بۇل ساۋالداردى اۋىلدا تۇرىپ جاتقان اعايىن مەن بۇگىندە اۋىل اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازاماتتارعا جولداپ, سويلەسىپ كوردىك. جۇرتتىڭ سوزىنەن بايقاعانىمىز, ەنگىزىلگەلى وتىرعان ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى ءوزى باسقارىپ وتىرعان اۋىلدىڭ جاعدايى ءۇشىن شىن جانى اۋىراتىن, ءىستىڭ كوزىن بىلەتىن, بەدەلدى دە ءادىل اكىمدەردىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشادى.
قازىر اۋىلدا تالاي جىلدان بەرى كۇرمەۋى شەشىلمەي, قوردالانىپ جاتقان ماسەلە كوپ. وڭىردەگى شالعاي اۋىلدارعا بارا قالساڭىز, تۇرعىنداردىڭ اڭگىمەسى, نەگىزىنەن, جولدىڭ ناشارلىعى, اۋىزسۋ مەن «كوگىلدىر وتىننىڭ» جوقتىعى, جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قىستا جولدىڭ جابىلىپ قالاتىنى, مۇنى شەشۋگە ءتيىس اكىمقارالاردىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەيتىنى سياقتى تۇيتكىلدى جايلار توڭىرەگىندە ءوربيدى. ولاردىڭ سوزدەرىنەن ەگەر اۋىل, اۋىلدىق وكرۋگ, اۋدان باسشىلارىن تىكەلەي حالىق سايلايتىن بولسا, كوكەيكەستى ماسەلەلەر بىرتە-بىرتە ءوز شەشىمىن تاۋىپ, تۇرمىس تۇزەلىپ, اۋىل وڭالا باستار ەدى دەگەن ءۇمىت ساۋلەسىن اڭعارعانداي بولدىق.
شىنىندا دا قازىرگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ شارۋاسى باستان اسىپ جاتسا دا, جۇمىستارىنان ماردىمدى ناتيجە شىعىپ جاتقانى شامالى. ماسەلەنىڭ ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىندىكتەن, اۋىل اكىمدەرى – اۋدانعا, اۋدان وبلىسقا قول جايۋمەن شەكتەلەدى. مىسالى, مارات نۇرجانوۆ – 8 جىلدان بەرى ۇزىنكول اۋدانىنا قاراستى وباعان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى. بيىل تامىزدا ەكىنشى وكىلەتتىك مەرزىمى اياقتالادى. ونىڭ اكىمدىك قىزمەتىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ-جالعاستىرماۋىن تىكەلەي سايلاۋ ارقىلى وكرۋگ تۇرعىندارى شەشەدى.
مارات نۇرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس. قازىرگى اۋىل اكىمدەرى اۋدان باسشىسىنىڭ دا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا ءتىلىن تابۋ كەرەك. ايتپەسە, «نە اربا سىنادى, نە وگىز ولەدى». اۋىلدا شەشىلمەي جاتقان ماسەلە كوپ. بىراق اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ قولىنداعى قارجى ماردىمسىز بولعاندىقتان, قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيدى. بۇگىندە وباعاندا 652 تۇرعىن تۇرادى ەكەن. ولاردان ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتكە جىلىنا 600-700 مىڭ تەڭگە سالىق تۇسەدى. ال اكىم مەن اكىمدىك ماماندارىنىڭ ايلىعى, ءجۇرىپ-تۇراتىن كولىكتىڭ كۇتىمى مەن جانارمايى, كومپيۋتەرلىك تەحنيكاسى, عيماراتتى جىلىتاتىن وتىنى بار – بارىنە جىلىنا 13 ملن تەڭگە شاماسىندا قارجى قاجەت. اكىمنىڭ قولىندا مۇنداي قارجى جوق. سوندىقتان ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتكە قاراپ وتىر. ايتەۋىر, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى كومەكتەسەدى.
ءتورتىنشى بيۋدجەتتىڭ قورجىنى توق بولسا, اۋىلدا ءبىراز شارۋا وبلىستىڭ ارالاسۋىنسىز-اق, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە شەشىلەر ەدى. بىراق بۇل بيۋدجەتتىڭ جەرگىلىكتى اكىمدىككە بەرىلگەنىنە ءبىراز جىل وتسە دە, ونىڭ اۋىلدا قانشالىقتى مولشەردە قالۋى ءتيىس ەكەنىن اۋداندىق ءماسليحات ەمەس, وبلىستىق ءماسليحات شەشەدى. اۋىل اكىمدەرى ەڭ اۋەلى وسى ماسەلەنى اۋىلدىڭ پايداسىنا شەشىپ الۋ كەرەك دەيدى. ءتورتىنشى بيۋدجەت قاراجاتى جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قاتىسۋىمەن بولىنبەي, ءىس وڭعا باسپايدى. اۋىل اكىمىن حالىق سايلاسا دا, ول ءبارىبىر قاجەت قارجىنى الۋ ءۇشىن اۋدان اكىمىنە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, اۋىلدىڭ دەربەس بيۋدجەتى توعايماي, مىقتى اكىم شىعۋى نەعايبىل. جەرگىلىكتى بيۋدجەت جەتكىلىكتى بولسا, اۋىلدا كاسىپكەرلىك تە قارقىندى دامىر ەدى. وكىنىشكە قاراي, قازىر كوپتەگەن شالعاي ەلدى مەكەندە اكىمدەر اۋىلدى وركەندەتۋگە ەمەس, وسى قالپىندا ۇستاپ قالۋعا عانا تىرىسىپ ءجۇر.
– قىستىگۇنى بوراندا جول بولماي قالادى. وندايدا مەن شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسىنا بارامىن. ول تراكتورىم دالادا تۇر, وت المايدى دەيدى. قازىر ءار جەردە ءورت شىعىپ جاتىر. ونى سوندىرۋگە كومەك بەرەتىن شارۋالار ەگىس القابىندا ءجۇر. ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جۇمىسى باستان اسادى: تەحنيكاسى سىنادى, ادامى جەتپەيدى, ەگىس ءجۇرىپ جاتىر, قىزۋ ۋاقىت. ال ءورتتى كىم ءسوندىرۋ كەرەك؟ ەرىكتىلەر جاساعىنىڭ باسىن قوسىپ مەن ءسوندىرۋىم كەرەك. جۇرتقا جاعۋ دا قيىن. قازىر, مىنە, ۆاكتسينالاۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەلدىڭ كوبى الەۋمەتتىك جەلىدەگى الىپقاشپا اڭگىمەگە سەنەدى. ال ولارعا ءتۇسىندىرىپ ايتساڭ, تىڭداعىسى دا كەلمەيدى. بىرەۋى تۇرىك ۆاكتسيناسى كەرەك دەيدى, ەكىنشىسى رەسەيلىك ۆاكتسينا كەرەك دەيدى, سۇراعانىن تاۋىپ الىپ كەلسەڭ, قان قىسىمىم كوتەرىلىپ تۇر دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, ەكپەدەن باس تارتادى. مەملەكەت بەرىپ جاتقان شاعىن نەسيەلەرگە كەلسەك, ونى اۋەلدە حالىق دۇرىس تۇسىنبەدى. پايداسىن ايتساڭ, «ويباي, نەسيەگە جولاماڭدار, ەرتەڭ قوسىمشا جۇمىس ورنىن اشۋ كەرەك ەكەن, اش قۇلاقتان, تىنىش قۇلاق» دەپ كەرى تارتىپ, بۇرا سويلەيتىندەر بار. قازىر سول ادامدار نەسيە الاتىن ەدىك دەپ جانتالاسىپ, جۇگىرىپ ءجۇر. كەش بولسا دا ءتۇسىنىپ جاتىر. مەن ءبارىنىڭ بۇكىل قۇجاتىن دايىنداپ بەرەمىن, قولىمنان كەلگەنىنشە كومەكتەسەمىن: اناۋ Egov.kz. پورتالىنا ءۇڭىلىپ, اۋدانداعى ستاتيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا دەيىن بىرگە بارىپ, بيزنەس-جوسپارىن جاساۋعا دەيىن كومەكتەسەمىن. ويتكەنى سولاي جەتەكتەپ جۇرمەسەڭ, جۇرتتىڭ كوبى ءوزى ىزدەنىپ, ءىس قىلۋعا قىرسىز. ءبىراز جۇگىرەدى دە, قۇرسىن, بولمايدى دەپ قولدى ءبىر سىلتەيدى. اۋىل تۇرعىندارى ءالى دە بولسا, ءوز قۇقىقتارىن دۇرىس پايدالانبايدى, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قولداۋدى ءارى قاراي ۇقساتىپ, ءىلىپ اكەتەتىندەر سيرەك. ەگەر اۋىل اكىمىن حالىق تىكەلەي سايلايتىن بولسا, وندا جۇرت شارۋانىڭ ءبارىن وعان ءۇيىپ قويماي, اۋىلدىڭ كوركەيۋى ءۇشىن وزدەرى دە تىربانا باستايدى. سايلاۋ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ دا, اكىمنىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. دەگەنمەن, وباعان وكرۋگىنەن جىلىنا 4-5 ادام شاعىن نەسيە الادى, – دەدى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى.
مۇنىڭ سىرتىندا, اۋىل اكىمدىگىندە ماماندار از, جالاقى تومەن. قازىر اۋىلدىق اكىمدىكتەگى ماماندار 80-90 مىڭ تەڭگە ايلىق الادى.
– جاقىندا ءبىر مامانىم شەكارا قىزمەتىنە اۋىسامىن دەپ وتىر. وندا 12 جارىم جىل عانا جۇمىس ىستەيمىن, باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ بەرەدى, بارلىق جەڭىلدىك جاسالادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىدەي كۇن سايىن ەمەس, كۇنارا جۇمىسقا بارامىن دەيدى. بىزدە سوسىن قاعازباستىلىق وتە كوپ, ءبارى شۇعىل, ءبارى جەدەل. اۋىلدا ينتەرنەت ءالى كۇنگە دەيىن جوق. بيىل ەندى ينتەرنەت قويامىز دەپ ۋادە بەرىپ وتىر. قازىر, شىنىن ايتقاندا, ادىسكەردىڭ ءوزىن تابۋ قيىن بولىپ وتىر ماعان, – دەدى مارات نۇرجانوۆ.
وباعان اۋىلدىق وكرۋگىندەگى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر – توزىعى جەتكەن جول مەن ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرىنىڭ جوقتىعى.
– بۇلار – جىلدا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر. اۋدانداعىلار بيۋدجەتتە اقشا جوق, وزدەرىڭ قاراجات تاۋىپ, شەشىڭدەر دەيدى. ودان جولدى جوندەپ بەر دەپ شارۋا قوجالىقتارىنا بارساڭ, كوكتەمگى ەگىس ءبىتسىن دەيدى, ودان ءشوپ ناۋقانى ءبىتسىن دەيدى, ول بىتكەن سوڭ, كۇزگى جيىن-تەرىنگە دايىندالۋ كەرەك دەيدى. سونىمەن ۋاقىت ءوتىپ بارادى. ءبىزدىڭ ماڭايداعى ەڭ قۋاتتى شارۋاشىلىق – «ولجا-اگرو» كومپانياسى. ول كومەكتەسۋدەي-اق كومەكتەسىپ جاتىر. بىراق ولاردىڭ جەرگىلىكتى ديرەكتورلارىندا جەتكىلىكتى بيلىك جوق. «وسى وكرۋگتىڭ 18 مىڭ گەكتار جەرىنە ەگىن ءوسىرىپ, شاش-ەتەكتەن پايدا كورىپ وتىرسىزدار. جەرگىلىكتى حالىققا ءبىر جاعداي جاساپ, جولدى جوندەۋگە قولۇشىن سوزىڭىزدار», دەپ ايتىپ جاتىرمىن. جارايدى دەپ, شىعارىپ سالادى. جوق دەپ ايتپايدى. وسىلاي سوزىلا بەرەدى. بۇلاي بولماس ءۇشىن, ولار اقىرى وسى جەردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىرعان سوڭ, جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى مەن ءىرى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردىڭ تابىسىنان بەلگىلى ءبىر پايىزدى ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ شوتىنا اۋدارۋ زاڭداستىرىلسا, ول قارجىنى قايدا جۇمسايتىنىن تۇرعىندار اقىلداسىپ شەشسە, سوندا عانا اۋىلدىڭ ەڭسەسى كوتەرىلەدى. ءبىز قازىر م ۇلىك, جەر, كولىك سالىعىن جيناپ وتىرمىز. جەكە تابىس سالىعىنا 3 جىلعا موراتوري جاريالاندى. بۇدان ازعانتاي عانا قارجى تۇسەدى, ونىمەن قاي جىرتىعىڭدى جامارىڭدى بىلمەيسىڭ. الداعى تامىزدا مەنىڭ ەكىنشى مەرزىمىم ءبىتۋى ءتيىس. ەگەر جۇرتشىلىق قالاسا, الداعى سايلاۋعا قاتىسامىن. ەڭ باستىسى, سايلاۋ كەزىندە جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن كوپ بولىپ تالقىلاپ, ەل بولىپ شەشۋ جولىن ىزدەستىرەمىز دەگەن ويدامىن. سايلاۋ بۇعان مەنى دە, حالىقتى دا مۇددەلى ەتەدى. ول ءۇشىن, ارينە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك, – دەدى مارات نۇرجانوۆ.
بۇعان دەيىنگى ءماسليحات دەپۋتاتتارى سايلاعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءبىر كەمشىن تۇسى – اۋىل اكىمدەرىن اۋدان اكىمى تاڭدايتىندىقتان, ولار, ەڭ الدىمەن, حالىق الدىندا ەمەس, اۋدان اكىمىنىڭ الدىندا جاقسى اتانعىسى كەلىپ تۇرادى. ياعني تۇپتەپ كەلگەندە, ەڭ الدىمەن اۋىل مۇددەسىنە ەمەس, اۋدان اكىمىنە قىزمەت ەتەدى. ال اۋدان اكىمى بۇل لاۋازىمعا وزىنە قولايلى ادامدى عانا تاڭدايدى. قولايسىز ادامنان قۇتىلۋعا تىرىسادى. ماسەلەن, وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن دەنيسوۆ اۋدانى اكىمدىگى تاراپىنان سول اۋدانعا قاراستى تەلمان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمىنە قىساستىق جاسالدى. بۇرىنعى اكىم نۇرلان دوسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بار پالە «سىباعا» باعدارلاماسىنان باستالعان.
– ءبىر جەرگىلىكتى كاسىپكەر اۋدان باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن «سىباعاعا» قاتىسىپ, قارجى الماق بولدى. مەن ول كاسىپكەردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعان مال فەرماسى بار, ءىرى قاراسى بار دەگەن انىقتاما بەرۋىم كەرەك ەكەن. الايدا ول كاسىپكەردە مۇنىڭ ءبىرى دە جوق ەدى. انىقتامانى ءوزى ەمەس اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى ارقىلى سۇراتتى. ول كەلىپ, بۇل سول كەزدەگى اۋدان اكىمىنىڭ تاپسىرماسى ەكەنىن, ەگەر ورىندالماسا, مەن ءۇشىن ارتى ناسىرعا شاباتىنىن ايتىپ, قوقان-لوقى كورسەتۋگە دەيىن باردى. مەن انىقتاما بەرۋدەن باس تارتتىم. كوپ كەشىكپەي ماعان قىسىم جاسالا باستادى. اۋدان اكىمى تاراپىنان جۇمىسىما كەدەرگى كوبەيىپ, ماعان ءتىپتى اۋىلدان شىعۋعا تىيىم سالىندى, – دەيدى بۇرىنعى اۋىل اكىمى.
وسىلايشا, نۇرلان دوسپاەۆ اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا وتپەي قالادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار نارازىلىق تانىتا باستاعان سوڭ, اۋدان باسشىلارى مۇنىڭ سەبەبىن ن.دوسپاەۆتىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەي الماعانىنان دەپ تۇسىندىرەدى. مۇنىڭ ارتى اۋدان باسشىلىعى مەن اۋىلدىق وكرۋگ تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى داۋعا ۇلاسقان. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ىسكەرلىگىن, مىندەتىنە ادالدىعىن جاقسى بىلەتىن جەرگىلىكتى حالىق بۇكىل وكرۋگ بولىپ, وبلىس باسشىسىنا, استاناعا شاعىمدانىپ, اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, ن.دوسپاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن سايلاۋ تىزىمىنە ەنگىزدىرتەدى. بىراق بۇرىنعى اۋدان باسشىلىعى ۇمىتكەردىڭ رەيتينگىن قولدان تومەندەتىپ, ەڭ سوڭعى ورىنعا قويادى. وسىلايشا, حالىق قالاپ تۇرعان اكىمدى ءماسليحات دەپۋتاتتارى وتكىزبەي تاستايدى.
وسى ماسەلەمەن ءبىراز جىل اينالىسىپ, ادىلدىك ىزدەپ قاجىعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى – بۇرىنعى اۋىلدىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, زەينەتكەر ليۋبوۆ سيمچەنكو. ول قانشا ايتقانىمەن, حالىقتىڭ ۇنىنە سول ۋاقىتتاعى اۋدان باسشىلارى قۇلاق اسا قويماعانىن ايتىپ كەيىدى.
– ەگەر ءبىز اۋىل كوركەيسىن دەسەك, اۋىل حالقى تاتۋ-ءتاتتى ءارى جاقسى تۇرسىن دەسەك, ءبىز جەرگىلىكتى جەردەگى ءوز كوشباسشىمىزدى تاڭداۋىمىز كەرەك. ال مۇنداي مىندەتتى اتقارا الاتىن ءبىزدىڭ اۋىلداعى بىردەن-ءبىر ازامات – نۇرلان دوسپاەۆ ەدى. ول ءبىزدىڭ اۋىلدى 2013 جىلدان 2017 جىلعا دەيىن باسقاردى. نۇرلان اكىم بولىپ تۇرعان كەزدە قىرۋار ءىس تىندىردىق: سوعىستا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعانداردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, تۇگەندەدىك, بارلىق تۇرعىندى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, ارداگەرلەر كەڭەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ارداگەرلەر حورىن ۇيىمداستىردىق. اۋىلدى اباتتاندىردىق. نۇرلان اكىم بولىپ تۇرعان كەزدە ءبىز كەز كەلگەن ىسكە قۇلشىنا كىرىسەتىنبىز. ول وتستاۆكاداعى پودپولكوۆنيك, ناعىز وفيتسەر, ۇستانىمى بەرىك, شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, تاباندى ازامات ءارى ءادىل باسشى ەدى. حالىققا بەرگەن ۋادەسىن مىندەتتى تۇردە ورىندايتىن. كەز كەلگەن ماسەلەنى بىزبەن اقىلداسا وتىرىپ, اۋىلدىڭ پايداسىنا شەشەتىن. اۋدان باسشىلارى ۇسىنعان جالعان قۇجاتقا قول قويماعانى ءۇشىن ول كىسىنى ەكىنشى مەرزىمگە وتكىزبەي تاستادى. ءبىز اۋىل بولىپ جينالىپ, قول قويىپ, ءوز اكىمىمىزدى قايتارىپ بەرۋىن قانشا تالاپ ەتسەك تە, مۇنىمىزدان تۇك شىقپادى. ال قازىرگى اكىم جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر دەي المايمىن. مىسالى, بىلتىر توسەلگەن اسفالت شۇرق-تەسىك بولىپ ويىلىپ, كوشەمىز بۇرىنعى تاز قالپىنا قايتا كەلدى. بىلتىر سۋ وتكىزىپ ەدى, قىستا قاتىپ قالدى. جەر استىندا مۇز بولىپ قاتىپ قالعان سۋ قۇبىرىن ءالى كۇنگە دەيىن جىبىتە الماي جاتىر. ءبىزدىڭ تىلەگىمىز – ءوزىمىزدىڭ بۇرىنعى اكىمىمىزدى قايتارىپ الۋ. ەندى, مىنە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ جونىندەگى ساياسي رەفورماسى ءبىزدىڭ ءوز كوشباسشىمىزدى قايتارىپ الۋعا دەگەن ءۇمىتىمىزدى قايتا وياتقانداي بولىپ وتىر, – دەدى ليۋبوۆ يۆانوۆنا.
مىنە, وسىلايشا, الداعى اكىمدەر سايلاۋىنان اۋىلدىقتار ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.
