رۋحانيات • 23 مامىر، 2021

بوپاي حانىم – بولمىسى بولەك تۇلعا

415 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا باس شاھاردىڭ باس تەاترى – ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا جازۋشى-دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆانىڭ «بوپاي حانىم» تاريحي دراماسىنىڭ پرەمەراسى زور تابىسپەن ءوتتى. كوپشىلىك كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعىپ، ونەردىڭ ايتۋلى جاڭالىعىنا اينالعان قويىلىم – پەسا اۆتورى مەن تەاتر ۇجىمىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا جاساعان تاماشا تارتۋى. بولمىسى بيىك بوپاي حانىم بەينەسى ارقىلى ولمەيتىن وزەكتى تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن سپەكتاكل سەرگەك ويلى كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمادى. پرەمەرادان كەيىن قويىلىم اۆتورىمەن جۇزدەسىپ، ساحناعا العاش شىعىپ وتىرعان تۋىندىنىڭ تاريحى مەن تۋ تاعدىرىنان سىر تارقاتىپ، سياسى كەپپەگەن شىعارما جايىنداعى دراماتۋرگتىڭ ويى مەن تولعانىسىن بىلگەن ەدىك.

– قازاق ساحناسىنا بوپاي حانىم بەينەسىنىڭ شىعۋىنىڭ ءوزى جا­ڭالىق بولعانى انىق. تەاتر الە­مىندە تۇرەن سالىنباعان بۇل تاقىرىپقا كەلۋىڭىزگە نە سە­بەپ بولدى؟ باسقاشا ايتساق، «بوپاي حانىمعا» قالاي كەل­دىڭىز؟

– «بوپاي حانىم» ەلورداداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكا­دەميا­لىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ۇسىنىسى بولدى. تەاتردىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇرعانىندا اسحات ماەميروۆ ۇسىن­عان ەدى. بىراق ول كەزدە بىردەن كەلىسكەن جوقپىن. وي­­لا­نۋعا مۇرسات سۇرادىم. تا­حاۋي احتانوۆتىڭ «انتى»، ءابىش كە­كىلبايدىڭ «ەلەڭ-الاڭ» رو­مانى ابىلقايىر حان تۋ­را­لى بولعاندىقتان، اتالعان شىعار­مالاردا بوپاي بەينەسىنىڭ بولۋى زاڭدى ەدى. ەكى-ءۇش جىل بۇ­رىن ن.ءجانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا گۇلسينا مەرعا­ليەۆانىڭ رەجيسسەرلىگىمەن سۆەت­قالي نۇرجاننىڭ «حان كەگى» پەساسى دا قويىلعان ەكەن. ءبىر قا­راساڭىز از جازىلماعان تا­قى­رىپ. بىردەن كەلىسە قوي­ما­ۋى­مىنىڭ سەبەبى دە سول ەدى. بى­راق تاحاڭ دا، ءابىش اعا دا بۇل تاقى­رىپتاردى كەڭەستىك داۋىردە جاز­دى. جازىلعان تاريحتىڭ شىن­دىعىنان بۇرىن، جازىلماعان تا­ريحتىڭ سىرىنا ۇڭىلۋگە رۇقسات جوق كەزەڭدە اتالعان شىعارمالار جا­زىلدى. قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى مەن شەجىرەسىنە كۇمانمەن قارايتىن داۋىردە تۋدى. ال سۆەت­قالي دوسىم ەكەۋمىز تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ جاڭا داۋىرىندە، تا­ريحتىڭ قياناتى اشىلعان، ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز ايتا الا­تىن، تاريحشىلارىمىزدىڭ زەرت­تەۋلەرىنە جۇگىنە الاتىن داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. سۆەتقاليدىڭ اقىندىق بولمىسى دا بوپايدى تاڭداپتى. ال بوپاي حانىمدى جازۋدى ماعان تاعدىردىڭ ءوزى ۇسىنعان بولار.

– دراماتۋرگيادا ساررا، فاريزا سىندى ايەلدەر بەينە­سىنىڭ تاماشا گالەرەياسىن جاسا­دىڭىز. بۇل پەسا­ڭىز­دىڭ اتال­عان جۇمىستاردان باس­تى ەرەك­شەلىگى ياكي ارتىقشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز؟ بوپاي بەينەسىن كەس­كىن­دەۋدە ەڭ اۋەلى تۇلعانىڭ نەن­دەي قاسيەت­تەرىنە باسىمدىق بەردىڭىز؟

– ساررا – ادامزات اناسى، كەمەڭگەر ايەل، يبراھيم پايعام­باردىڭ جارى. ۇرپاق اماناتى الدىنداعى ۇلى قادامنىڭ، سەزىم توڭكەرىسىنىڭ يەسى. فانيلىك قىزعانىشقا بوي الدىرىپ الىپ، سودان قۇتىلۋدىڭ ازابى­نا شىرمالعان، تور ىشىنەن اقي­قات نۇرىن ىزدەگەن انانىڭ بەي­نەسى. فاريزا – اقىندىق بول­مىستىڭ جۇمباعى. سوناۋ كونە داۋىردەگى حانسا سىندى، ءبىزدىڭ داۋىر­دەگى اقان سەرى سىندى ونەر تۋدىرعانداردىڭ زاڭدى ءىزباسارى. فاريزا – تراگەدياسىمەن باقىتتى تۇلعا. ونىڭ تراگەدياسى – جەكە ءوز باسىنىڭ تراگەدياسى ەمەس، اقىن تابيعاتىنىڭ تراگەدياسى. «قۇران مۇڭمەن جازىلعان، مۇڭمەن وقىلادى» دەيدى حاديستە. فاريزانىڭ شىعارماسىنان دا، تابيعاتىنان دا وسى تەرەڭدىك ەسىپ تۇرادى. ال بوپاي حانىمعا كەلسەك، بوپاي – كۇردەلى كەيىپكەر، تاريحي تۇلعا. ول – ابىلقايىر حاننىڭ سەرىكتەسى، اقتابان شۇ­بىرىندى، القاكول سۇلامادا قو­لىنا نايزا ۇستاپ، حانمەن بىرگە ات ۇستىندە كۇن كەشكەن كۇرەسكەر. ابىلقايىردى جان تانىمەن سۇي­گەن ادال جار. ابىلقايىر حان مەرت بولعاننان كەيىن ونىڭ ورىن­دالماعان ارمانى مەن امانا­تى ءۇشىن كۇرەسكە بەل بۋعان بوپاي. كىشى وردا حاندىعىنىڭ السىرەگەن تۇسىندا ەل بىرلىگى ءۇشىن، جەر بۇتىندىگى ءۇشىن، تاق-تالاسقا جول بەرگىزبەي حاندىقتى ساقتاپ قالۋعا كۇش سالعان بوپاي حانىم. بوپاي – كۇرەسكەر، كىشى وردا ساياساتىن جۇرگىزگەن دانا، ءبىلىم – پاراساتىمەن، اقىل-اي­لاسىمەن شىڭىراۋدان جول سالىپ، حالىق اراسىندا «بارا قاتىن» دەگەن اتقا يە بولعان. بۇلت ىشىنەن كۇن شىعارۋعا ۇم­تىلىپ، دەربەس حاندىق جولىندا، ازاتتىق جولىندا كۇرەسكەن ەل اناسى. سول داۋىردە حان مەن سۇل­تاننىڭ، حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىنا سىنا قاعىلدى. قازاق حاندىعىنا قاتەر ءتوندى. سىرتقى كۇشتەردىڭ ساياسي تەكەتىرەس ويىنى، سۇلتانداردى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالۋى حاندىقتى كۇيرەتۋگە باعىتتالدى. وسى تۇستاعى ونىڭ عاجايىپ ساياساتكەرلىگى، دانالىعى تاڭ قالدىرادى. بۇگىنگى قازاق قوعامىن تەرەڭ ويلاندىراتىن تاقىرىپ.

– اكتەرلىك قۇرام قالاي تاڭدالدى؟ ءرول بەكىتۋدە ءسىزدىڭ كوز­قاراسىڭىز ەسكەرىلدى مە؟ الدە اتالعان پروتسەسس تولىق­تاي رەجيسسەر شەشىمىنىڭ ناتي­جە­سىندە جۇزەگە استى ما؟

– ءيا، تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت –  تەاتردىڭ بەلدى اكتريساسى لەيلو-بەكنازار-حانينگا مەنىڭ بارلىق درامالىق شىعارمالارىمدا ويناعان ەدى. سوناۋ «ماڭگىلىك بالا بەينەدەن» باستاپ، «ساررا»، «فاريزادا» كەيىپكەرلەر سومدادى. وسى جولى وزىنە ارنايى پەسا جازعانىمدى قالادى. وسىنداي جان-جاقتى، تولىققاندى ۇسى­نىستىڭ ارقاسىندا «بوپاي حانىم» جازىلدى. بۇل تەاتردىڭ ەرەكشەلىگى – سپەكتاكلدە ويناعان اكتەرلەر قۇرامى شەتىنەن وڭشەڭ ءدۇلدۇل. ولاردىڭ ارقايسىسىنا تەرەڭ وبراز قاجەت. ابىلقايىر (ەرجان نۇرىمبەت)، باراق سۇلتان (قۋاندىق قىستىقباەۆ)، ءنۇرالى حان (جانات وسپانوۆ)، جۇمباق (نۇركەن وتەۋىلوۆ)، نەپليۋەۆ (اقىش ومار)، بايان (اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا)، شىڭعىس ء(انۋار بەكتاس)، بيلەر (بولات ىبىراەۆ، اسحات سۇلتان، جانىبەك مۇساەۆ، امانجول مولداحمەت، بورانباي مولداباەۆ، قاسىمحان بۇعىباي جانە ت.ب). ارتىستەرگە مۇمكىندىك تۋدى، ساحنادا­ تا­لانت­تارىمەن ارباس­تى، شە­بەر­­لىكتەرىمەن تايتالاستى، اك­تەرلىك شەبەرلىك كورەرمەننىڭ تۇيسىگىندەگى عارىشتى وياتادى. بۇلارمەن رەجيسسەرگە دە، دراماتۋرگتەرگە دە جۇمىس ىستەۋ – باقىت! قازاقتىڭ تالانتتى رەجيسسەرى، ماسكەۋدەن رەجيسسەرلىك ءبىلىم العان جۇلدىزبەك جۇمانباي ارنايى شاقىرىلدى. ونىڭ ءار رولگە سونشالىق ماحابباتپەن قاراۋى، ءار كەيىپكەردىڭ تابيعاتىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ارقاسىندا تولىققاندى دۇنيە ومىرگە كەلدى. دراماتۋرگ پەن رەجيسسەر تاندەمى بولماسا، سپەكتاكل شىقپايدى. مەنى رەجيسسەردىڭ ىزدەنىسى قىزىق­تىردى.

– وسى ۋاقىتقا دەيىن ساحناعا شىققان قويىلىم­دارىڭىزدىڭ بارلىعى دەرلىك قولتاڭباسى ايرىقشا جاڭاشىل ويلى رەجيسسەرلەرگە (بولات اتاباەۆ، گۇل­سينا مەرعاليەۆا، فارحات مول­داعالي، جۇلدىزبەك جۇمانباي ت.ب) سەنىپ تاپسىرىلىپتى. بۇل ءسىز­دىڭ قالاۋىڭىز با، الدە كەز­دەي­سوقتىق پا؟

– مەنىڭ شىعارمالارىما قاتىستى تەاتر ۇنەمى رەجيسسەر ىزدەي باستايدى. ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنداعى ەكى پەساما دا رەجيسسەرلەر سىرتتان شاقىرىلدى: «ساررا» – رەجيسسەرى گ.مەرعا­ليەۆا، «بوپاي حانىم» – ج.جۇ­مان­باي. بۇل ەندى مەنىڭ شىعار­ما­شىلىعىما دەگەن تەاتر باسشى­لىعىنىڭ، اكتەرلەردىڭ قۇرمەتى بولار.

– رەجيسسەر جۇلدىزبەك جۇ­مانباي دراماتۋرگ رەتىندەگى ويى­ڭىزدى، كوڭىل تۇكپىرىندەگى تول­عانىسىڭىزدى تولىققاندى ساحناعا شىعارا الدى ما؟ الدە اۆتور رەتىندە ىشتە كەتكەن ات­تەگەن-ايلارىڭىز بار ما؟

– ءار رەجيسسەردىڭ قولتاڭباسى ءارتۇرلى. مىسالى، «ماڭگىلىك بالا بەينەنى» بولات اتاباەۆتان كەيىن ون شاقتى رەجيسسەر قويعان بولار. سونىڭ ىشىندە بولات اتاباەۆتىڭ رەجيسسەرلىگى، ىزدەنىسى ەرەكشە دەر ەدىم. بولات پەسا ۇناسا عا­نا، كوتەرەتىن تاقىرىپقا ءوزى دە دايىن بولسا عانا بارادى. ول دراماتۋرگتى تاڭدامايدى، شىعار­مانى تاڭدايدى. وعان تالاي كلاسسيك اعالارىمىز شىعارماسىن قويدىرعىسى دا كەلدى، بىراق اتاباەۆتىڭ تالعامىنا ءدوپ كە­لە بەرمەگەن شىعارمالار دا بول­عانىن بىلەمىن.

– زاماناۋي دراماتۋرگيادا نە ماڭىز­دى دەپ ويلايسىز: شۇراي­لى ءتىل مە الدە سيۋجەت (ارەكەت) پە؟

– مەنىڭشە ەڭ اۋەلى كەيىپكەر كەرەك. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن، ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايتىن ءتۇرلى وبرازدار كەرەك. سولاردىڭ شيە­لەنىسى، ارەكەتى كەرەك. وسى قۇبىلىستىڭ سىرىن اشاتىن، كەسەك ويدى جەتكىزەتىن ماۋەلى ءتىل كەرەك. سۇلۋ ءسوزدى ساپىرىپ، سۋعا اينالدىراتىن ءتىل ەمەس، اقپاراتتىق، تەلەگرافتىق ءتىل دە ەمەس، دراماتۋرگيانىڭ ءتىلى، ىش­قىنىپ شىعاتىن، جانىڭدى جارىپ جىبەرەتىن مونولوگ، ديالوگتى بەرۋ ءتاسىلى بولادى. وسى كەرەك! ىركەس-تىركەس ءسوز، قايتالاناتىن وي مەزى ەتەدى. ساحنادا ءسوزدىڭ وزىنەن گورى قۇدىرەتى، ارەكەتى وينالۋى كەرەك. اكتەردى تۇلپارداي جاراتاتىن، دەلەبەسىن قوزدىراتىن، اپتىعىن اسىراتىن ءتىلدىڭ قۇدىرەتى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. سول قۇلاق قۇرىشىڭدى قاندىراتىن تىلدە سويلەگىسى كەلەتىن، سول ءتىلدىڭ اۋەنىن سۇيەتىن، مازمۇنىن ۇعاتىن ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ول – ابايدىڭ ءتىلى. ابايدىڭ ءتىلىن ۇقپاعان ۇرپاق ابايدى قالاي ۇقسىن. ال رەجيسسەر – ساحنا سۋرەتكەرى. ساحنا قويىلىمىنىڭ اۆتورى.

– بوپاي بەينەسى ارقىلى بۇ­گىن­گى قوعامعا نە ايتقىڭىز كەلدى؟

– وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن سۇحباتتارىمدا ساياسي تاقى­رىپتارعا بارعىم كەلەتىنىن تالاي ايتىپ ءجۇردىم. العاش رەت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ «بەلاسۋ» ديپلوماتيالىق وچەرك­تەرى قولىما تۇسكەندە قىزىعۋ­شىلىعىم وياندى. ال «نۇر مەن كولەڭكەنى» وقىعاندا ۇلكەن سايا­­سات­تىڭ دراماسىن بوياماسىز كوردىم. اكىم تارازيدىڭ: «ەپو­پەيا پوليتيچەسكيح ۆوين يلي ەنتسيكلو­پەديا ديپلوماتيچەسكيح ۆوين. چيتاەتسيا ەتا كنيگا ي كاك ەپوپەيا، ي كاك ەنتسيكوپەديا. چەگو ستويت ودين تولكو يگرۋشەچنو-پوليتيچەسكي وبراز بەرەزوۆسكوگو. ساركازم دوستوينىي ن.ۆ.گوگوليا» دەگەن جازباسى بار. ءدال ايتقان! سول ساياسي درامالاردىڭ ۇشقىنى، قاۋىپ پەن قاتەرگە تىگىلگەن از ۇلت­تاردىڭ الپاۋىت، ايلاكەر ويىنشىلاردان ۇتىلماۋ، قۇربانى بولماۋ، تەكەتىرەستەردەن جول ىز­دەۋ، ەلىنىڭ شەبىن قورعاۋدا جان­ۇشىرعان كەلىسسوزدەر مەن ديپ­لوماتيالىق شيەلەنىستەردى وقىدىم. اقىرى بوپاي حانىمدى جازۋىما يگى اسەرى بولدى دەپ ويلايمىن. مەملەكەت قۇرۋ، ونى ماڭگىلىك ساقتاپ قالۋ – جانكەشتى كۇرەستەن تۇرادى. مەن «بوپاي حانىم» ارقىلى بۇگىنگى كۇننىڭ دە وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىعىم كەلدى. حالىق وتكەن تاريحتى كورە وتىرىپ، ءبىر ءسات ويلانىپ قالعانداي بولدى. مەنىڭ دە كوزدەگەن ماقساتىم وسى ەدى.

– سىزدىڭشە، قازىرگى قازاق ايەل­دەرى قانداي بولۋى كەرەك؟ بو­پاي حانىمنىڭ قانداي قا­سيەت­­­تەرىنەن ۇلگى السا، اداسپايدى؟

– سىزگە ءبىر قىزىق جايتتى ايتا وتىرايىن. سپەكتاكل باستالاردان 10 مينۋتتاي ەرتەرەك كەلىپ، كورەرمەن زالىندا وتىر ەدىم، سوڭىمنان ەكى ايەل ەرە كىردى.

– اپا!-دەدى. مەن كەشە دە «بوپاي حانىمعا» كەلگەنمىن. سپەكتاكلدەن سوڭ ۇيىمە بارىپ، كۇيەۋىمە داستارقان جايىپ، حوش كونىلىممەن قارسى الدىم. يىعىنان يىسكەپ، ۇزاق ءومىر ءسۇرشى دەپ جالىندىم. ارينە ول تاڭىرقادى. «بوپاي» سپەكتاكلىن كورگەنىمدى ايتتىم. ول دا بۇگىن سپەكتاكلدى كورۋگە كەلدى. بالاما ۇرىسپايتىن بولدىم. «قويا تۇرشى، بارا تۇرشى!»  دەپ تەپسىنىپ تۇراتىن ەدىم، ونى دا قۇشاعىما قىسىپ، مەيىرىمگە بولەدىم، ءار سوزىنە ءمان بەرىپ، ۇيىپ تىڭداۋعا داعدىلانامىن»، دەپ جاتىر. دەمەك بوپاي تەك قانا حانىم ەمەس، ءنۇرالى، ەرالى، ايشۋاق سىندى حاندارعا تاربيە بەرگەن ۇلاعاتتى انا. سپەكتاكلدەگى ەپيزودتار، شتريحتەردىڭ ءوزى كورەر­مەنگە وي سالعان ەكەن.

بوپاي – ۇلى ماحاببات يەسى. سول ماحابباتى ونى ەل تىلەۋىن بىرگە تىلەيتىن، حاندىعىنىڭ اماناتىن ءوز موينىنا جۇك ەتىپ ارتقان، ەل دەربەستىگىن اڭساعان، ءبىلىم مەن پايىمىن سول جولعا ار­ناپ باققان قازاقتىڭ حانىمى. اعايىن اراسىنان جاۋ ىزدەپ، ىرىتكى سالعاندى تىيىپ، بيلەرىنىڭ دانالىعىنا ارقا سۇيەپ، جول باس­تاپ، ءجون سىلتەگەن بوپاي – ءار قازاق­تىڭ قىزىنا ۇلگى بولاتىن تۇلعا.

– بيىل ەلىمىز ءۇشىن ۇلىق مەيرام – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىل­دىق مەرەيتويى. ۇلتىمىز تا­ريح­تان قانداي ساباق الۋى كەرەك؟ كەلەشەكتىڭ مۇراتى نە بولۋى ءتيىس؟

– پرەزيدەنتىمىز تاريحىمىزدى وزگە ۇلت جازىپ بەرمەيتىنىن، ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز جازىپ، تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ بەينەسىن ءوزىمىز جاساۋىمىز كەرەكتىگىن ايتتى. دەمەك قازاق تاريحىنىڭ ءالى دە اشىلا قويماعان دەرەگى كوپ، تاريحي تۇلعالارعا دا ءادىل باعا بەرىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىر.

تاۋەلسىزدىكتەن اسقان قىمبات قۇندىلىعىمىز جوق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەدى. بۇل قا­ناتتى ءسوز ءار قازاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الۋى كەرەك ءارى وسى سەزىممەن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگە تاسى نىق بولىپ قالانا بەرە­دى. كەلەشەگىمىزدىڭ باقىتى دا، مۇراتى دا –تاۋەلسىزدىگىمىز.

ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنىڭ اسەم عيماراتىن تۇرعىزىپ، قازاق رۋحا­نياتىنا كوپتەن كۇتكەن سىي جاساعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىم شەكسىز. ول كىسى «جاڭا تەاتر سا­­لى­نىپ جاتىر، اللا قالاسا، جاقىن كۇندەرى كىرەسىڭدەر. جاڭا شىعار­ما­لار جازىپ، حالىققا تارتۋ جاساڭ­دار»، دەگەن بولاتىن. سول كۇن تاۋەل­سىز­دىگىمىزدىڭ ۇلىقتالاتىن 30 جىلدىعىنا تۇسپا-تۇس كەلدى. تەاتر «بوپاي حانىم» تاريحي درامالىق تۋىندىسىن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وتىز جىلدىق مەرەكەسىنە تارتۋ ەتتى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

«وميكرون» «تويوتانى» قىسپاققا الدى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 14:00

15169 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

ۇقساس جاڭالىقتار