گۋمانيتارلىق سالاداعى كەلىسىمدەردى, اسىرەسە ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, اقپارات قۇرالدارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جانە تاعى باسقالارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدا باتىستىق نەوليبەراليزم يدەولوگياسى ۇلكەن ءرول اتقاردى. ول ءاربىر ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ جوعارعى قۇندىلىق دەپ جاريالاپ, ءسوز بوستاندىعى, جالپىعا بىردەي ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ, ەركىن نارىق پەن مەنشىكتى قولداۋ جانە قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ, ۇكىمەتتىڭ اشىقتىعى مەن مەملەكەتتىك بيلىككە شەكتەۋ قويۋدى تالاپ ەتتى. ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىڭ قوعام ومىرىنە ىقپال ەتۋ مۇمكىندىكتەرىنە كونستيتۋتسيامەن شەك قويىلدى. بۇلار ادامنىڭ جەكە ءومىرى مەن كاسىپكەرلىك جۇمىسىنا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنا قارسى قادامدار ەدى. ولاردىڭ ۇستانىمدارى بويىنشا مەملەكەت ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ەركىن نارىققا ارالاسپاي, تەك قانا اقشا-نەسيە ساياساتىن رەتتەپ وتىرۋى كەرەك بولدى.
ليبەراليزم مەن دەموكراتيا ءوزارا بىردەي بولماسا دا, ولار ادەتتە بىرگە ءجۇردى. ويتكەنى ەركىندىك پەن بوستاندىق ادامدار مەن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتارعا سايلاۋ ارقىلى ۇكىمەتكە ىقپال ەتىپ, ودان تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرۋدى جانە ولارعا قولداۋ كورسەتۋدى تالاپ ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل ەكونوميكالىق ۇدەرىستەر تۇبىندە قوعامدا ازاماتتىق بوستاندىقتار مەن ساياساتقا ارالاسۋ قۇقىعىن تالاپ ەتەتىن ادامداردىڭ توبىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلدى. باستاپقىدا ساياسي قوزعالىس رەتىندە ليبەراليزم مەملەكەتتىڭ جەكەمەنشىك پەن ادام ومىرىنە ارتىق ارالاسپاۋىن, وعان نە ىستەپ, نە قويۋ كەرەكتىگىن ۇيرەتپەۋگە تىرىسىپ, جەكە تۇلعانىڭ قۇقىعىن بارىنەن جوعارى قويدى. ال بۇل دەموكراتيانىڭ تەڭدىك پرينتسيپىنە قايشى كەلدى. سەبەبى دەموكراتيا – كوپشىلىك داۋىسپەن شەشىم قابىلداۋدىڭ جولى عانا. ويتكەنى كلاسسيكالىق تۇردەگى ليبەراليزم شىن مانىندە ءىرى جانە ورتا جەكەمەنشىك يەلەرىنە باعدارلانىپ, حالىقتىڭ پىكىرىنە ەشبىر قاتىسى جوق بولدى. ياعني ول – بايلار مەن «مىقتىلاردىڭ» يدەولوگياسى بولدى. وسى تۇرعىدان العاندا, ليبەراليزمدى دەموكراتيا دەۋگە كەلمەيدى. ەندەشە, بۇل ەكى ۇعىمدى كىرىكتىرۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. دەگەنمەن, توتاليتارلىق جۇيەلەردىڭ ليبەرالدىق مەملەكەتتەردەن ءوزىنىڭ ساياسي قۇرىلىمىنداعى ايىرماشىلىقتارىنا قاراماستان, بۇلاردىڭ تۇرعىندارعا باقىلاۋ جاساۋ تەتىكتەرىندەگى ۇقساستىقتارىنىڭ بارلىعىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
قازىرگى زامانعى ليبەرالدىق مەملەكەتتەر ازاماتتاردىڭ جەكە جانە قوعامدىق ءومىرىن تالعامپاز الەۋمەتتىك جانە تەحنولوگيالىق باقىلاۋ, ماجبۇرلەۋ ءادىس-تاسىلدەرىن قولدانىپ, ۇجىمنىڭ پىكىرىن العا تارتا وتىرىپ رەتتەگىسى كەلەدى. بۇل دەموكراتيانى بۇرمالاۋ نەمەسە نەوليبەراليزمنىڭ قالىپتاسۋى دەگەن ءسوز. بۇل ەكى ساياسي باعىت سينونيمدەر ەمەس, بۇلاردى ءارتۇرلى, تىپتەن قاراما-قايشى تۇسىنىكتەر دەۋگە دە بولادى. تازا دەموكراتيالىق قوعامدا بارلىعى كوپشىلىك قالاي شەشسە, سولاي ءومىر سۇرەدى, ال ليبەراليزمدە – اركىم باسقالارعا كەدەرگى جاساماي, ءوز قالاۋىنشا ءومىر سۇرەدى.
ليبەراليزم ءۇشىن پارلامەنتتەن گورى سوتتار ماڭىزدىراق. ءار ادامنىڭ جەكە كەڭىستىكتەرى شەگىنىڭ قايدا ەكەنىن سوتتار-اق انىقتاي الادى. ول ءۇشىن جەكە قۇقىق پەن سوت پراكتيكاسى دا جەتكىلىكتى. وسىلايشا, ءوز بويىندا بار كەمشىلىكتەردەن ارىلۋ ءۇشىن دەموكراتيا مەن ليبەراليزم ءوزارا ىمىرا جاساپ, ليبەرالدىق دەموكراتيا دۇنيەگە كەلدى.
دەموكراتيا قاداعالاۋ ورگاندارىن اۋىزدىقتاسا, جەكە قۇقىق توبىردىڭ باسىم كۇشىن شەكتەۋگە باعىتتالدى. دەمەك, باتىستىق ليبەرالدار جەكە قۇقىققا باسىمدىق بەرسە, دەموكراتتار مەملەكەتتى ۇجىمدىق باسقارۋدى تاڭداپ الدى. ليبەرالدىق دەموكراتيا قوعامىندا بارلىق ماسەلە كوپشىلىك داۋىسپەن شەشىلمەيدى, ويتكەنى ودان باسقا دا قۇقىقتار بار. سوندىقتان قوعامدىق كەلىسىم جونىندەگى ليبەرالدىق تەوريا مەملەكەتتى قوعامنان بولەك سۋبەكت رەتىندە قاراستىرادى. ليبەرالدار مەملەكەتتىڭ ەلدىڭ ومىرىنە ارالاسۋىن شەكتەۋدى جاقتاي وتىرىپ, باسقا ەلدەردىڭ, ادەتتە ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلعاندىعىنا بايلانىستى, ىشكى ماسەلەلەرىنە ارالاسۋدان ەش قىمسىنبايدى. ءسويتىپ باتىستىق ۇلگىدەگى ازاماتتىق قوعام كسرو-نى تۇتاستاي ءبىر مەملەكەت رەتىندە تاريح ساحناسىنان الاستاتىپ, ونى جويىپ جىبەرەتىندەي قاۋقارعا يە بولدى. وسىلايشا ازاماتتىق قوعام مەملەكەتتى الماستىرۋعا كىرىستى. مەملەكەت «سايلاۋ» ارقىلى قوعامنىڭ باقىلاۋىنا تۇسۋدە. بۇل ۇدەرىستەردى وبەكتيۆتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ازاماتتىق قوعام قۇرىلىمدارىنىڭ كوپشىلىگى باستاپقى كەزدە اسكەري ۇيىمداردىڭ شەت ەلدەردە ءتيىستى ارەكەت جۇرگىزۋ ماقساتىندا قۇرىلعاندىعىن دا ەستەن شىعارماعان ءجون. سونىمەن بىرگە ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالار ينتەرنەت رەسۋرستار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, وزىنە مەملەكەتتىڭ ءرولىن العىسى كەلەتىندىگى دە بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىنا جاتادى.
