ايماقتار • 03 مامىر، 2021

ءورىسسىز اۋىلدىڭ تۇرمىسى ورىستەمەيدى

95 رەت كورسەتىلدى

ديقاندىق دامىعان قوستاناي وڭىرىندە ەگىن القاپتارىنىڭ قۇرساۋىندا قالعان كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر جايىلىمنان تارشىلىق كورىپ، قىسپاقپەن كۇنەلتىپ وتىر.

ەتەگى شەتكى ءۇيدىڭ قوراسىنا تىرەلىپ جاتقان ءداندى القاپتار اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قولىنداعى ازعانتاي مالدىڭ كوبەيۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. وسىدان 20-25 جىل بۇرىن جەردى ۇزاق مەرزىمدىك جالعا الىپ، ءبىرجولا يەمدەنىپ العان شارۋا قوجالىقتارى اۋىل-اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى بۇرىنعى كەڭ ءورىس، جايلى جايىلىمداردى جىرتىپ، ءدان ەگىپ تاستاعان نەمەسە قىسقى مال ازىعىن دايىندايتىن شابىندىعىنا اينالدىرىپ العان.

ماسەلەن، قوستانايدان 35 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان ايسارى اۋىلىن الايىق. كەزىندە گلازۋنوۆكا دەپ اتالعان بۇل ەلدى مەكەندە بۇرىن نەگىزىنەن وزگە ۇلت وكىلدەرى تۇرعان. ول كەزدە ميلليونەر اتانعان كەڭشاردىڭ مىڭعىرعان مالى، ءسۇت وڭدەپ قايماق ءسۇزىپ، ماي شىعاراتىن زاۋىتى بولعان دەسەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تورعاي، امانگەلدى، ناۋىرزىم وڭىرىنەن اۋعان كوش اۋىلدى قازاقشالاندىرىپ، اتاۋىن ايسارى دەپ وزگەرتتى. قازىر مۇنداعى قازاقتاردىڭ ۇلەسى 75 پايىزدان اسادى. ءورىسى وتتى، اينالا سۋى مول ايسارى وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقاندىقتان مال وسىرۋگە قولايلى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، قالادان قوي ىزدەپ، قىمىز، ءسۇت، قايماق، ماي سۇراپ كەلەتىندەر كوپ ەكەن. بىراق جايىلىمنىڭ جوقتىعى قولدى بايلاپ، اۋىل تۇرعىندارى اتا كاسىپتى ۇقساتىپ دامىتا الماي وتىر.

ايسارىعا ارنايى بارىپ، تۇرعىنداردىڭ مۇڭىن، اۋىل اكىمىنىڭ ءۋاجىن تىڭداپ قايتقان ەدىك، حالىق پەن اكىمنىڭ ءسوزى ەكى ءتۇرلى بولىپ شىقتى. تۇرعىندار جايىلىم جوق دەسە، اكىم جايىلىم كوپ دەيدى.

ءامىر قايىروۆ، ايسارى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، زەينەتكەر:

– ۇكىمەت مال ۇستاڭدار، قاراپ وتىرماي جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ، شاعىن شارۋاشىلىق اشىڭدار دەپ جاتىر، وعان جايىلىم جوق قوي. مەنىڭ ءۇيىمنىڭ ارتىندا 100 مەتر، مىنا جاعىندا 50 مەتردەن ءارى قاراي ەگىن. سونى ءارى قاراي ىسىرىپ، اۋىل ماڭىنا مال جايىلاتىن جەر قالدىرسا، جاستار دا قالاعا كەتپەي، وسىندا قالار ەدى. نەگىزى، ايسارى سياقتى قالاعا جاقىن اۋىلدارداعى تۇرمىستى تۇزەۋدىڭ جالعىز كوزى وسى مال عوي. ءسۇت، ماي، ەت ساتىپ، شىلقىپ پايدا تاۋىپ وتىراتىن جەردە وتىرمىز. بىراق جايىلىم جوق. ءوزىم زەينەتتەگى اداممىن، بالام قوستانايعا بارىپ-كەلىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇر. وسى اۋىلدىڭ 75 پايىزى ناپاقاسىن قالادان تاۋىپ ءجۇر. ۇيدەگى مال باسىن كوبەيتەيىك دەسەك، جاعدايىمىز مىناۋ، ەش مۇمكىندىك جوق. ءبىر-ەكى سيىرىم، ون شاقتى قويىم بار، سونىڭ ءوزىن ۇستاپ تۇرۋ قيىن. جەم-ءشوپ قىمبات، ءسۇت ارزان. اۋىزسۋدى ساتىپ ءىشىپ وتىرمىز. 20 ليتر سۋدى 200 تەڭگەگە ساتىپ الىپ، 1 ليتر ءسۇتتى 110-نان ساتىپ وتىرمىز. بۇل ماسقارا عوي. ءبىز قارتايىپ بارامىز، جاستاردا مال ۇستايتىن نيەت جوق. ولار بوسقا ارامتەر بولىپ، ەڭبەگى ەش كەتەتىنىن بىلەدى. ءبىز سياقتى زەينەت جاسىنداعى ادامدارعا مالدىڭ اۋىلعا جاقىن جۇرگەنى ىڭعايلى. بۇرىنعى جايىلىمنىڭ ءبارى قازىر ەگىس القابىنا اينالىپ كەتتى. ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار وسىنى رەتتەپ بەرسە دەگەنىم عوي.

