعا دەيىن جەتەدى, ياعني ءبىر ايدا 800-1000 تونناعا دەيىن ءونىم وڭدەي الامىز. كەشەن تامىز ايلارىندا ىسكە قوسىلادى, دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەيدى ەرىك مۇساعۇلوۆ.
وعان قوسا بۇل كەشەندە قاتىرىلعان ءونىمدى ساقتاۋ قويماسى جاساقتالادى. ول 400 تونناعا ەسەپتەلگەن. فەرمەردىڭ ءوزى 200 گەكتارعا كوكونىس پەن جەمىس ەككەن. ول جەردەن 4-4,5 مىڭ توننا ءونىم جينالادى دەپ بولجاپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى-ءتۇستى قىرىققابات, بروككولي, باكلاجان, بۇرىش جانە تاعى باسقالارى بار. ونىمدەردى وسى كەشەندە وڭدەپ, كەيىن ەكسپورتقا شىعارماق. ءونىمنىڭ 80%-ى ەكسپورتقا جىبەرىلەدى ەكەن. اسىرەسە, ءونىم ەكسپورتى رەسەي نارىعىنا باعىتتالعانىن ايتادى. ويتكەنى وندا دايىن ونىمگە دەگەن سۇرانىس جوعارى كورىنەدى. سونىمەن قاتار, جوبا اياسىندا جىلىجاي سالىنىپ, كوشەتتەر ەگىلەدى. كاسىپورىن اۋىل شاراشىلىعى تەحنيكاسى مەن قۇرال-جابدىقتاردا دا اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى ارقىلى العان. الداعى ۋاقىتتا بۇل كاسىپورىن 200-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىماق.
– ءونىمدى وڭدەۋ كەشەنىندە 40-50 ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتيمىز. ال شيكىزات بازاسىندا 60 ادام بولادى. ودان بولەك, ماۋسىمدىق باۋ-باقشا ەگۋ مەن باپتاۋعا 100 ادام الدىق, – دەيدى فەرما باسشىسى. 2019-2021 جىلدار ارالىعىندا كورپوراتسيا 1476 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىگە 71,4 ملرد تەڭگە نەسيە بەرگەن. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىرگەلى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى دە ۇلعايىپ كەلەدى.
– وسى ارالىقتا كورپوراتسيا الما باعىن ءوسىرۋ بويىنشا بارلىعى 22 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى 23 جوبانى قارجىلاندىردى. كوكونىس پەن جەمىس-جيدەكتى ساقتاۋ باعىتىندا ەكى جىلدا 21 جوبا قارجىلاندىرىلدى, ونىڭ جالپى سوماسى 8,9 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, – دەيدى اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنىڭ ماركەتينگ جانە PR قىزمەتىنىڭ باسشىسى رۋسلان ەسكەندىر.
«قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» دامىتۋ — بۇل ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن مولىقتىرۋ, ياعني يمپورتتى الماستىرۋ باستى ۇستانىم. بۇدان بولەك, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ. ونىڭ ىشىندە تومەن پايىزبەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ, ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋعا كومەكتەسۋ سياقتى قولداۋلار بار. ءوزىمىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە بارىنشا قولداۋ كورسەتسەك قانا دۇكەن سورەلەرىن وتاندىق تاۋارلارمەن تولتىرا الامىز. يمپورتقا يەك ارتىپ, وزگە ەلدىڭ كاسىپكەرلەرىنىڭ قالتاسىن قالىڭداتقاندى توقتاتاتىن ۋاقىت جەتتى. الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ءوزىن ەسەڭگىرەتكەن پاندەميا سوزدەن ىسكە كوشۋ كەرەكتىگىن اڭعارتتى. ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ءىسى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن بايقايمىز. وعان جوعارىدا كەلتىرگەن ەكى مىسال دالەل بولا الادى.