ليبەراليزم ءدىن ماسەلەسىندە جاقسىلىق پەن جاماندىق تۇسىنىكتەرىنىڭ ءمانىن وزگەرتىپ, ولاردىڭ ايىرماشىلىعىن جويۋعا تىرىسۋدا. ولار ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋدان بولەك, الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار كۇمان كەلتىرگەن سوتتالعانداردىڭ, جىنىستىق ازشىلىقتىڭ, ەسىنەن اۋىسقانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاپ, ولاردى باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارىمەن قايشىلىققا اكەلۋدە. قازىر بارلىق ەلدىڭ بيلىگى ءارتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزگەنىمەن, جاعدايدىڭ وڭالىپ جاتقاندىعى بايقالمايدى. ويتكەنى بۇل ارەكەتتەردىڭ بارلىعىنىڭ جالعىز-اق ماقساتى بار. ول – ءبارىن بۇرىنعى قالپىندا قالدىرۋ. سەبەبى XX عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىنان باسىمدىققا يە بولعان باتىستىڭ جاھاندىق جوباسىنىڭ ەليتاسى الەمدىك ەڭبەك ءبولىنىسىنىڭ جۇيەسىن ءوز باقىلاۋىنا الىپ, كەز كەلگەن ەكونوميكالىق وپەراتسياعا الىم-سالىق سالىپ, اينالىستاعى قارجىعا يەلىك ەتىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل توپ نە ىستەسە دە ءوز بيلىگىنە قاۋىپ توندىرۋگە جول بەرمەيتىنى انىق. قارجىگەرلەر توبىنىڭ ۇزاق مەرزىمدىك ۇستەمدىگىنە بۇكىل ءبىلىم جۇيەسى دە بەيىمدەلىپ, سولارعا جۇمىس ىستەۋدە. اتالعان «باعلانداردىڭ» وكىلدەرى – ماماندار ەمەس. بىلە بىلسەڭىز, ولاردىڭ باستى ماسەلەسى – قارجى مەن ەكونوميكا ەمەس, تەك قانا بيلىك. دەگەنمەن, وتىزجىلدىق تاجىريبە ءوز دەگەنىن ىستەدى بىلەم, ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ەليتانىڭ وكىلدەرى باسقارۋعا بارۋدى قويدى. ويتكەنى ولاردى باتىستىق جاھاندىق جوبانىڭ ەليتاسى تاعايىنداعاندىقتان, بارلىق ەلدەگى پرەزيدەنتتەر مەن پرەمەرلەر, دەپۋتاتتار بيلىكتىڭ ەمەس, باسقارۋدىڭ وكىلدەرىنە اينالدى. ەندەشە, ولارعا حالىقتىڭ مۇددەسى دەگەن ۇعىم مۇلدەم جات دەگەن ءسوز. سەبەبى ليبەرالدىق پاراديگماعا قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك دەگەن تىپتەن ءتان ەمەس.
ال باسقارۋشىلارعا نۇسقاۋلىقتاردى ساقتاۋ كەرەك, ولار ءوز بەتتەرىنشە قابىلدانعان مودەلدى وزگەرتە المايدى. باسقاشا بولعان جاعدايدا ولاردىڭ «باستارى كەتەرى» حاق. سوندىقتان ولارعا كىنا تاعۋعا دا بولمايدى. ولار تەك قوجايىندارىنىڭ ايتقانىنان شىقپاي, ونى مۇلتىكسىز ورىندايدى. سوندىقتان دا بولار, يەلەرى دە, ورىنداۋشىلار دا قالىپتاسقان جاعدايدى وزگەرتۋ باعىتىندا تالپىنىس جاسامايدى. ولار قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ تۇسىنىگىنەن اتتاپ كەتە المايدى جانە ءپرينتسيپتى ماسەلەلەردى شەشۋگە دە بارمايدى. ال باسشىلارى مامان بولماعاندىقتان, ەشنارسەنى تۇسىنۋگە تىرىسپاستان, ورتاق جانە قالىپتاسقان دەموكراتيالىق-ليبەرالدىق ماقسات-مۇددەلەردى قولدانۋمەن شەكتەلەدى. وسىلارعا قاراماستان, باتىستا مەملەكەتتىك يدەيا دا, يدەولوگيا دا جانە وتە پراگماتيكالىق ماقسات-مۇددەلەردى كوزدەگەن ساياسات تا بار. وندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جوعارى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك جانە ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرى الدەقاشان شەشىلىپ قويعان. زاڭدار جۇمىس ىستەيدى. وعان قارسىلىق كورسەتكەندەر جازاسىز قالمايدى. ازاماتتارى بيلىكتى قالاي سىنايمىن دەسە دە قۇقىلى. بىراق ولار ءوز ەلىن باسقا مەملەكەتكە بارىپ جاماندامايدى. سىرتقى ساياساتتا ولار ءوز بيلىگىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان باعىتىن ادەتتە قولدايدى. ونى ولار باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋ دەپ ەسەپتەمەيدى. كەرىسىنشە, دۇنيە ءجۇزىنىڭ قاي تۇپكىرىندە بولسىن ءوز ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاۋ دەپ تۇسىنەدى. بۇل – ولار ءۇشىن قالىپتى جاعداي. سوندىقتان بۇل ەلدەردىڭ حالىقتارى بىزدەردى ونشا تۇسىنە دە بەرمەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ولاردىڭ بىزدە شارۋالارى دا جوق سياقتى.
كەڭەس وداعىنىڭ اقىرى تايانعان كەزدەن باستاپ, باتىس ەلدەرى 1975 جىلعى حەلسينكي كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, كەڭەس قوعامىن ىشتەي ءىرىتۋ جانە باتىسقا سىيىنىپ وتىرعاندار اراسىنان «بەسىنشى باعان» قۇرۋدى ماقسات تۇتىپ, ناتيجەگە قول جەتكىزدى. بۇلار, ياعني «بەسىنشى باعان» ءوز ەلىنە كۇيە جاعىپ, ونى كوبىرەك بالاعاتتاسا, ول سوعۇرلىم باتىستىڭ قولداۋىنا يە بولامىن دەپ سەندى. ءسويتىپ ۇجىمداسقان باتىس بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, 90-جىلداردىڭ باس كەزىندە ەۋرووداق قۇرىپ الدى. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىن پايدالانىپ, وعان كىرگەن ءاربىر رەسپۋبليكانى جەكە-جەكە «يگەرىپ», ءوزىنىڭ ىڭعايىنا قاراي يكەمدەي باستادى. كوپتەگەن قوعامدىق قور مەن ءارتۇرلى ۇيىم دۇنيەگە كەلدى. جاستاردى قوزعالىسقا كەلتىرۋ ءۇشىن «بەدەلى» بار-اۋ دەگەن, كوررۋپتسياعا بەيىمدەۋ جاسىراق ازاماتتاردىڭ اراسىنان دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارىنا «ادال», ليبەرالدىق باعىتتى بەكەم ۇستانعاندارىن ىرىكتەپ, ساياسي ساحناعا شىعاردى. ولار مەملەكەتكە قارسى ساياسات جۇرگىزدى. باتىس ەلدەرى ولارعا قاجەتتى «تەوريالىق-ادىستەمەلىك» كومەكتەر كورسەتۋمەن قاتار, اۋقىمدى قارجىلىق قولداۋ جاساپ وتىردى. ءسويتىپ وسىلاردىڭ كومەگىمەن باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە تىكەلەي ارالاسا باستادى.
ء«اي دەيتىن ءاجا, قوي دەيتىن قوجا» بولماعاندىقتان, اقش باستاعان ەلدەر دەموكراتيانىڭ باستى ۇستانىمدارىن اياقاستى ەتتى دە, دەموكراتيا مەن ليبەراليزم ءبىر-بىرىنە «اپاما جەزدەم ساي» بولىپ شىعا كەلدى. وسىلايشا, اقش باستاعان باتىس مەملەكەتتەرى قوس ستاندارتتى ساياساتتى اشىقتان-اشىق جۇرگىزۋگە كىرىستى. ءبىرىنشىسى, باسقا ەلدەردە ادام قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن, ءسوز بوستاندىعى جانە ت.ب. «بوستاندىقتاردى» بۇزۋعا جول بەرمەۋ. ەكىنشىسى, باتىس ەلدەرى وسى ماسەلەلەر بويىنشا ەشكىمنىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋگە مىندەتتى ەمەس. ويتكەنى بۇلار ادام قۇقىقتارىن بۇزسا دا, باسقا ەلدەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسسا دا, تولىق ءبىر مەملەكەتتى قارۋ قولدانۋ ارقىلى باسىپ السا دا ونى باتىس «وركەنيەتىنىڭ» جانە مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى دەپ نەگىزدەپ, سولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرەدى دەپ قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. باتىستىڭ وسى ۇستانىمى 50-جىلدارى, ماسەلەن, اقش-تىڭ ءوز ىشىندەگى كسرو-نى قولدايتىن بارلىق سولشىل اعىمداردى «ولاردا وتانشىلدىق جەتىسپەيدى» دەگەن سىلتاۋمەن تاس-تالقان ەتكەنى بەلگىلى. بۇل جەردە سەناتور ماككارتيدىڭ امەريكاعا قارسى كۇشتەرمەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسياسى ەرەكشە ءرول اتقاردى. ال باسقا ەلدەردەگى «زاڭ بۇزۋشىلىق», ياعني جوعارىداعى «ازاماتتىق قوعام» مۇشەلەرىنىڭ «دۇرىس» ارەكەتتەرىنە قارسى شارا قولدانۋ باتىس ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋ بولىپ ەسەپتەلدى.
باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ الەمدە وسىلايشا وزدەرىنىڭ ليبەرالدىق جۇيەسىن جاپپاي ەنگىزۋى سول ەلدەردەگى جاعدايدى شيەلەنىستىرۋمەن قاتار, مەملەكەتتىك اپپاراتىنىڭ جۇمىسىن قيىنداتىپ جىبەردى. ويتكەنى قوعامدىق دامۋدىڭ كەيبىر پارامەترلەرىندە بۇلاردىڭ ەنگىزگەن تارتىپتەرىنەن ازداعان اۋىتقۋ بايقالسا بولعانى, ليبەرالدىق ەليتا ەشنارسە ىستەمەيتىندەي احۋال قالىپتاستى. ولار قورقىپ, سولقىلداقتىق تانىتتى نەمەسە ول ءىستى ءمانسىز دەپ ەسەپتەدى. تۇككە تۇرمايتىن ليبەرالدىق ء«تيىمدى» مەنەدجەرلەر ادامداردى جانقيارلىق ەڭبەك پەن جەتىستىكتەرگە ىنتالاندىرا الماي قالدى. سەبەبى بۇلاردىڭ ءاۋ باستان-اق جەكە باسىنىڭ پايداسى مەن بايۋدان باسقاعا شاماسى كەلمەيتىن ەدى. ويتكەنى شىندىق بايلىقپەن, ءسان-سالتاناتپەن قاتار تۇرا المايدى. ەندەشە, تۇراقسىزدىق پەن سەنىمسىزدىككە, ەكىۇشتىلىققا بوي الدىرعان مۇنداي باسشىلارمەن ەلدە قايتا قۇرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. بۇل – سوقىرلاردى سوقىردىڭ ەرتىپ ءجۇرىپ, ورعا تۇسىرۋىمەن تەڭ نارسە. ول شەنەۋنىكتەردىڭ قولىنداعى قۇرالدارى دا ليبەرالدىق سيپاتتا بولدى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بۇل باعىتى قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەسى انىق. ويتكەنى مەملەكەتتىك بيلىك ەليتاسىنىڭ اراسىندا مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنەن ءوز جاعدايىن جوعارى قويىپ, وعان تىپتەن دە جانى اشىمايتىندار دا بار. بۇرىنعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كەيبىرەۋلەرى قازاقستاندى قيراتۋدى وزدەرىنە ماقسات ەتىپ ءجۇر. سوندىقتان بۇل تۇيىق شەڭبەردەن شىعۋدىڭ جالعىز جولى – ليبەرالداردىڭ بيلىككە مونوپولياسىن جويۋ بولماق.
وسى ۇدەرىستەردى بۇگىنگى رەسەي مەن اقش باستاعان باتىس ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ مىسالىنان كورۋگە بولادى. دەموكراتيالىق ليبەراليزمنىڭ قاۋپىن رەسەي ەندى عانا تۇسىنە باستاعانعا ۇقسايدى. ەندەشە, بۇگىن رەسەي قىسپاققا تۇسسە, ەرتەڭ كەزەكتىڭ قازاقستانعا دا كەلمەسىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ سوندىقتان قازاقستاندىق ەليتا ءبىزدىڭ بيلىك پەن تاريحىمىزدى قارالايتىن كۇشتەرگە قارسى ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزگەنى ابزال. باتىستىڭ دەموكراتيا ماسەلەسىن بىرىڭعاي پاكەتپەن قاراستىرۋ قاۋپىنىڭ الدىن الا بىلۋگە ۇيرەنگەن دۇرىس. ەندەشە, ەل ىشىندە, قوعامدىق ورتادا بۇل كوزقاراستىڭ ميىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتپەۋىنە كۇش سالىپ, ونى قازاقستاننىڭ زاڭدارى نەگىزىندە ناقتى جانە جەكە-جەكە قاراۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرعان ءجون. ەگەر سوت جۇمىسىنا كوڭىلىڭىز كونشىمەسە نەمەسە سول سياقتى كوممۋنالدىق قىزمەتكە ريزا بولماساڭىز, باق-تا بيلىكتى قوسا قارالاۋعا باعىتتالعان ناسيحات جۇرگىزبەس بۇرىن, سول سالالارداعى ناقتى بەرەكەسىزدىكتەرمەن كۇرەسىپ, ونى وزگەرتۋ ءۇشىن ارەكەتتەنۋ قاجەت. كەيدە سول «بوستاندىق پەن دەموكراتيا» ءۇشىن كۇرەسۋشىلەرگە دۇرىستاپ قارايتىن بولساڭ, ولاردىڭ شىنايى ماقساتتارىن تۇسىنۋگە بولادى. باستىسى, كىمنىڭ باسقارعانىنا, «پرەزيدەنت, پرەمەر, اكىمدەردىڭ كىم بولعانىنا» قاراماستان, بيلىك جۇيەسى جۇمىسىن ساپالى جانە دۇرىس اتقارسا بولعانى دەگەن ءپرينتسيپتىڭ ۇستەمدىك الۋىنا قول جەتكىزگەن ابزال. ول ءۇشىن ءوزىمىز ويلاپ, ناقتى جوسپارلاپ, ونى باقىلاۋ ارقىلى ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋ جاعىن ويلاستىرۋىمىز شارت. سوندا عانا ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ كەمشىن تۇستارى بىرتىندەپ دۇرىستالاتىن بولادى. ايتپەسە, وسى جالپىلاما ويلاۋ قالپىمىزدان ءبىرجولاتا قول ۇزبەسەك, قازاقستان ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك بەلگىلەرىنەن ايىرىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكونوميكا كۇيرەۋىن, بانكيرلەر اقشا ۇرلاۋىن, ال ۇكىمەت بولسا, ولاردى جاسىرۋىن توقتاتپاسا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەۋ كەزىندە ماسەلەنىڭ اقيقاتىنا كوز جەتكىزبەي, كۇدىكتىلەردى ناقاقتان-ناقاق جازالاي بەرەتىن بولسا, ءىسىمىز العا باسپايدى. ال ەگەر وسىلاي جالعاسا بەرسە, قىلمىستىق توپتار ودان بەتەر ەركىنسىپ, مۇعالىمدەر وقىتپايتىن, دارىگەرلەر اۋرۋلاردى ەمدەي المايتىن, اكىمدەر وزدەرى باسقاراتىن قالالار مەن اۋىلدارعا قامقورلىق جاسامايتىن بولادى. جاڭا ءىس اشۋعا سالىق ورگاندارى الدىن الا سالعان سالىعىمەن كولدەنەڭ تۇرىپ, ءىسىڭ ءساتتى جۇرە باستاسا, سودىر-سويقانداردىڭ كەلىپ, كاسىبىڭدى تارتىپ الۋىنان قۇتىلا المايمىز. سوتقا بارىپ شاعىمدانساڭىز, ءوزىڭىز سوتتالۋىڭىز مۇمكىن. ال بالالار مەن ايەلدەر ۇرلانىپ, ولاردىڭ زورلىقپەن ءولتىرىلۋى, كىسى ولتىرگەن قانىپەزەرلەر سوتتان سىتىلىپ كەتۋى نەمەسە تۇرمەدەن مەرزىمىن تولىقتاي وتەمەي شىعۋى ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالىپ كەتەدى. سايلاۋ ەشتەڭەنى وزگەرتە المايتىنداي جاعدايدان ارىلا الماي, قوعام «اۋرۋعا» ۇشىرايدى. مۇنداي جاعدايدا «اۋرۋ قوعام» «اۋرۋ ۇمىتكەرلەردى» سايلاي بەرەتىن بولادى.
ال ەگەر ەشتەڭە ىستەمەي وتىرا بەرسەك, ادامداردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى جويىلادى. قوعامدى جالپىقوعامدىق ەگويزم بيلەيدى. ونداي كەزدە «دوكەيلەردىڭ» الىمجەتتىك جاساپ, ايتقانى جۇرەتىن زامان تۋادى. الپاۋىت ەلدەر ءبىزدىڭ وسىلايشا قۇلدىراپ, ىردۋ-دىردۋ بولىپ, ىشتەي ءىرىپ-ءشىرىپ, ازىپ-توزۋعا ۇشىراعانىمىزدى كورسە, ءبىزدى حالىق بولۋدى ۇمىتقان «جابايىلار» رەتىندە قۇرىقتاپ, وزدەرىنىڭ گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ساياساتىندا پايدالانىپ نەمەسە شىمىرىكپەستەن جۇتىپ قويارى انىق.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستاننىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جالپىۇلتتىق باسىمدىقتارى مەن ەل دامۋىنىڭ وسى ارالىقتاعى دامۋىنىڭ ۇلتتىق جوسپارى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ, جەكەشەلەندىرۋ مەن رەتتەۋدەن باس تارتۋ ساياساتىن جالعاستىرىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى بارىنشا قىسقارتۋ ارقىلى ونى نارىقتىق ورتاعا شىعارۋدى كوزدەيدى. بۇل – ءبىزدىڭ ليبەرالدىق ەكونوميكالىق قاتىناستار مەن دەموكراتيا باعىتىن جانە بيلىك ساباقتاستىعىن بەرىك ۇستانىپ وتىرعانىمىزدىڭ بەلگىسى. مۇنداي جولدى ءوزىمىز تاڭداپ الدىق. ويتكەنى بىزگە دە قارجى مەن جاڭا تەحنولوگيا, ينۆەستيتسيا جانە رەفورمالار جۇرگىزۋ كەرەك. اتالعان ماسەلە قازىر شەكتەن تىس ساياساتتاندىرىلىپ, قاتاڭ گەوساياسي سيپاتقا يە بولىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى. ولاي بولسا, ەندىگى جەردە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ سۋبەكتىسى بولا تۇرا, گەوساياساتتان تىس تۇرۋ مۇمكىن بولمايتىن كۇن تۋدى. ويتكەنى قالاي بولعاندا دا, ايتەۋىر, بىردە الەمدىك الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنىڭ قاقتىعىسىنا ىلىگىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ ءتونىپ تۇراتىندىعىن بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتى رەتىندە قابىلداماسقا شارا جوق. رەسەيدى جانە ونداعى باتىستىڭ قولداۋىمەن ارەكەتكە كىرىسكەن ليبەرالدىق كۇشتەردى بىلاي قويعاندا, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى قارسىلاسۋ مەن الەمدىك ۇستەمدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ تۇبىندە قازاقستانعا دا قاتىستى بولىپ شىقپاۋىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ وسىلاردىڭ بىرەۋى ءبىزدى ءۇشىنشى مەملەكەتكە قارسى بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە تارتپاق بولسا, ال ول ەل ءبىزدى سانكتسيالار جارييالاناتىن مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا ەنگىزىپ قويسا, نە بولادى؟ ءتىپتى وسىنىڭ بارلىعىنا قازاقستان ارالاسپاسا دا, اقش قىتاي مەن رەسەيدى جاۋ ساناپ وتىرعاندا ول اقىر اياعىندا ءبىزدىڭ دۇكەندەردىڭ سورەسىندەگى تاۋارلاردىڭ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا دا اسەرىن تيگىزەرى انىق. ونىڭ ۇستىنە, امەريكالىق ساراپشىلار بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ قىتايلىق ستراتەگياسىنىڭ وسال جەرى رەتىندە ورتالىق ازيانى اتاپ كورسەتىپ وتىر. قىتايعا قارسى كۇرەستە مۇنداعى ەلدەردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ ءرولى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن. ويتكەنى قازاقستان قىتاي-ەۋروپا كولىك دالىزىندە ورنالاسقان جانە ونىڭ قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى مۇسىلماندارعا تىكەلەي قاتىسى بار. ەندەشە, اقش-تىڭ قىتاي مەن تۇركيانى تەجەۋ جانە اۋعانستان ماسەلەسىندە قازاقستاندى ءوزىنىڭ گەوساياسي ويىندارىندا پايدالانۋ مۇمكىندىگىن تەرىسكە شىعارۋعا بولمايدى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋشى عالىم