رۋسلان وڭايبەكوۆ، اۋىل تۇرعىنى:

– مال باعاتىن جەر جوق، اۋىلدىڭ ءدال قاسىنان «نۇر-سۇلتان – ەكاتەرينبۋرگ» باعىتىنداعى حالىقارالىق اۆتوكولىك جولى وتەدى. كولىك تولاسسىز اعىلىپ ءوتىپ جاتىر. مالعا وتە قاۋىپتى. تراسسانىڭ ارعى بەتىندە ءبىراز جايىلىم بار، بىراق ول جاققا مال ايداپ ءوتۋ قيىن. جولدىڭ بويىنا «بۇل جەردەن مال وتەدى، جىلدامدىقتى تەجە» دەگەن بەلگى دە قويىلماعان. قاتتى كەلە جاتقان كولىك مالدى سوعىپ كەتسە، جۇرگىزۋشى ەمەس، مال يەسى ايىپپۇل تولەيدى. قازىر تراسساعا جاقىنداپ كەتكەن مالدى قاماپ، يەسىنە ايىپپۇل سالىپ جاتىر. ۋچاسكەلىك ينسپەكتورعا ايتا-ايتا شارشادىق. سوندىقتان بىزگە اۋىلدىڭ ەكىنشى جاعىنداعى كۇرە جولدان الىس جەردەن جايىلىم كەرەك. ول جاققا اۋىلعا تاقاپ تۇرىپ ەگىن ەگىپ تاستاعان. الدىڭعى جىلى سول ەگىنگە دەلتاپلانمەن ءدارى شاشىپ، تاڭەرتەڭ بۇكىل اۋىلدى ءيىس الىپ كەتتى. دەمالا الماي قالدىق. اينالا تۇگەل ەگىن. شارۋا ەگىنگە ءتۇسىپ كەتكەن مالدى قاماپ قويىپ، ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردى شاقىرادى. ول ايىپپۇل سالادى. وزىمدە ءبىرسىپىرا مال بار. اۋىل ماڭىندا ءورىس تار بولعان سوڭ، الىسقا ايداپ اكەتتىك. بۇرىن اۋىلدىڭ قالا جاق بەتى تۇرعىندارعا تيەسىلى جايىلىم ەدى، ونى جەرگىلىكتى شارۋا جەكەشەلەندىرىپ الدى. زاڭ بويىنشا ەگىندىك جەر اۋىلدان 5-7 شاقىرىم قاشىق بولۋ كەرەك. مەن ولشەپ ساناپ شىقتىم، ءبىزدىڭ اۋىلدان 30-50 مەتردەن كەيىن ەگىن باستالادى. قولدا قوي بار بىراق سەمىرمەيدى، سيىر بار، ءسۇتى از.

الماس شايماعامبەتوۆ، اۋىل تۇرعىنى:

كوزىمىزدى اشقالى ءتورت ت ۇلىككە قاراپ وستىك. قولىمىزدان كەلەتىنى دە وسى مال ءوسىرۋ. قازىر مال باسىن كوبەيتۋ مۇمكىن ەمەس. ۇيدە ەكى سيىر، ءتورت بويداق مال بار. نەگىزى، اۋىل قالاعا جاقىن بولعاندىقتان، قويدى كوبەيتكىم كەلەدى. كوبى ۇساق مال ىزدەيدى. قالاداعىلار قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى قوي ىزدەپ ۋاتساپقا جازادى دا جاتادى. بىراق ءبىزدىڭ قويلار ارىق، كۇي جيناي المايدى. سول ءبىزدىڭ قولىمىزدى بايلاپ تاستاي بەرەدى. باستى كەدەرگى – جايىلىم جوق. اۋىلدىڭ اينالاسىنداعى ازعانتاي جايىلىمعا جىلقى تۇسكەن سوڭ، از كۇندە اق شاڭعا اينالادى. وسى ماڭدا ءبىر-ەكى جەكە شارۋاشىلىق بار، ءبارى ەگىندەرىن اۋىلعا تىرەپ تاستاعان. ءبىز سيىردى ورىسكە جىبەرىپ، بۇزاۋدى ۇيدە قالدىرىپ ۇيرەنگەنبىز عوي. بىراق بۇزاۋدى ۇيدە ۇستاۋ قيىن. ويتكەنى جەم-ءشوبىمىز قىمبات. امالسىز اۋىل اراسىنا بوس جىبەرىپ قويامىز. سوسىن اكىمدىك، نە ۋچاسكە ينسپەكتورى كەلەدى دە ايىپپۇل سالادى. قازىر بۇزاۋدى كوشەگە شىعارۋدان قورقاتىن بولدىق. ەڭ بولماسا، ەگىنىن اۋىلعا تىرەپ تاستاعان شارۋالار ارزان باعامەن سابان بەرسە عوي. اقىر وسى اۋىلدىڭ ماڭىنداعى جەردى پايدالانىپ وتىر ەكەن، جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا ارزان جەم-شوپپەن كومەكتەسسە. ءبىز جەمدى وسىدان 12 شاقىرىم جەردەگى پولوۆنيكوۆتان ساتىپ الىپ وتىرمىز. ونىڭ وزىنە ۇزىن-سونار كەزەككە تۇرىپ، قىرىلىپ ءجۇرىپ ارەڭ جەتەمىز. ونداي شارۋالار وسى اۋىلدا دا بار عوي، اكىمدىك سولارمەن ءبىر كەلىسىمگە كەلىپ، حالىققا جەڭىلدىك جاساۋ جاعىن قاراستىرۋدى بىلمەيدى، باس سالىپ ايىپپۇل سالعاننان باسقا. ءبىزدىڭ شارۋالار ساباندارىن جاعىپ جىبەرەدى نەمەسە شاشىپ تاستايدى.

جانگەلدى اداەۆ، اۋىل تۇرعىنى:

باتىرجان دەگەن جەكە شارۋا مەنىڭ ءۇيىمنىڭ ارتىنا تاقاپ تۇرىپ، ءدال ىرگەدەن ەگىن ەگىپ تاستاعان. بۇرىن ول جەرگە مال جاياتىنبىز. قازىر بۇزاۋلاردى قاماپ تاستايدى، ءبىر لاق كىرىپ كەتسە دە ايىپپۇل سالۋ كەرەك دەپ قوقان-لوقى كورسەتەدى. سول ءۇشىن جىلدا ايقاي-شۋ تۋادى. ودان بىلتىر اۋىلدىڭ ءدال شەتىنەن باشىباەۆ دەگەن دەپۋتات شارۋا ۇلكەن قورا سالىپ، تەحنيكاسى مەن مالىن اكەلىپ جان-جاعىن قورشاپ تاستادى. ونىڭ ار جاعى ەگىن. ول جەرگە ءبىز بۇرىن بۇزاۋ ارقاندايتىنبىز. بىلتىر بۇزاۋىم ارقانىن ءۇزىپ كەتىپ، تەكتەن-تەككە 55 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل تولەدىم. باشىباەۆتىڭ 3 مىڭ گەكتار ەگىنى، 200-300 گەكتار شابىندىق جەرى بار. قازىر مالىن سول جەرگە باعىپ وتىر. كۇزگە قاراي اۋىلعا اكەلەدى، سودان كوكتەمگە دەيىن اۋىلدا بولادى. وتكەندە اۋدان اكىمى كەلگەندە دە، شارۋالار مالىن اۋىلدان الىستاۋ جەرگە باقسىن دەپ ءبارىمىز جينالىپ ايتقانبىز، بىراق ەشتەڭە شەشىلگەن جوق.

