– قازاق ساحناسىنا بوپاي حانىم بەينەسىنىڭ شىعۋىنىڭ ءوزى جاڭالىق بولعانى انىق. تەاتر الەمىندە تۇرەن سالىنباعان بۇل تاقىرىپقا كەلۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟ باسقاشا ايتساق, «بوپاي حانىمعا» قالاي كەلدىڭىز؟
– «بوپاي حانىم» ەلورداداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ۇسىنىسى بولدى. تەاتردىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇرعانىندا اسحات ماەميروۆ ۇسىنعان ەدى. بىراق ول كەزدە بىردەن كەلىسكەن جوقپىن. ويلانۋعا مۇرسات سۇرادىم. تاحاۋي احتانوۆتىڭ «انتى», ءابىش كەكىلبايدىڭ «ەلەڭ-الاڭ» رومانى ابىلقايىر حان تۋرالى بولعاندىقتان, اتالعان شىعارمالاردا بوپاي بەينەسىنىڭ بولۋى زاڭدى ەدى. ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا گۇلسينا مەرعاليەۆانىڭ رەجيسسەرلىگىمەن سۆەتقالي نۇرجاننىڭ «حان كەگى» پەساسى دا قويىلعان ەكەن. ءبىر قاراساڭىز از جازىلماعان تاقىرىپ. بىردەن كەلىسە قويماۋىمىنىڭ سەبەبى دە سول ەدى. بىراق تاحاڭ دا, ءابىش اعا دا بۇل تاقىرىپتاردى كەڭەستىك داۋىردە جازدى. جازىلعان تاريحتىڭ شىندىعىنان بۇرىن, جازىلماعان تاريحتىڭ سىرىنا ۇڭىلۋگە رۇقسات جوق كەزەڭدە اتالعان شىعارمالار جازىلدى. قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى مەن شەجىرەسىنە كۇمانمەن قارايتىن داۋىردە تۋدى. ال سۆەتقالي دوسىم ەكەۋمىز تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا داۋىرىندە, تاريحتىڭ قياناتى اشىلعان, ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز ايتا الاتىن, تاريحشىلارىمىزدىڭ زەرتتەۋلەرىنە جۇگىنە الاتىن داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سۆەتقاليدىڭ اقىندىق بولمىسى دا بوپايدى تاڭداپتى. ال بوپاي حانىمدى جازۋدى ماعان تاعدىردىڭ ءوزى ۇسىنعان بولار.
– دراماتۋرگيادا ساررا, فاريزا سىندى ايەلدەر بەينەسىنىڭ تاماشا گالەرەياسىن جاسادىڭىز. بۇل پەساڭىزدىڭ اتالعان جۇمىستاردان باستى ەرەكشەلىگى ياكي ارتىقشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز؟ بوپاي بەينەسىن كەسكىندەۋدە ەڭ اۋەلى تۇلعانىڭ نەندەي قاسيەتتەرىنە باسىمدىق بەردىڭىز؟
– ساررا – ادامزات اناسى, كەمەڭگەر ايەل, يبراھيم پايعامباردىڭ جارى. ۇرپاق اماناتى الدىنداعى ۇلى قادامنىڭ, سەزىم توڭكەرىسىنىڭ يەسى. فانيلىك قىزعانىشقا بوي الدىرىپ الىپ, سودان قۇتىلۋدىڭ ازابىنا شىرمالعان, تور ىشىنەن اقيقات نۇرىن ىزدەگەن انانىڭ بەينەسى. فاريزا – اقىندىق بولمىستىڭ جۇمباعى. سوناۋ كونە داۋىردەگى حانسا سىندى, ءبىزدىڭ داۋىردەگى اقان سەرى سىندى ونەر تۋدىرعانداردىڭ زاڭدى ءىزباسارى. فاريزا – تراگەدياسىمەن باقىتتى تۇلعا. ونىڭ تراگەدياسى – جەكە ءوز باسىنىڭ تراگەدياسى ەمەس, اقىن تابيعاتىنىڭ تراگەدياسى. «قۇران مۇڭمەن جازىلعان, مۇڭمەن وقىلادى» دەيدى حاديستە. فاريزانىڭ شىعارماسىنان دا, تابيعاتىنان دا وسى تەرەڭدىك ەسىپ تۇرادى. ال بوپاي حانىمعا كەلسەك, بوپاي – كۇردەلى كەيىپكەر, تاريحي تۇلعا. ول – ابىلقايىر حاننىڭ سەرىكتەسى, اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا قولىنا نايزا ۇستاپ, حانمەن بىرگە ات ۇستىندە كۇن كەشكەن كۇرەسكەر. ابىلقايىردى جان تانىمەن سۇيگەن ادال جار. ابىلقايىر حان مەرت بولعاننان كەيىن ونىڭ ورىندالماعان ارمانى مەن اماناتى ءۇشىن كۇرەسكە بەل بۋعان بوپاي. كىشى وردا حاندىعىنىڭ السىرەگەن تۇسىندا ەل بىرلىگى ءۇشىن, جەر بۇتىندىگى ءۇشىن, تاق-تالاسقا جول بەرگىزبەي حاندىقتى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالعان بوپاي حانىم. بوپاي – كۇرەسكەر, كىشى وردا ساياساتىن جۇرگىزگەن دانا, ءبىلىم – پاراساتىمەن, اقىل-ايلاسىمەن شىڭىراۋدان جول سالىپ, حالىق اراسىندا «بارا قاتىن» دەگەن اتقا يە بولعان. بۇلت ىشىنەن كۇن شىعارۋعا ۇمتىلىپ, دەربەس حاندىق جولىندا, ازاتتىق جولىندا كۇرەسكەن ەل اناسى. سول داۋىردە حان مەن سۇلتاننىڭ, حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنا سىنا قاعىلدى. قازاق حاندىعىنا قاتەر ءتوندى. سىرتقى كۇشتەردىڭ ساياسي تەكەتىرەس ويىنى, سۇلتانداردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋى حاندىقتى كۇيرەتۋگە باعىتتالدى. وسى تۇستاعى ونىڭ عاجايىپ ساياساتكەرلىگى, دانالىعى تاڭ قالدىرادى. بۇگىنگى قازاق قوعامىن تەرەڭ ويلاندىراتىن تاقىرىپ.
– اكتەرلىك قۇرام قالاي تاڭدالدى؟ ءرول بەكىتۋدە ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز ەسكەرىلدى مە؟ الدە اتالعان پروتسەسس تولىقتاي رەجيسسەر شەشىمىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە استى ما؟
– ءيا, تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت – تەاتردىڭ بەلدى اكتريساسى لەيلو-بەكنازار-حانينگا مەنىڭ بارلىق درامالىق شىعارمالارىمدا ويناعان ەدى. سوناۋ «ماڭگىلىك بالا بەينەدەن» باستاپ, «ساررا», «فاريزادا» كەيىپكەرلەر سومدادى. وسى جولى وزىنە ارنايى پەسا جازعانىمدى قالادى. وسىنداي جان-جاقتى, تولىققاندى ۇسىنىستىڭ ارقاسىندا «بوپاي حانىم» جازىلدى. بۇل تەاتردىڭ ەرەكشەلىگى – سپەكتاكلدە ويناعان اكتەرلەر قۇرامى شەتىنەن وڭشەڭ ءدۇلدۇل. ولاردىڭ ارقايسىسىنا تەرەڭ وبراز قاجەت. ابىلقايىر (ەرجان نۇرىمبەت), باراق سۇلتان (قۋاندىق قىستىقباەۆ), ءنۇرالى حان (جانات وسپانوۆ), جۇمباق (نۇركەن وتەۋىلوۆ), نەپليۋەۆ (اقىش ومار), بايان (اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا), شىڭعىس ء(انۋار بەكتاس), بيلەر (بولات ىبىراەۆ, اسحات سۇلتان, جانىبەك مۇساەۆ, امانجول مولداحمەت, بورانباي مولداباەۆ, قاسىمحان بۇعىباي جانە ت.ب). ارتىستەرگە مۇمكىندىك تۋدى, ساحنادا تالانتتارىمەن ارباستى, شەبەرلىكتەرىمەن تايتالاستى, اكتەرلىك شەبەرلىك كورەرمەننىڭ تۇيسىگىندەگى عارىشتى وياتادى. بۇلارمەن رەجيسسەرگە دە, دراماتۋرگتەرگە دە جۇمىس ىستەۋ – باقىت! قازاقتىڭ تالانتتى رەجيسسەرى, ماسكەۋدەن رەجيسسەرلىك ءبىلىم العان جۇلدىزبەك جۇمانباي ارنايى شاقىرىلدى. ونىڭ ءار رولگە سونشالىق ماحابباتپەن قاراۋى, ءار كەيىپكەردىڭ تابيعاتىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ارقاسىندا تولىققاندى دۇنيە ومىرگە كەلدى. دراماتۋرگ پەن رەجيسسەر تاندەمى بولماسا, سپەكتاكل شىقپايدى. مەنى رەجيسسەردىڭ ىزدەنىسى قىزىقتىردى.
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ساحناعا شىققان قويىلىمدارىڭىزدىڭ بارلىعى دەرلىك قولتاڭباسى ايرىقشا جاڭاشىل ويلى رەجيسسەرلەرگە (بولات اتاباەۆ, گۇلسينا مەرعاليەۆا, فارحات مولداعالي, جۇلدىزبەك جۇمانباي ت.ب) سەنىپ تاپسىرىلىپتى. بۇل ءسىزدىڭ قالاۋىڭىز با, الدە كەزدەيسوقتىق پا؟
– مەنىڭ شىعارمالارىما قاتىستى تەاتر ۇنەمى رەجيسسەر ىزدەي باستايدى. ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنداعى ەكى پەساما دا رەجيسسەرلەر سىرتتان شاقىرىلدى: «ساررا» – رەجيسسەرى گ.مەرعاليەۆا, «بوپاي حانىم» – ج.جۇمانباي. بۇل ەندى مەنىڭ شىعارماشىلىعىما دەگەن تەاتر باسشىلىعىنىڭ, اكتەرلەردىڭ قۇرمەتى بولار.
– رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇمانباي دراماتۋرگ رەتىندەگى ويىڭىزدى, كوڭىل تۇكپىرىندەگى تولعانىسىڭىزدى تولىققاندى ساحناعا شىعارا الدى ما؟ الدە اۆتور رەتىندە ىشتە كەتكەن اتتەگەن-ايلارىڭىز بار ما؟
– ءار رەجيسسەردىڭ قولتاڭباسى ءارتۇرلى. مىسالى, «ماڭگىلىك بالا بەينەنى» بولات اتاباەۆتان كەيىن ون شاقتى رەجيسسەر قويعان بولار. سونىڭ ىشىندە بولات اتاباەۆتىڭ رەجيسسەرلىگى, ىزدەنىسى ەرەكشە دەر ەدىم. بولات پەسا ۇناسا عانا, كوتەرەتىن تاقىرىپقا ءوزى دە دايىن بولسا عانا بارادى. ول دراماتۋرگتى تاڭدامايدى, شىعارمانى تاڭدايدى. وعان تالاي كلاسسيك اعالارىمىز شىعارماسىن قويدىرعىسى دا كەلدى, بىراق اتاباەۆتىڭ تالعامىنا ءدوپ كەلە بەرمەگەن شىعارمالار دا بولعانىن بىلەمىن.
– زاماناۋي دراماتۋرگيادا نە ماڭىزدى دەپ ويلايسىز: شۇرايلى ءتىل مە الدە سيۋجەت (ارەكەت) پە؟
– مەنىڭشە ەڭ اۋەلى كەيىپكەر كەرەك. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن ءتۇرلى وبرازدار كەرەك. سولاردىڭ شيەلەنىسى, ارەكەتى كەرەك. وسى قۇبىلىستىڭ سىرىن اشاتىن, كەسەك ويدى جەتكىزەتىن ماۋەلى ءتىل كەرەك. سۇلۋ ءسوزدى ساپىرىپ, سۋعا اينالدىراتىن ءتىل ەمەس, اقپاراتتىق, تەلەگرافتىق ءتىل دە ەمەس, دراماتۋرگيانىڭ ءتىلى, ىشقىنىپ شىعاتىن, جانىڭدى جارىپ جىبەرەتىن مونولوگ, ديالوگتى بەرۋ ءتاسىلى بولادى. وسى كەرەك! ىركەس-تىركەس ءسوز, قايتالاناتىن وي مەزى ەتەدى. ساحنادا ءسوزدىڭ وزىنەن گورى قۇدىرەتى, ارەكەتى وينالۋى كەرەك. اكتەردى تۇلپارداي جاراتاتىن, دەلەبەسىن قوزدىراتىن, اپتىعىن اسىراتىن ءتىلدىڭ قۇدىرەتى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سول قۇلاق قۇرىشىڭدى قاندىراتىن تىلدە سويلەگىسى كەلەتىن, سول ءتىلدىڭ اۋەنىن سۇيەتىن, مازمۇنىن ۇعاتىن ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ول – ابايدىڭ ءتىلى. ابايدىڭ ءتىلىن ۇقپاعان ۇرپاق ابايدى قالاي ۇقسىن. ال رەجيسسەر – ساحنا سۋرەتكەرى. ساحنا قويىلىمىنىڭ اۆتورى.
– بوپاي بەينەسى ارقىلى بۇگىنگى قوعامعا نە ايتقىڭىز كەلدى؟
– وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن سۇحباتتارىمدا ساياسي تاقىرىپتارعا بارعىم كەلەتىنىن تالاي ايتىپ ءجۇردىم. العاش رەت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ «بەلاسۋ» ديپلوماتيالىق وچەركتەرى قولىما تۇسكەندە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. ال «نۇر مەن كولەڭكەنى» وقىعاندا ۇلكەن ساياساتتىڭ دراماسىن بوياماسىز كوردىم. اكىم تارازيدىڭ: «ەپوپەيا پوليتيچەسكيح ۆوين يلي ەنتسيكلوپەديا ديپلوماتيچەسكيح ۆوين. چيتاەتسيا ەتا كنيگا ي كاك ەپوپەيا, ي كاك ەنتسيكوپەديا. چەگو ستويت ودين تولكو يگرۋشەچنو-پوليتيچەسكي وبراز بەرەزوۆسكوگو. ساركازم دوستوينىي ن.ۆ.گوگوليا» دەگەن جازباسى بار. ءدال ايتقان! سول ساياسي درامالاردىڭ ۇشقىنى, قاۋىپ پەن قاتەرگە تىگىلگەن از ۇلتتاردىڭ الپاۋىت, ايلاكەر ويىنشىلاردان ۇتىلماۋ, قۇربانى بولماۋ, تەكەتىرەستەردەن جول ىزدەۋ, ەلىنىڭ شەبىن قورعاۋدا جانۇشىرعان كەلىسسوزدەر مەن ديپلوماتيالىق شيەلەنىستەردى وقىدىم. اقىرى بوپاي حانىمدى جازۋىما يگى اسەرى بولدى دەپ ويلايمىن. مەملەكەت قۇرۋ, ونى ماڭگىلىك ساقتاپ قالۋ – جانكەشتى كۇرەستەن تۇرادى. مەن «بوپاي حانىم» ارقىلى بۇگىنگى كۇننىڭ دە وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىعىم كەلدى. حالىق وتكەن تاريحتى كورە وتىرىپ, ءبىر ءسات ويلانىپ قالعانداي بولدى. مەنىڭ دە كوزدەگەن ماقساتىم وسى ەدى.
– سىزدىڭشە, قازىرگى قازاق ايەلدەرى قانداي بولۋى كەرەك؟ بوپاي حانىمنىڭ قانداي قاسيەتتەرىنەن ۇلگى السا, اداسپايدى؟
– سىزگە ءبىر قىزىق جايتتى ايتا وتىرايىن. سپەكتاكل باستالاردان 10 مينۋتتاي ەرتەرەك كەلىپ, كورەرمەن زالىندا وتىر ەدىم, سوڭىمنان ەكى ايەل ەرە كىردى.
– اپا!-دەدى. مەن كەشە دە «بوپاي حانىمعا» كەلگەنمىن. سپەكتاكلدەن سوڭ ۇيىمە بارىپ, كۇيەۋىمە داستارقان جايىپ, حوش كونىلىممەن قارسى الدىم. يىعىنان يىسكەپ, ۇزاق ءومىر ءسۇرشى دەپ جالىندىم. ارينە ول تاڭىرقادى. «بوپاي» سپەكتاكلىن كورگەنىمدى ايتتىم. ول دا بۇگىن سپەكتاكلدى كورۋگە كەلدى. بالاما ۇرىسپايتىن بولدىم. «قويا تۇرشى, بارا تۇرشى!» دەپ تەپسىنىپ تۇراتىن ەدىم, ونى دا قۇشاعىما قىسىپ, مەيىرىمگە بولەدىم, ءار سوزىنە ءمان بەرىپ, ۇيىپ تىڭداۋعا داعدىلانامىن», دەپ جاتىر. دەمەك بوپاي تەك قانا حانىم ەمەس, ءنۇرالى, ەرالى, ايشۋاق سىندى حاندارعا تاربيە بەرگەن ۇلاعاتتى انا. سپەكتاكلدەگى ەپيزودتار, شتريحتەردىڭ ءوزى كورەرمەنگە وي سالعان ەكەن.
بوپاي – ۇلى ماحاببات يەسى. سول ماحابباتى ونى ەل تىلەۋىن بىرگە تىلەيتىن, حاندىعىنىڭ اماناتىن ءوز موينىنا جۇك ەتىپ ارتقان, ەل دەربەستىگىن اڭساعان, ءبىلىم مەن پايىمىن سول جولعا ارناپ باققان قازاقتىڭ حانىمى. اعايىن اراسىنان جاۋ ىزدەپ, ىرىتكى سالعاندى تىيىپ, بيلەرىنىڭ دانالىعىنا ارقا سۇيەپ, جول باستاپ, ءجون سىلتەگەن بوپاي – ءار قازاقتىڭ قىزىنا ۇلگى بولاتىن تۇلعا.
– بيىل ەلىمىز ءۇشىن ۇلىق مەيرام – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويى. ۇلتىمىز تاريحتان قانداي ساباق الۋى كەرەك؟ كەلەشەكتىڭ مۇراتى نە بولۋى ءتيىس؟
– پرەزيدەنتىمىز تاريحىمىزدى وزگە ۇلت جازىپ بەرمەيتىنىن, ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز جازىپ, تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ بەينەسىن ءوزىمىز جاساۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى. دەمەك قازاق تاريحىنىڭ ءالى دە اشىلا قويماعان دەرەگى كوپ, تاريحي تۇلعالارعا دا ءادىل باعا بەرىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىكتەن اسقان قىمبات قۇندىلىعىمىز جوق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەدى. بۇل قاناتتى ءسوز ءار قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الۋى كەرەك ءارى وسى سەزىممەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگە تاسى نىق بولىپ قالانا بەرەدى. كەلەشەگىمىزدىڭ باقىتى دا, مۇراتى دا –تاۋەلسىزدىگىمىز.
ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنىڭ اسەم عيماراتىن تۇرعىزىپ, قازاق رۋحانياتىنا كوپتەن كۇتكەن سىي جاساعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىم شەكسىز. ول كىسى «جاڭا تەاتر سالىنىپ جاتىر, اللا قالاسا, جاقىن كۇندەرى كىرەسىڭدەر. جاڭا شىعارمالار جازىپ, حالىققا تارتۋ جاساڭدار», دەگەن بولاتىن. سول كۇن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ۇلىقتالاتىن 30 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. تەاتر «بوپاي حانىم» تاريحي درامالىق تۋىندىسىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وتىز جىلدىق مەرەكەسىنە تارتۋ ەتتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
