كەنشىلەر شاھارىندا ون جىلدان بەرى قازاقستان ازاماتتىعىنا قولى جەتپەي جۇرگەن باۋىرلاس قاراقالپاق اعايىندار دا تۇرىپ جاتىر. كوشىپ كەلگەندەرىنە ءبىراز جىل وتسە دە, ولار قازاقستان ازاماتتىعىنا قول جەتكىزە الماي كەلەدى.
قوستاناي وڭىرىندەگى قانداستار ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن بەلگىلى جۋرناليست, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى جانىنان قۇرىلعان «وتانداستار» قورىنىڭ وبلىستاعى فرونت-ءوفيسىنىڭ باسشىسى ءنازيرا جارىمبەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, رۋدنىيدا قازاقستان ازاماتتىعىن الا الماي جۇرگەن 20 شاقتى قاراقالپاق ۇلتىنىڭ وكىلى تۇرادى. بۇل جىگىتتەردىڭ ءبارى دە قازاق قىزدارىنا ۇيلەنگەن. وتباسىلارىندا كەم دەگەندە 2-3 بالادان تاربيەلەپ وتىر. ولاردىڭ تۋ تۋرالى كۋالىكتەرىنە ۇلتى قازاق دەپ جازدىرتىپتى. بالالارىن ورىس مەكتەبىنە ەمەس, قازاق مەكتەبىنە بەرىپ, سولتۇستىكتە جاتقان كەنشىلەر قالاسىنداعى قازاق مەكتەپتەرىنە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, بۇل اعايىندار رۋدنىيدا تۇرىپ جاتقانىنا 10 جىل وتسە دە, وزبەكستان ازاماتتىعىنان شىعا الماي, مۇندا قازاقستاننىڭ ۋاقىتشا تۇرۋعا بەرگەن ىقتيارحاتى بويىنشا ەلەڭ-الاڭمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
– بۇل جىگىتتەردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋى وتە قيىن بولىپ تۇر. ءبارىنىڭ اتى-ءجونىن تىركەپ, ارقايسىسىنا ءوز قولىمەن وتىنىشتەرىن جازدىرتىپ, «وتانداستار» قورىنا جىبەردىم. ونى ءبىزدىڭ جەتەكشىمىز سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تاپسىرىپتى. ال وزبەكستان كونسۋلدىعى وسىنداي ماسەلەگە كەلگەندە وتە شابان قيمىلدايتىن سياقتى. ولار وزبەكستان ازاماتتىعىنان باس تارتىپ, سوعان انىقتاما الۋلارى كەرەك قوي. ءبارى سول انىقتاماعا قول جەتكىزە الماي ءجۇر. ولاردىڭ وزبەكستاننىڭ كونسۋلدىعىنا قايتا-قايتا بارا بەرەتىن مۇمكىندىكتەرى جوق. رۋدنىيداعى 20-عا جاقىن ادامنىڭ ارقايسىسى قانشاما رەت بارعان. ونىڭ ىشىندە قۇجاتتارىن جوعالتىپ العان قانداستار دا بار. مەنىڭ بىلەتىنىم, سولاردىڭ بىرەۋى دە ءالى ءبىر انىقتاما اكەلگەن جوق. تالاي جىلدان بەرى تابان توزدىرىپ, ۇمىتتەنىپ بارىپ, قۇر قايتىپ, ەكى ارادا بوسقا سالپاقتاپ ءجۇر. ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندەگىلەر وزبەكستان ەلشىلىگىمەن سويلەسىپ, ءبىر مامىلەگە كەلىپ, وسى تۇرعىنداردىڭ ماسەلەسىن شەشىپ بەرسە يگى بولار ەدى, - دەدى ءنازيرا جارىمبەتوۆا.
رۋدنىيداعى قاراقالپاق اعايىنداردىڭ ەشقايسىسى جۇمىسسىز جۇرگەن جوق. كوپپەن بىرگە تىرشىلىگىن جاساپ, بالا-شاعاسىن باعىپ-قاعىپ وتىر. ءبىرازى تەمىر جول, كەن سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ارالارىندا جەكە كاسىپ اشقىسى كەلەتىندەرى دە بار. الايدا ايەلدەرى ازاماتتىق العانىمەن, وزدەرى الا الماي, سونىڭ سالدارىنان ازاماتتىق قۇقىعى شەكتەلىپ, كەيبىرەۋلەرى ىقتيارحات مەرزىمى بىتكەن سوڭ ءتىپتى جۇمىسىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتىر.
– رۋدنىي قالاسىنا 2012 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە كوشىپ كەلدىك. زايىبىمنىڭ ۇلتى قازاق, 2 بالام بار. وسى كۇنگە دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن الا الماي ءجۇرمىن. ءوزىم قازاق مەكتەبىن بىتىرگەنمىن. كاسىبىم – تەمىرجولشى. 2004-2008 جىلدارى تاشكەنت تەمىر جول تەحنيكۋمىندا وقىپ, ءبىلىم الىپ شىقتىم. 2020 جىلدىڭ 14 اقپانىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى وزبەكستان ەلشىلىگىنە وزبەكستان ازاماتتىعىنان باس تارتۋ تۋرالى ءوتىنىش تاپسىرعانمىن. ودان وسى كۇنگە دەيىن جاۋاپ جوق. ەندى كوشىپ كەلگەنىمىزگە 9 جىل ءوتتى. سىزدەردەن ازاماتتىق الۋىمىزعا جاردەم بەرۋلەرىڭىزدى سۇرايمىن, – دەدى ازاماتتىققا قولى جەتپەي جۇرگەن سايلاۋبەك ابدرەيموۆ.
بيىل ولاردى تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاستىرىپ, باسپانا بەرىپ, تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە وبلىس اكىمدىگى دە مويىن بۇرا باستادى. تاياۋدا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ناۋىرزىم اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەن ءدامدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى رۋدنىيعا كەلىپ وسىنداعى قانداستاردى ناۋىرزىم وڭىرىنە كوشۋگە شاقىرعان. ويتكەنى ول وڭىردە مەكتەپكە بالا جەتپەي جاتىر. مىسالى, ءدامدى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى مەرەكە مەكتەبىندە بالا سانى ازايىپ, 30-اق وقۋشى قالىپتى. ال كەنشى قانداستاردىڭ ۇيىندە كەم دەگەندە 2-3 بالادان بار.
– اۋىلداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ دەمەۋىمەن كوشىپ كەلگەن ءار وتباسىعا 20 قوي, 2 سيىر, تەگىن ءۇي بەرەمىز دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. اۋىلدىق وكرۋگ بويىنشا 28 شارۋا قوجالىعى, 2 جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك بار. ولار دا قانداستار كەلسە, قولداۋ كورسەتەمىز, جۇمىس بەرەمىز دەپ قۇلشىنىپ وتىر. قانداستار بۇرىننان قالاعا ۇيرەنگەن كىسىلەر ەكەن, گاز بار ما دەپ سۇرايدى. اۋىلدا گاز جوق, جەرگىلىكتى حالىق قىستان كومىرمەن شىعادى. ول كىسىلەردىڭ ءبارى بۇرىن ءوندىرىس سالاسىندا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ەگەر اۋىلعا كوشۋگە كەلىسىم بەرسە, قانداستار ءۇشىن رۋدنىي اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مەحانيزاتور, اسپاز, دانەكەرلەۋشى ماماندىقتارى بويىنشا تەگىن قايتا دايارلاۋ كۋرستارىن اشۋدى قولعا الامىز دەپ كەلىستىك. جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر بولسا, وعان دا قولداۋ جاسايمىز. ءبىزدىڭ قايعى ءوڭىرى تۇگىن تارتساڭ ماي شىعاتىن شۇرايلى جايىلىمى كەڭ, شابىندىعى مەن سۋى مول مال وسىرۋگە تاپتىرمايتىن جەر. باۋ-باقشا ەگۋگە دە قولايلى. جاقىندا قۇلسارىدان 2 بالاسىمەن ءبىر وتباسى كوشىپ كەلدى. شىمكەنتتەن ءبىر كىسى كەلىپ, اۋىلدى كورىپ كەتتى. التى بالاسى بار ەكەن, ول كىسى دە ەكى ويلى بولىپ كەتتى. ال رۋدنىيداعى قانداستار ويلانىپ كورەيىك, اقىلداسىپ ءبىر حابارىن بەرەمىز دەگەن. قازىر ولارمەن بايلانىسىمىز ۇزىلگەن جوق, جاۋاپتارىن كۇتىپ وتىرمىز, – دەدى ءدامدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى سامات قادىرشينوۆ.
رۋدنىيداعى قانداستاردىڭ ناۋىرزىم اۋدانىنا باراتىن-بارمايتىنى بەلگىسىز. ءنازيرا جارىمبەتوۆا بۇل جونىندە ازاماتتىق الا الماي جۇرگەن قاراقالپاق جىگىتتەردەن سۇراپ كورگەن ەكەن, ولار: ء«بىز ول جاققا بارمايمىز. ويتكەنى ءبارىمىز كەن وندىرىسىندە جۇمىس ىستەگەنبىز, كوز اشقالى كەنىشتىڭ اينالاسىندا وستىك, مال باعۋدىڭ قىر-سىرىن بىلمەيمىز. ءوزىمىز تۇگىل, اكەلەرىمىز مال ۇستاپ كورگەن جوق. بۇل جەردەن جەكە كاسىپ اشىپ, ناپاقا تابا الامىز», دەپتى.
بۇل ازاماتتار – وزبەكستاننىڭ التىن كەنى بار ۇشقۇدىق, ناۋاي, زارافشان, تامدى وڭىرلەرىنەن كەلگەن بۇرىنعى كەنشىلەر. سوندىقتان ولار رۋدنىي, ليساكوۆسك, جىتىقارا سياقتى ءوندىرىستى قالالاردا تۇراقتاپ قالعىسى كەلەدى.
2021 جىلى قوستاناي وبلىسىنا مەملەكەتتىك كۆوتا بويىنشا 805 ادام كوشىپ كەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل وڭتۇستىكتەن استىقتى وڭىرگە قونىس اۋداراتىن 455 ادامعا كۆوتا بولىنگەن. مۇنىڭ سىرتىندا اتامەكەنگە كوش تۇزەگەن 350 قانداستىڭ توبىل وڭىرىنە تۇراقتاپ قالۋى مۇمكىن.
ال قازىرگى جاعدايدا رۋدنىيداعى از عانا قاراقالپاق اعايىننىڭ نارقى التىننان قىمبات. الايدا ولار نە قانداستىڭ ساناتىنا ەنە الماي, نە وزبەكستان ازاماتتىعىنان شىعا الماي, وزدەرى ارمان ەتىپ كەلگەن ازاماتتىققا قولدارى جەتپەي, شەتقاقپاي كۇي كەشىپ ءجۇر. قوستاناي جەرىنىڭ كەڭدىگىن, اۋىل حالقىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, وبلىس ءبىر جىلدا 805 ەمەس, 8500 ادام قابىلداسا دا كوتەرەدى. قانداستار مەن قازاق جەرىنە ءىش تارتىپ كەلگەن باۋىرلاس اعايىننىڭ سولتۇستىككە كەلۋى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايىن تۇزەيدى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىككە دەيىن رۋدنىيدا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بىردە-ءبىر مەكتەپ بولماعان. قالاداعى قازاقتىڭ ۇلەسى ستۋدەنتتەردىڭ ەسەبىنەن 2-اق پايىز بولدى. عاسىر سوڭىندا باستالعان كوشى-قون قوزعالىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە كەنشىلەر قالاسىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 30 پايىزدان اسىپ, مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن ءۇش مەكتەپ اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ تۇر. رۋدنىيعا قارايتىن قاشارداعى مەكتەپتە دە قازاق سىنىپتارى كوبەيىپ كەلەدى. بۇل ءبىلىم مەكەمەسى دە كەلەشەكتە قانداستاردىڭ ەسەبىنەن قازاق مەكتەبىنە اينالماق.
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى
