قوعامدا ءورشىپ تۇرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – اجىراسۋ. سەبەبى قازاقستاندا ءاربىر ءۇشىنشى نەكە اجىراسۋمەن اياقتالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 128 800-دەن استام شاڭىراق كوتەرىلسە, 22 500-دەن استام وتباسىلىق جۇپ ايىرىلىسىپ كەتكەن. ال بيىلعى ەكى ايدا 19591 نەكە قيىلسا, وسى ارالىقتا ونىڭ 3 مىڭعا جۋىعى زاڭدى تۇردە بۇزىلعان. بىراق تىركەلگەن اجىراسۋعا قاتىستى بۇل دەرەكتەرگە كۇدىكپەن دە قاراۋعا بولادى. ويتكەنى ەلىمىزدە وتىرىك اجىراساتىندار دا از ەمەس.
جالعان اجىراسۋ دەگەنىمىز نە؟ ونىڭ استارىندا قانداي قيتۇرقىلىق جاتىر؟ وتىرىك اجىراسقانداردىڭ ارامدىعىن اشكەرەلەۋگە بولا ما؟ ادامدار نەلىكتەن مۇنداي قادامعا بارادى؟ وتىرىككە قۇرىلعان نەكە وتباسىلىق قۇندىلىقتى قۇلدىراتىپ جىبەرمەي مە؟
«...وسىلاي ىڭعايلى»
شىنى كەرەك, وسى سۇراقتار سوڭعى ءبىر ايدا ەكى بىردەي وتىرىك اجىراسقان وتباسىمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەننەن كەيىن ءجيى مازالاي باستادى.
...نوتاريۋس كەڭسەسىندە وتىرمىز. ءبىر قۇجاتقا ەرلى-زايىپتى رەتىندە ءبىز دە, سوڭعى 4-5 كۇننەن بەرى كەنجە ۇلدارىن جەتەكتەپ كەلىپ جۇرگەن وتباسى دا قول قويۋلارى قاجەت. ءدال سول كەزدە عانا جاستارى جەر ورتاسىنا كەلگەن جۇپتىڭ زاڭدى تۇردە اجىراسىپ كەتكەنىن بىلدىك. اڭ-تاڭبىز. اڭگىمەلەرىنە, ءجۇرىس-تۇرىسىنا قاراساڭ كادىمگى ىنتىماعى جاراسقان بەرەكەلى شاڭىراق. ءۇش ۇل ءوسىرىپ وتىرعان وتاعاسىنان «سوندا بۇل قالاي ءوزى؟» دەپ تاڭدانىسىمىزدى جاسىرا الماي سۇرادىق. ىرجىڭ-ىرجىڭ ەتىپ: «وسىلاي ىڭعايلى» دەدى ول. سويتسەك ولار راسىمەن دە وتىرىك اجىراسۋدىڭ «ىڭعايىن» تاۋىپ العان ەكەن. كوز الدىمىزدا وتكەن پروتسەس – نوتاريۋس قۇجاتتارىنا قول قويۋ كەزىندە ءبىز كوبىرەك شىعىندالدىق, ال اجىراسىپ كەتكەن الگىلەر قالتالارىنان سول اقشانىڭ جارتىسىن عانا شىعاردى.
ەكىنشى وتباسىنىڭ وتىرىكتەرى بانكتە كەلىسىمشارت جاساسۋ كەزىندە اشكەرە بولدى. جىلجىمايتىن م ۇلىكتى «ايەلىمنىڭ اتىنا» جازدىرامىن دەپ جىلپىلداعان جىگىت سول جەردە عانا ء«بىز, نەگىزى, زاڭدى تۇردە اجىراسىپ كەتكەنبىز», دەپ وتباسىلىق ومىرلەرىنىڭ بار قۇپياسىن جايىپ سالدى. بىراق بۇل تۇستا دا وتىرىك اجىراسقانداردىڭ ۇپايى تۇگەل بولىپ شىقتى. اسىرەسە, ولاردىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالاسى بار اجىراسقان ايەلگە مەملەكەت تاراپىنان قانداي جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعانىن جان-جاقتى «زەرتتەپ» العانى كورىنىپ تۇر. اڭگىمە اراسىندا ءتىپتى بىزگە «بوسقا اقشا تولەپ شىعىندالعانشا, كەرىسىنشە ۇكىمەتتەن الاتىنىمىزدى جۇمساپ, وسىلاي ءومىر سۇرگەن الدەقايدا ءتيىمدى ەمەس پە؟!» دەپ, ءبىراز «اقىل-كەڭەسىن» دە ايتىپ تاستادى.
سول كەزدە عانا وتاۋ تىكپەي جاتىپ, وڭاي اجىراساتىن ۇرپاق كوبەيىپ كەتتى دەپ بوسقا داۋرىعىپ جۇرگەن جوقپىز با دەگەن وي كەلدى. سەبەبى ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىرىن بىلمەگەننەن ەمەس, تويىمسىزدىق پەن قولدا باردىڭ باعاسىن تۇسىنبەگەننەن جالعان ءومىر ءسۇرۋدى ءجون كورگەندەردىڭ مىنا تىرلىكتەرىن كورىپ قايران قالدىق.
«بۇل دا – الاياقتىقتىڭ بىر ءتۇرى»
سوڭعى ۋاقىتتا سوت تاجىريبەسىندە دە «جالعان اجىراسۋ» دەگەن تىركەس ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. «جالعان نەكەمەن» سالىستىرعاندا بۇل تەرمين ءبىزدىڭ زاڭنامادا «اسا تانىمال» ەمەس. ويتكەنى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وتىرىك اجىراسقاندارىن دالەلدەۋ وڭاي ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە, «جالعان نەكە» دە, «جالعان اجىراسۋ» دا ءىس-ارەكەتتىڭ تابيعاتىنا قاراي الاياقتىقپەن تەڭ. ماسەلەن, «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭدا «جالعان نەكەگە», «وتباسىن قۇرۋ نيەتىنسىز زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جاسالعان جانە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تۋعىزبايتىن نەكە» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. ال ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا وتىرىك اجىراسۋعا قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى رەتتەيتىن جەكە باپ تا, نورما دا جوق.
«قاعاز جۇزىندە عانا اجىراسقانداردى قالاي انىقتاۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراقتى ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ تەرگەۋشىلەرىنە دە قويعان ەدىك. الايدا ولار: «وتباسىلىق قاتىناستاردىڭ جالعان سيپاتىن دالەلدەمەك تۇرماق, تەكسەرۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس» دەپ قىسقا قايىردى.
وتىرىك اجىراسۋ دەگەنىمىز, بۇل – نەكەنى زاڭدى تۇردە بۇزۋدىڭ ناقتى پروتسەسى. بىراق بۇل جەردە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ «ەكى جاققا كەتۋىنىڭ» باستى فاكتورى – ماتەريالدىق قۇندىلىق. ياعني وتىرىك اجىراسقانداردىڭ كوزدەگەنى – پايدا تابۋ عانا.
كىمدەر جالعان اجىراسادى؟ ادەتتە شەنەۋنىكتەر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭ نورمالارىن اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن وسىنداي «قۇرباندىققا» ءجيى باراتىن كورىنەدى. بىراق سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەتتەن ماتەريالدىق كومەك الۋ ءۇشىن قاراپايىم وتباسىلار دا وسىنداي قيتۇرقىلىققا ءجيى «ۇرىنا» باستاعان.
نۇر-سۇلتان قالاسى الماتى اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى باعداگۇل بياحمەتوۆا «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسكە سايكەس اجىراسۋ پروتسەسى ەكى ساتىدا جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى. ەگەر ەرلى-زايىپتىنىڭ كامەلەتكە تولماعان ورتاق بالالارى, م ۇلىك داۋى بولماسا, جۇبايلاردىڭ احاج ءبولىمى ارقىلى اجىراسۋعا قۇقىقتارى بار. ال وتباسىلىق جۇپتىڭ كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالا-شاعاسى, ورتاق دۇنيە-مۇلكى بولسا, مۇنداي نەكەلەر سوتقا تالاپ ارىز بەرۋ ارقىلى بۇزىلادى.
باعداگۇل بياحمەتوۆا سوت پراكتيكاسىندا جالعان اجىراسۋ تۋرالى مالىمەتتەردى انىقتاۋدىڭ وتە قيىن, ءتىپتى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن العا تارتتى. «اجىراسۋعا ەكى جاق كەلىسىپ تۇرسا, سۋديا ولاردىڭ تالاپ ارىزدارىن قاناعاتتاندىرۋعا قۇقىعى بار. ازاماتتىق ءىس بويىنشا وتباسىلىق جۇپتىڭ تەك قاعاز جۇزىندە عانا نەكەلەرىن بۇزىپ جاتقانى انىقتالعان كۇننىڭ وزىندە ولارعا قاتىستى قانداي دا ءبىر شارا قولدانۋ زاڭدا قاراستىرىلماعان. سوت تاجىريبەسىندە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ وتىرىك اجىراسىپ جاتقانىنا كۇدىك تۋعانمەن, بۇل فاكتى دالەلدەنبەگەندىكتەن, ول ىستەن باس تارتا المايمىز», دەيدى ول.
زاڭگەر ءلاززات احاتوۆا دا قاعاز جۇزىندە اجىراسىپ, بىرگە تۇرا بەرەتىن وتباسىلاردىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارمادى. «جالپى, بۇل – وتە كۇردەلى ءارى قازىرگى تاڭدا كەڭ تاراعان قۇبىلىس. ارينە, اركىمنىڭ جەكە ءومىرى بار. نە سەبەپتى اجىراسقانىن تاپتىشتەپ سۇراپ, قازبالاساڭ بىرەۋدىڭ جەكە ومىرىنە ارالاسقانداي بولاسىڭ. الايدا وتىرىك اجىراسىپ, وسى جاعدايدى پايدالانىپ, ۇكىمەتتەن جەڭىلدىك الىپ جۇرگەندەردى جاۋاپقا تارتۋ كەرەك», دەيدى زاڭگەر.
ل.احاتوۆا «جالعان اجىراسۋشىلاردىڭ الاياقتىعىن دالەلدەۋ راسىمەن دە وڭاي ەمەس» دەيدى. دەگەنمەن زاڭگەر ولاردىڭ ەرلى-زايىپتى رەتىندە بىرگە تۇراتىندارىن كۋاگەرلەر ارقىلى دالەلدەپ, بەكىتۋگە بولاتىنىن, جالپى زاڭناماعا وسىعان قاتىستى نورما ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايتادى. «قىلمىستىق كودەكستە فالسيفيكاتسيا, ياعني بۇرمالاۋ دەگەن باپ بار. وسى باپ جالعان اجىراسۋدىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا كوبىرەك كەلەدى. ويتكەنى قولدانىستاعى زاڭدارىمىزدا «جالعان اجىراسۋ» دەگەن ارنايى باپ جوق. جالپى وتىرىك اجىراسۋ دا الاياقتىققا جاتادى. ماسەلەن, الاياقتىق دەگەنىمىز بىرەۋدىڭ سەنىمىنە كىرۋ ارقىلى مۇلكىن زاڭسىز يەلەنۋ بولسا, بۇل جەردە وتباسىلىق جۇپ جالعان مالىمەت بەرۋ ارقىلى زاڭدى تۇردە اجىراسىپ, ۇكىمەتتىك ماتەريالدىق جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزەدى», دەگەن ول بۇل ماسەلەنىڭ نورمالىق تۇرعىدان كەمشىلىگىن دە اشىپ كورسەتتى.
جالعان اجىراسۋشىلاردى اشكەرەلەۋ جولى بار
جالعان اجىراسۋشىلارعا ناقتى بىردە-ءبىر زاڭمەن شەكتەۋ قويىلماعانىن بەلگىلى زاڭگەر ابزال قۇسپان دا راستاپ وتىر. بىراق زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, وتباسىلىق جۇپتىڭ قانداي دا ءبىر ماتەريالدىق يگىلىكتەر كورۋ ءۇشىن وتىرىك اجىراسقاندارى نەمەسە قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ ماقساتىندا ادەيى اجىراسقاندارى تولىعىمەن انىقتالعان جاعدايدا, ولاردى قىلمىستىق كودەكستىڭ 190-بابى – «الاياقتىقپەن» جاۋاپقا تارتۋعا بولادى. «الايدا بۇل كەزدە ەكى جاعدايدى قاتاڭ ەسكەرۋ كەرەك, – دەيدى زاڭگەر. – بىرىنشىدەن, وسىنداي جولمەن اجىراسۋدىڭ مەملەكەتتەن قانداي دا ءبىر پايدا الۋعا, ەكىنشىدەن, وزدەرىنە جۇكتەلگەن قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋعا تىكەلەي سەپتىگى تيسە عانا جازاعا تارتۋعا بولادى. ال باسقا زاڭداردان ەشقانداي تىيىم مەن توقتاۋ بولار ارنايى باپ تابا المايسىز».
«جالعان اجىراسۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە. سەبەبى قازىر ەبىن تاۋىپ ەكى اساپ جۇرگەندەر از ەمەس», دەگەن زاڭگەر جالعان اجىراسۋشىلاردىڭ وتىرىگىن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن تەرگەۋشىلەردىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەيتىنىن دە ايتتى.
«شىندىعىنا كەلگەندە, وتىرىك اجىراسقانداردى اشكەرەلەۋدىڭ ەشقانداي قيىندىعى جوق. سەبەبى شىن اجىراسقان ادامدار ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇرمايدى, بىرگە قوناققا بارمايدى, بالا تاربيەسىمەن بىرگە اينالىسپايدى. ياعني بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە ءومىر سۇرمەيدى. اجىراسۋ دەگەن نە؟ ول ەكى جاققا كەتۋ دەگەن ءسوز. بىراق وسى تۇستا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ باستى ءبىر ماسەلەسىنە توقتالا كەتەيىن. ەگەر پرەزيدەنت «وسىنداي الاياقتىقتى توقتاتۋ كەرەك!» دەپ بۇگىن قاتاڭ تاپسىرما بەرسە, ولار جالعان اجىراسقانداردى ەرتەڭ-اق انىقتاپ بەرەدى. ويتكەنى جالعان اجىراسۋشىلاردى انىقتاۋ اناۋ ايتقانداي قيىن ەمەس. ارنايى رۇقساتپەن ايەلى مەن كۇيەۋىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تەلەفون ارقىلى سوزدەرىن «تىڭداۋ», مەسسەندجەرلەرىندەگى جازبالارىن «وقۋ» ارقىلى دا ولاردىڭ ءبىر ۇيدە تۇرىپ جاتقانىن, ەكەۋارا ەشقانداي دا ۇرىس-كەرىس پەن كەلىسپەۋشىلىكتىڭ جوق ەكەنىن كۇندەلىكتى وتباسى-تۇرمىستىق اڭگىمەلەرىمەن-اق دالەلدەۋگە بولادى. الايدا تەرگەۋشىلەر الدىنا كەلىپ تۇسكەن ءىستى عانا تەرگەيدى. ولار وزدىگىنەن ءىس اشىپ, ءوز بەتىنشە تەرگەۋ جۇرگىزە المايدى. ال مۇنداي جالعان فاكتورلاردى جەدەل ۋاكىلدەر انىقتاۋى ءتيىس. جەدەل ۋاكىلدەرگە مۇنداي تاپسىرمانى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ باسشىلارى بەرەدى, بولماسا پروكۋراتۋرادان ارنايى نۇسقاما كەلىپ ءتۇسۋى مۇمكىن. ءتىپتى ۇكىمەتتىڭ ءوزى «بولىنگەن وسىنشاما اقشانى كىمدەر جانە قانداي جولمەن يگەرىپ جاتىر, وسىنىڭ اق-قاراسىن انىقتاپ, اقيقاتىن ءبىلۋ قاجەت دەپ» ءتيىستى مەكەمەلەرگە تاپسىرما بەرسە, ەشقانداي سۇراق تۋىنداماس ەدى. بىزدەگى باستى ماسەلە – بىردە-ءبىر ورگان مۇنداي باستاما كوتەرىپ وتىرعان جوق. سول سەبەپتى دە «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شالىپ» جۇرگەندەرگە توقتام بولماي تۇر», دەيدى قۇقىق قورعاۋشى.
الەۋمەتتىك كومەك ءۇشىن «ايىرىلىسقاندار»
ەلىمىزدە جالعان اجىراسۋدىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن وتكەن جىلى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى ايدا بالاەۆا حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزىندە دە كوتەرگەن بولاتىن. الايدا ول كەزدە ءسوز اراسىندا عانا ايتىلعان بۇل ماسەلە اعىلعان سان اقپاراتتىڭ استىندا قالىپ قويدى. ەسەپتىك كەزدەسۋدە مينيستر قوعامدا بولىپ جاتقان كەز كەلگەن وزگەرىستىڭ وتباسىنا تەرىس ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جاسىرمادى. سەبەبى مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەرىنىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى – وتباسى, انا مەن بالانى قورعاۋ بولىپ بەكىتىلگەلى مەملەكەتتەن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن جالعان اجىراسۋ سانى ارتقان.
ماتەريالدىق كومەك الۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە وتىرىك اجىراسۋعا دەيىن باراتىن ادامداردىڭ ارەكەتىن سىنعا العان مينيستر سول كەزدە: «پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – وتباسى جانە بالالاردى قولداۋ شارالارى. قازىرگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, قوعام وزگەرىسىمەن بىرگە وتباسىنىڭ قۇندىلىقتارى دا وزگەرىپ بارا جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ەلدەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – اجىراسۋ جاعدايىنىڭ ارتۋى. 2017 جىلى اجىراسۋدىڭ 55 مىڭ جاعدايى (تىركەلگەن نەكەلەردىڭ 39 پايىزى) تىركەلسە, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 60 مىڭعا (43 پايىزى) جەتكەن. سونىمەن بىرگە, مۇنداي بەلسەندى ستاتيستيكاعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك اينالاسىنداعى جاعداي سەبەپ بولعانىن جەتكىزگىم كەلەدى», دەگەن ەدى.
اجىراسۋدى پاتەر ماسەلەسىن شەشۋدىڭ ءبىر تاسىلىنە اينالدىرىپ العاندار دا بار. كوبىنەسە مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ قاتىسۋشىلارى «جالعان اجىراسۋعا» دەيىن بارىپ جاتادى. اسىرەسە, بۇل ايلا-امال جاس شەكتەۋلەرى بار باعدارلامالاردىڭ اياسىندا ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, «جاس وتباسىلارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسىنا كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار وتباسىلار قاتىسا الادى, ال ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ جاسى 35-تەن اسپاۋى قاجەت. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىرەۋىنىڭ جاسى زاڭمەن بەلگىلەنگەن شەكتەن اسىپ كەتسە, ولار وتىرىك اجىراسۋ ارقىلى وسى تالاپتى اينالىپ ءوتىپ, باسپانالى بولۋدىڭ جەڭىل شارتتارىن تالاپ ەتۋگە مۇمكىندىك الادى.
جالعان اجىراسۋدى كوپبالالى وتباسىلار كوبىنەسە مەملەكەتتەن سۋبسيديا مەن جەڭىلدىكتەر الۋ ءۇشىن كەڭىنەن قولدانادى. ويتكەنى نەكەنى بۇزۋ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس مولشەرىن ازايتىپ, از قامتىلعان وتباسى مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن قاجەتتى دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋگە جول اشادى. زاڭ جۇزىندە اجىراسقانىمەن, اتا-انالار ادەتتەگى وتباسىلىق ءومىرىن جالعاستىرا بەرەدى. بىراق كامەلەتكە تولماعان ءار بالاسى ءۇشىن جاردەماقى مەن جالعىزباستى انا رەتىندە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە سۋبسيديا الۋعا قۇجاتتار تاپسىرادى. ادەتتە, از قامتىلعان وتباسىلار مەكتەپتە تەگىن تاماقتانۋعا, مەكتەپ پەن سپورت فورماسىن ساتىپ الۋ شىعىندارىن وتەۋگە, قوعامدىق كولىكتە تەگىن جۇرۋگە, تاماقتانۋعا نەمەسە تەگىن ازىق-ت ۇلىك جيىنتىعىنا, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءتۇسۋ كەزىندە جەڭىلدىكتەرگە ءۇمىت ارتادى.
وتىرىككە قۇرىلعان وتباسىدا بەرەكە بولمايدى
«شاڭىراق» كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ءلاززات قوجاحمەت «وتىرىك اجىراسقان وتباسىلاردا اكەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولمايدى», دەيدى. «راس, سوڭعى كەزدە جالعان اجىراسۋ سەكىلدى سان ءتۇرلى ايلالى ىستەر بەلەڭ الۋدا. وتىرىككە قۇرىلعان وتباسىنىڭ بەرەكەسى دە بولمايدى. وتاعاسى رەتىندە اكە دە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى سەزىنە بەرمەيدى. ءتىپتى وسىلاي تۇرمىستىڭ جوق-جىتىگىن تۇگەندەيمىز دەپ ءجۇرىپ, شىنىمەن اجىراسىپ كەتىپ جاتقاندارى دا بار», دەيدى قوعام بەلسەندىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى ل.قوجاحمەت جالعان اجىراسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعان قۇقىقتىق اكتىنىڭ ءبىرى «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭ ەكەنىن دە ايتىپ قالدى. «وسى زاڭنىڭ 73-بابىنا 2019 جىلى وزگەرىس ەنگىزىلدى. وندا: «وسى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تۇرعىنجايعا مۇقتاج دەپ تانىلعان جانە ەسەپكە قويىلعان جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, تولىق ەمەس وتباسىلار, سونداي-اق كوپ بالالى وتباسىلار تۇرعىنجاي العانعا دەيىن ەسەپتەن شىعارۋعا جاتپايدى», دەپ جازىلعان. زاڭ بويىنشا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالاسى بار جانە تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ دا كەزەگى ساقتالادى.
تولىق ەمەس وتباسى دەگەنىمىز نە؟ ماسەلەن, 04-ءنشى نىساندى بالاسىن دۇنيەگە اكەسىز اكەلگەن, بالانىڭ تەگى اناسىنا جازىلعان وتباسىلارعا بەرەدى. بەس-التى بالاسىمەن 04 نىسانىن الىپ, بارلىعىن ءوز اتىنا جازدىرىپ جۇرگەن انالار دا بار. بۇدان بولەك, اجىراسقاندار بار. ەگەر تولىق ەمەس وتباسىنداعى انا تۇرمىسقا شىقسا كەزەكتەن شىعارىلادى. ال تۇرمىسقا شىقپاسا, كەزەكتە باسپانا العانشا تۇرا بەرەدى. كۇيەۋىم جوق دەپ ءۇيدىڭ كەزەگىنە تۇرعانىمەن قويماي, تۇرمىسى تومەن وتباسى رەتىندە اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى دە الىپ جۇرگەن «جالعىزباستى انالار», وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدەرى كوبەيىپ كەتتى. وسىلاي ەكى جەپ بيگە شىعىپ جۇرگەن جانداردىڭ كەسىرىنەن, شىن مانىندە باسپاناعا مۇقتاج ادامداردىڭ كەزەگى كەيىنگە ىسىرىلىپ ءجۇر» دەگەن «شاڭىراق» كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مەملەكەتتىڭ دە شىعىنعا باتىپ وتىرعانىن ايتادى.