قالۋاتبەك مەيىرمانوۆ، اۋىل تۇرعىنى:

اۋىل ماڭىنداعى شارۋالار وزدەرىنە تيەسىلى جەرلەرىن كەڭەيتىپ، جىل سايىن 100-200 مەتردەن جەر قوسىپ الىپ جاتىر. ناتيجەسىندە، مال باعاتىن جايىلىم تارىلىپ كەتتى. ونى ەشكىم تەكسەرىپ جاتقان جوق. اكىمدىك سونى تەكسەرىپ، حالىققا جايىلىمنىڭ شەكاراسىن سىزىپ كورسەتىپ بەرۋ كەرەك قوي. بىلتىر شارۋالاردى شاقىرامىز، جەرلەرىن درونمەن ولشەپ، قۇجات بويىنشا تەكسەرىپ، ارتىعىن الىپ بەرەمىز دەپ ەدى، ول ءسوز كۇيىندە قالدى. ءدال قازىر حالىق مال باعاتىن جەر تاپپاي وتىر. مىنا جەردە مال جايىلاتىن دويكى دەيتىن جەر بار ەدى، ونى بىلتىر باشىباەۆتار شاۋىپ الدى. اكىم بيىل شاپقىزبايمىن دەپ ەدى، وعان تاعى سەنبەي تۇرمىز. شىنىندا دا، وسى اۋىلدىڭ اينالاسىن قىسىپ تاستاپ وتىرعان شارۋالارعا ارنايى رەۆيزيا جاساۋ كەرەك. مىسالى، ءبىر شارۋادا قۇجات بويىنشا 200 گەكتار بولسا، شىنتۋايتىنا كەلگەندە 300 گەكتار جەردى پايدالانىپ وتىر. سونى تەكسەرۋ كەرەك. ايتپەسە، اۋىل حالقى مال ۇستاي المايدى. ۇستايتىن جاعداي جوق. ونسىز دا جەم-ءشوپ قىمبات. بىلتىر ءشوپتىڭ تونناسى 30 مىڭ تەڭگە بولىپ ەدى، بيىل 40 مىڭ بولاتىن شىعار. جەمنىڭ ءبىر قاپشىعى 3،5 مىڭ، كەبەكتىڭ باعاسى – 1400 تەڭگە.

باۋىرجان نۇرعازين، ايسارى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى

– مەندە قازىر جايىلىمنان پروبلەما جوق. كەزىندە مۇندا 1،5 مىڭ عانا گەكتار جايىلىم بولعان. وسىدان ەكى جىل بۇرىن شارۋالاردان 634 گەكتار قايتارىپ الدىم. بۇرىن اۋىلدىڭ ءدال تۇبىندە تۇرعان 613 گەكتار جەردى ءبىر شارۋا بانكتەن ساتىپ الىپ، جىرتا باستاعان عوي. سودان حالىق شۋ كوتەرگەن سوڭ، شارۋاشىلىق باسشىسىمەن سويلەسىپ، كەلىسىپ، وعان اۋىلدان 25 شاقىرىم قاشىقتاعى مال باسپايتىن بوس جەردى بەردىك. سوسىن دويكى دەگەن جەر بار، وعان دا مال شىعادى، ادەمى جايىلىم. الدىڭعى جىلى 600، بىلتىر 1 مىڭ گەكتار جەر قايتارىپ الدىق. سونى قوسقاندا قازىر 4 مىڭ گەكتارداي جايىلىم جەر بار. جاقىندا عانا جيىن وتكىزىپ، حالىققا ءتۇسىندىرىپ ايتقانبىز. كەشە عانا ەلدىڭ ەكى تابىن مالى جايىلىمعا شىقتى. ءبىر تابىندا 180 باس، ەكىنشىسىندە 140 باس، ءبارىن قوسقاندا اۋىلدا باس-اياعى 320 باس قانا مال بار. ەندى 4 مىڭ گەكتاردى مال باسىنا شاعاتىن بولساق، 800 باس مال جايىلاتىن جەر بار. بۇل بىزگە جەتكىلىكتى. ءبىر ماسەلە بار، شارۋالار جەردىڭ ءبارىن 20-30 جىل بۇرىن الىپ، 48 جىلعا دەيىن وزدەرىنە جازدىرىپ العان عوي. قورانىڭ ارتىندا 50 مەتردەن كەيىن باتىرجان دەگەن شارۋا قوجالىعى ەگىن سالادى. سوعان بۇرىن ءدارى شاشاتىن. حالىق شاعىمدانعان سوڭ، ونى توقتاتتىق. حالىق سوندا دا جايىلىم از دەيدى. سودان مۇرات باشىباەۆ دەگەن اۋىلدىڭ دەپۋتاتى بار، سول كىسىمەن كەزدەستىك. ول كىسى: «مەن ۇلگى كورسەتەيىن، وسى اۋىلدىڭ ماڭىندا 260 گەكتار جەرىم بار. سونى حالىققا قايتارىپ بەرەيىن» دەدى. ونى اۋدان اكىمى دە، حالىق تا ەستىدى. باتىرجان ايتمۇرزا ۇلىمەن دە سويلەستىم. ول كىسىنىڭ دە اۋىلدىڭ ىرگەسىندە تاۋەلسىزدىك كوشەسىنىڭ ارتىندا 180 گەكتار جەرى بار. «باكە، حالىق تىنىش بولسىن، اۋىلدان 20-25 شاقىرىم جەردە بوس جاتقان جەر بار عوي، شىعىندى سودان كوتەرىپ الارسىز، مىنا جەردى ەل يگىلىگىنە بەرسەڭىز قالاي بولادى» دەپ ەدىم، «بيىل ەگىن ەگەم، ويتكەنى بىلتىر دايىنداپ قويدىم. كۇزدە ەگىنىمدى جيناپ العان سوڭ، حالىققا قايتارىپ بەرەمىن»، دەگەن ۋادەسىن بەردى. وعان بىردەن مال جايۋعا بولمايدى، كەلەسى جىلى قايتارىپ بەرسە، ءبىز وعان كوپجىلدىق ءشوپ ەگەمىز، سوسىن حالىققا تاعى جايىلىم قوسىلادى. وتكەندە حالىقتى جيناپ، اقساقالداردان «جايىلىم ماسەلەسى بار ما؟» دەپ سۇرادىم. ءبارى ءبىراۋىزدان: «جوق! باكە، راقمەت، سىزگە» دەپ جاۋاپ بەردى. بىرەن-ساران تۇرعىندار جايىلىم جوق دەپ بوسقا ايتا بەرەدى. بۇزاۋ جايىلاتىن جەر جوق دەيدى. بۇزاۋدى كوشەگە شىعارۋعا بولمايدى. جەم-ءشوپ قىمبات ەكەنى راس. نارىق قوي ەندى. باعا ءوسىپ جاتىر. جۇمىس ىستەۋ كەرەك. مەن قوعامدىق جۇمىستىڭ وزىنە ادام تابا الماي وتىرمىن. اي سايىن 60 مىڭ تەڭگە الىڭدار، كوشەنى تازالاڭدار، اۋىل تازا بولسىن دەيمىن. ادام جوق. قازىر كوشەدە ءبىر دە ءبىر مال جۇرمەيدى. ءبارى تازا بولۋ كەرەك. بۇزاۋ ۇيدە تۇرۋ كەرەك.

وسىلايشا، تۇرعىندار مەن اكىمنىڭ ءسوزى ۇيلەسپەي وتىر. ءبىر كوزىمىز جەتكەنى – زاڭ شارۋالار جاعىندا بولعاندىقتان، ولارعا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ءسوزى وتە قويمايدى. مۇنى جاقسى تۇسىنەتىن اۋىل تۇرعىندارى جوعارىدا وتىرعان جاناشىر ازاماتتار جايىلىم تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ، اۋىل ماڭىنداعى جايىلىم ماسەلەسىن رەتتەپ بەرسە ەكەن دەگەن تىلەكتەرىن جەتكىزدى.

 

قوستاناي وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار