1983 جىل, 28 قىركۇيەك. تاشكەنت شاھارى. ازيا مەن افريكا جازۋشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسىندا تەلەەكران الدىندا التىن بالىق ۇيىرىندەي مۇستاي كارىم, قايسىن كۋليەۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى دارابوزداردى جيناپ العان سۇلتەكەڭ شىنىداي تازا شىنايى ماقامدى داۋسىمەن: «ارقايسىمىز ءوز انا تىلىمىزدە باشقۇرتشا, بالقارشا, قىرعىزشا, قازاقشا سويلەسەك, تۇركى تىلدەرىنىڭ تۋىستاستىعىن تانىتار ەدىك» – دەپ, باستاماشىلدىق بولمىسى مەن ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن تانىتقان-دى.
ءوزى جازعانداي, «پاراسات پىراعى» شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 50-جاسقا تولۋىنا وراي 1978 جىلى بىشكەككە بارىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ وتىرعاندا ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى بىلايشا اقتارىلىپتى: «سۇلتان, سەنىڭ ارقاڭدا ىرعالعان ۇلكەن ەل جاتىر. سول ەكىنشى جۇرتىما اينالعان قازاق ەلىنە دەگەن مەنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىم, قۇرمەتىم, ماحابباتىمدى وسى اڭگىمەلەسۋدە دە بىلدىرمەك بولىپ ارەكەتتەندىم». شىقاڭنىڭ وسىلايشا تەلەگەي تىلەگىن ارناۋى تەگىن ەمەس. ويتكەنى سۇلتەكەڭنىڭ ۇلى اڭگىمەشىلەرمەن بىلگىرلىكپەن, ونەرپازدىقپەن وي ساباقتاۋى – ولاردىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگىنىڭ كوركەمدىك, پالساپالىق, الەۋمەتتىك ءمانىن بارىنشا تەرەڭ زەردەلەگەندىگىنىڭ جەمىسى.
مىسالى, «الىپتاردىڭ اقىرعى ساردارى» عابيت مۇسىرەپوۆپەن تۇلعاتانۋ, ءومىر, ونەر, ادەبيەت, عىلىم, زامانا جايىندا جانە «ويانعان ولكە», «جات قولىندا» دەيتىن كەسەك تە كۇردەلى روماندارىنىڭ جازىلۋ تاريحى تۋراسىندا 20-دان اسا ساعات بويى ىجداھاتپەن تىڭداۋ نەمەسە قارا جەردىڭ كەمەسىندەي سالماقتى, ساليقالى, سارابدال عابيدەن مۇستافينمەن 15 جىل بويى كەڭەسىپ شۇيىركەلەسۋى جانە دە تاڭداپ, تالعاپ, دالدەپ, كوركەمدىك مانىسىمەن «وي مەن ءسوزدىڭ ۇلپاسىن» قولدانۋىن اسەرلى بايانداۋىن كەمەل كەلىسىممەن ورنەكتى سويلەتۋى قانداي عانيبەت دەسەڭىزشى!
سۇلتەكەڭدە ليدەرلىك مىنەز بەن ستراتەگيالىق ويلاۋ بار. سوندىقتان دا بولسا كەرەك, قاھارماندىقتىڭ مەكتەبىندەي «كوشپەندىلەر», «التىن وردا» تريلوگيالارىنىڭ كوركەمدىك-پالساپالىق جانە يدەيالىق مازمۇنىنا بويلاپ, ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ شىعارماشىلىق الەمى حاقىندا حالىقتىڭ تاريحي زەردەسىن بايىتاتىن كەلەلى ويلار تۋىنداتتى. ۇلى دالانىڭ جەتى عاسىرلىق تاريحىن تولعاعان, قوپارا قوزعاعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ جۇرەگىندەگى سىر دەستەسىن, مۇباراك لەبىزىن: «سۇلتان, سوڭعى كەزدە قۇلاعىمنان دالانى دۇبىرلەتكەن جويقىن سارىن – تۇمار حانشانىڭ, بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىننىڭ, ودان بەرى دە ءوزىم جازعان قازاق حاندارىنىڭ رۋحى ويانعان ءتارىزدى. كورەرسىڭ, حالىق مەرەيى ءالى دە كوتەرىلەدى» دەپ, كورەگەندىك بولمىسىن مالىمدەيدى. بۇل ايبىندى, اسقاق ءسوز – حح عاسىردىڭ تورىندە سۇلتەكەڭدەي سابازدىڭ ايتۋىمەن ساڭقىلداپ ەستىلەدى.
ءبىر ءوزى ەنتسيكلوپەديا, ءبىر ءوزى تەاتر, ءبىر ءوزى سول ءبىر حح عاسىر جاقسىلارىنىڭ كوزى سۇلتان اعانىڭ «وركەنيەت مايەگى» دەگەن داۋىرنامالىق ەڭبەگىندە مەملەكەت ءتىلى كەشەندى قۇبىلىس, ول – ەلدىكتىڭ ايناسى, حالىقتىڭ ارى, دانالىقتىڭ الەمى, رۋح كىتابى, بيلىك قۇرالى, ۇلت تۇتاستىعى مەن وتانشىلدىقتىڭ بەلومىرتقاسى. تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءتىل كوميتەتىنىڭ تىزگىنىن باھادۇرلىك مىنەز, حارەكەتپەن جۇگەندەپ ۇستاعان ول ۇلت ءتىلىن شەكارانى قورعاعان ەرلەرشە قيمىلداپ قورعادى.
«شىندىق جانە كوركەمدىك شەشىم», «ومىرمەن وزەكتەس ونەر», «تەلەتەاتر – ونەردىڭ جاڭا ءتۇرى», «قازاق زيالىلارى تۋرالى انتولوگيا», «ونەر ءورىسى» دەگەن ءتولتۋما شىعارمالارى – قازاقتىڭ كوركەم ويى مەن كوركەمونەرىنە قوسىلعان باعا جەتپەس قازىنا.
قايراتكەر سۇلتان ورازالىنىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانىن زەردەلەسەك, ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن سويلەتسەك, ول, شىن مانىندە, ادەبيەت سىنشىسى, ونەر زەرتتەۋشىسى, اۋدارماشى, تەلەجۋرناليست, تەلەدراماتۋرگ, باسپاگەر, ىسكەر, بىلگىر, ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشى.
ول 1964-1984 جىلداردا قازاق تەلەۆيزياسىندا ىستەگەن شاعىندا ءۇش جۇزدەي ستسەناري (تەلەسۇحبات, تەلەنوۆەللا, تەلەينستسەنيروۆكا) جازعان جانە ءبىر مىڭداي حابارلاردى شەبەرلىكپەن جۇرگىزگەن. كوممەنتاتور بولۋ دەگەنىمىز – ءارى شىعارماشىلىق يەسى, ءارى ديكتور, ءارى رەداكتور, ءارى رەپورتەر, ءارى ينتەرۆيۋەر, ءارى رەجيسسەر, ءارى يمپروۆيزاتور, ءارى ەفيردە جۇمىس ىستەيتىن جۋرناليست دەگەن ءسوز. ءجۋرناليستىڭ ەفيردەگى يمپروۆيزاتورلىق قىزمەتى سان الۋان, سان قيلى. ەرەن ەڭبەك پەن تەگەۋرىندى قابىلەت-قارىمدى قاجەت ەتەتىن ونەردىڭ كۇردەلى سالاسى. ۇلتتىق تەلەديداردىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ساپىندا سۇلتان ورازالىنىڭ قايراتكەرلىك, ساناتكەرلىك, قالامگەرلىك تۇلعاسى ءوز الدىنا وزگەشە ءبىر الەم. ويتكەنى قازاق تەلەديدار ونەرىنە, تەلەونىمدەرگە ۇلتتىق رۋح پەن مازمۇن, تەرەڭ دۇنيەتانىم دارىتتى, حالىقتىق ءداستۇر مەن ءتىل مادەنيەتىن دامىتتى. بۇل ورايدا سۇلتان ورازالى ەل جۇرەگىن تولعاندىرعان «قىمىزحانا», «حالىق قازىناسى», «ونەر كوزى – حالىقتا», «شۇعىلا», «ساحنا», «تۆورچەستۆولىق پورترەتتەر», «پوەزيالىق كەش» سياقتى باعدارلامالاردىڭ اۆتورى. بۇلار تانىمدىق مانىمەن, كوركەمدىك سانىمەن, شەبەرلىك قىرلارىمەن حالىق ساناسىندا بەرىك ۇيالاعان-دى. ەلدىڭ جان قۇمارىن, مەيىرىن مەيلىنشە قاندىرعان «ونەر كوزى – حالىقتا» دەيتىن باعدارلاما بولاتىن. اسىرەسە, سول ءبىر 1976 جىلى ماناپ كوكەنوۆ پەن مۇقاش بايباتىروۆتىڭ ايتىسى كورسەتىلگەن-ءدى. كورەرمەندەر توسىن اقىندىق تاپقىرلىققا, يمپروۆيزاتورلىق ونەرگە كۋا بولعان-دى. قازىرگى ايتىستىڭ گۇلدەنۋىنە وسىنداي كورسەتىلىمدەردىڭ جويقىن اسەر ەتكەنى انىق. دەمەك, تەرەڭ تامىرلى, تاريحى عاسىرلار تۇڭعيىعىنا تىرەلەتىن ۇلتتىق, حالىقتىق ايتىس ونەرىنىڭ حح عاسىردىڭ ءۇشىنشى شيرەگىندە وركەندەۋىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سونى سوقپاق سالعان سۇلتان ورازالى دەسەك ادىلەتتىلىك بولار ەدى. جانە دە ونىڭ 1982 جىلى «ايتىس» اتتى باعدارلاماسى قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ تاقىرىپتىق جوسپارى بويىنشا كىتاپشا تۇرىندە جاريالاندى. رۋحانيات شىراقشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دانالىق ءدارىسىن تىڭداۋ, قاينەكەي جارماعامبەتوۆتىڭ باي كىتاپحاناسىندا ءبىلىم تەڭىزىنەن تياناقتى, مۇقيات جەمىس تەرۋ, عابدول سلانوۆتىڭ شاڭىراعىندا تۇرىپ, ءتالىم الۋ – جاس ناۋشا سۇلتان ورازالىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرعان باقىت. جاقسىلاردىڭ ءماجىلىسى, سۇحبات-اڭگىمەلەرى – سۇلتەكەڭنىڭ وي ءورىسىنىڭ, تانىم-پايىمىنىڭ, كوزقاراسىنىڭ, شىعارماشىلىق تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا اسەر ەتكەندىگى داۋسىز. ءجۇزى جارقىن, قيمىلى كەسەك عاسىر ابىزدارى, زامانا زاڭعارلارى, تەاتر ساڭلاقتارى عابيت مۇسىرەپوۆپەن, عابيدەن مۇستافينمەن, سەركە قوجامقۇلوۆپەن, شاكەن ايمانوۆپەن, ءىلياس وماروۆپەن, ءابىلحان قاستەەۆپەن, ءىلياس ەسەنبەرلينمەن جۇرگىزگەن تاريحي سۇحباتتارى – ۇلت مادەنيەتى مەن كوركەمونەرىنىڭ التىن پاراقتارى دەۋگە بولادى.
كەمەڭگەرلەردىڭ كەڭەسىندە ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك ىستەر, ءداۋىر شىندىعى, حالىق ءومىرىنىڭ شەجىرەسى, ونەر قۇپياسى مەن زەرتحاناسى تالعام تارازىسىندا ولشەنەدى.
ءيا, وسىنشاما قيساپسىز سۇحباتتار قىرۋار قايرات-جىگەردى تىلەيدى. مىسالى, سۇلتەكەڭ عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ شىنايى تابيعاتىن, سىرىن, مىنەزىن, ويلاۋ جۇيەسىن تانۋ ماقساتىندا 24 ساعات ەمەن-جارقىن سويلەسكەن, قۇشتارلىقپەن سىرلاسقان. سويتكەندە عانا ءسوز بەن وي زەرگەرىنىڭ بولمىسىن اشقان. سەبەبى وسىندايدا العىر-تاپقىر جۇرگىزۋشىنىڭ ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنىڭ, ىشكى مادەنيەتىنىڭ, يمپروۆيزاتسياسىنىڭ, بىلىمدىلىگىنىڭ ءرولى ايرىقشا. سونداي-اق ا.س.پۋشكيننىڭ «جۋرناليست – مەملەكەت ادامى» دەۋىندە سىر بار. مەملەكەتتىڭ مۇرات-مۇددەسى, ونەرى, عىلىمى, مادەنيەتى, ءتىلى, ءداستۇرى, تەلەجۋرناليستىڭ باعىت-باعدارى, قۇبىلاناماسى.
سونىمەن قاتار س.ورازالى ۇلت قايراتكەرلەرى عانا ەمەس, الەم سۋرەتكەرلەرى فايز احماد فايز, الەكس لا گۋما, راسۋل عامزاتوۆ, قايسىن كۋليەۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, ۆالەنتين راسپۋتيندەرمەن (مۇنىڭ ءوزى 30 شاقتى) ىڭكارلىكپەن جۇرگىزگەن سۇحباتتارىن ەسكەرسەڭىز, ونىڭ ءومىر جورىعىنداعى, ونەر جولىنداعى, ار الدىنداعى ىستەرىنە قىزىعاسىز. ءيا, «جالىندى ادام – جاقسىلاردىڭ اراسىندا الىپ» دەمەي مە قازاق قاعيداتى.
كەمەل پاراسات يەسى س.ورازالىنىڭ شىعارماشىلىق ونەرناماسىنىڭ باستى نىساناسى – بىرەگەي قازاق زيالىلارىنىڭ تۇلعاسىن سومداۋ, ۇلاعات-تاعليماتىن ۇلت ساناسىنا ءسىڭىرۋ. وسى رەتتە ونىڭ «قازاق زيالىلارى تۋرالى انتولوگياسىندا» ۇلت مادەنيەتى مەن تاريحىنداعى ۇلت, زامانا, ءداۋىر اتىنان سويلەيتىن كوسەم پىكىرلى تۇلعالاردىڭ بولمىس-ءبىتىمى بىلىمپازدىقپەن, ونەرپازدىقپەن, زەرتتەمپازدىقپەن كەلىستى مۇسىندەلگەن. ماسەلەن, «دالا دانالارى», «جۇرەك ايناسى» (عابيدەن مۇستافين جايلى), «زاڭعار» (اكادەميك سالىق زيمانوۆ تۋرالى), «تارلان» (اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ جايىندا), «داڭعىل» (اكادەميك عايرات ساپارعاليەۆ تۋراسىندا), «دارحان» (اكادەميك مۇرات بايماحانوۆ) جونىندە, ال «اق شاعىلدا تۇرعان ارمان» مەن «پاراسات بيىگىندە» دەيتىن دەرەكتى فيلمدەردىڭ ستسەناريلەرى ۇلتتىڭ ۇلى سۋرەتكەرى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ عۇمىرباياندىق ءومىربايانى سۇڭعىلالىقپەن شەبەر سيپاتتالادى.
تەلەجۋرناليست سۇلتان ورازالىنىڭ كوگىلدىر ەكرانداعى قىزمەتى, جاراتىلىس-بولمىسى, قادىم زاماننىڭ بيلەرىنە ۇقساعان ۇشقىن اتقان جاندى, جالىندى وي-تولعاۋلارى, بىلىمدارلىق, ينتەللەكتۋالدىق, تاپقىرلىق كەلبەت-كەسكىنى, تەرەڭدى, قيانى بارلاپ شولاتىن قىراعى كوزقاراسى, كوركەمدىك تانىمى كورەرمەندەردىڭ ولشەۋسىز ىقىلاسىن تۋدىرعان ەدى. بۇل ورايدا 2007 جىلى «اباي – قازاقتىڭ ۇلى ءبيى» دەيتىن دەرەكتى فيلمىندەگى مىنا ءبىر دارقان لەبىزىندە داۋىرنامالىق سيپاتقا يە ەل ءومىرىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرى بار. ايتالىق: «قاسيەتتى قارت شىڭعىس! تاريحتىڭ ەستە جوق ەسكى زاماندارىنان بەرى باۋرايىن سان ءتۇرلى قاۋىم مەكەن ەتكەن, ۇرپاعىنا ۇيا بولعان, سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا قۇت قونىس!
توپىراعى تورقاداي,
جاپىراعى قامقاداي,
ءشوبى شىنى تورتاداي,
قارا سۋى سورپاداي
شىڭعىس دەگەن وسى جەر!
اقىن قاليحان التىنباەۆ وسىلاي جىرلايدى.
«قىلىشىن قىستاي بايلانعان (اقتۇتەك بوران استىنداعى شىڭعىس سۋرەتى), جادىراپ جازدا جايلانعان (جازعى جايلاۋ كورىنىسى), تومسارىپ, كۇزدە ويلانعان (شەتسىز-شەكسىز كۇزگى سارى دالا), ءار شوقىسى اڭىز بوپ, ەرتەگىگە اينالعان. تاۋ بىتكەننىڭ اعاسى (قۇندىزدىداعى تورعاۋىتتان تۇسىرىلگەن شىڭعىستىڭ جالپى كورىنىسى) شىڭعىس دەگەن جەر وسى!».
باۋىرىندا مالى سوڭىرقاپ (شەتتىڭ بويىنداعى شالعىندا جاتقان مال), باسىندا بوران, قىس تۇرعان (تۇيەوركەشتەگى قىسقى كورىنىس), اسان قايعى تاڭىرقاپ (جەلمايا مىنگەن, ساقالى بەلىنە تۇسكەن قارتتىڭ سۋرەتى), ءۇش قايىرىلىپ, ءۇش تۇرعان شىڭعىس دەگەن جەر وسى!».
«تۋعىزدى شىڭعىس مامايدى (ماماي كەسەنەسى), تۋعىزدى شىڭعىس ابايدى (اباي سۋرەتى). شاكارىم, شاكىر, كوكبايلار (بۇل سۋرەتتەر شىڭعىستاۋدىڭ باۋرايىندا ەكىنشى ەكسپوزيتسيادا جىلجىپ وتەدى), شالقار شابىت, وتتى ويلار. ەڭ سوڭىندا تولعاتتى مۇحتارداي گيمالايدى (مۇحتاردىڭ سۋرەتى)» قۇدىرەتتى كۇيدىڭ فونىندا شىڭعىس كورىنىستەرى تاعى دا 5-6 سەكۋندقا سوزىلادى».
قازاق تەلەونەرى تارلانبوزىنىڭ زەرگەرلىكپەن زەرلەگەندەي تۇيدەكتى وي شۋماقتارى ونەر اتاۋلىنىڭ ايرىقشا ءتۇرى – تەلەۆيزيانىڭ وزىنە حاس قىزمەت ارەكەتى, كەرەمەتى ۇشان-تەڭىز كوركەمدىك بەينەلەۋ قۇرالدارىمەن (سۋرەت, مۋزىكا, تابيعي سۋرەتتەر) تۇتاسقاندا عاجايىپ الەمنىڭ قۇشاعىنا ەنگەندەي كول-كوسىر, مول اسەردە بولاسىز.
سۇلتەكەڭ – شىڭعىستاۋ تاريحىنىڭ بىلگىرى. «اباي ەلى» اتتى البوم-شەجىرەدە اقىل-ويدىڭ الىپتارى دۇنيە ەسىگىن ايقارا اشىپ, جالپاق جاھانعا قۇدىرەتتى, قۋاتتى انا ءتىلىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىن جارقىراتا شاشقان دانا ابايدى, ءبىرتۋار شاكارىمدى, ۇزدىك جاراتىلعان اۋەزوۆتى تۋدىرعان ءارى كەرەمەت ولكە كەلبەتىن, جەر-سۋىن, تاۋ-تاسىن, بەل-بەلەسىن, ءپ ۇلىش بارقىت جامىلىپ, ماساتىداي قۇلپىرعان جايلاۋلارى مەن قۇتتى قىستاۋلارىن, بوتانىڭ كوزىندەي مولدىرەگەن كولدەرى مەن كۇركىرەپ اققان وزەندەرىن كورىپ, شەجىرەسىن تىڭداپ, ارعى-بەرگى عاسىرلار داۋسىن ەستىگەندەي اسەرگە بولەنىپ, جۇرەگىمىز نۇرعا, كوڭىلىمىز سىرعا تولادى. اباي زامانىندا بەس بولىس ەلدىڭ تۇراق-مەكەنى شىڭعىستاۋ تىزبەگىندە نەبىر ۇلى وقيعالارعا, اڭىزدارعا كۋا بولعان قانشاما داڭقتى تاۋلار بار ەكەندىگىنە وسىناۋ البوم-شەجىرەنى پاراقتاعاندا كوزىمىز جەتەدى.
البوم-شەجىرە اڭىزعا اينالعان تاريحي ولكەنىڭ جان تەبىرەنتەرلىك تاماشا كورىنىستەرىن, ۇلى وقيعالاردىڭ, عاجايىپ ەسكەرتكىشتەردىڭ, كيەلى عيماراتتاردىڭ, ادامزاتتىڭ رۋحاني دامۋىنا جويقىن اسەر ەتىپ, قۋاتتى اعىن قوسقان كەسەك, بىرەگەي شىعارمالاردىڭ اياسىندا شەبەر كورسەتە بىلگەن. سۋرەتتەردىڭ ماعىنالىلىعى, تاريحيلىق, شەجىرەلىك سيپاتى, كوركەمدىك كۇشى ايرىقشا. ءبىرىن-ءبىرى قولداپ قاناعاتتاندىرعان. اباي شىعارمالارىنىڭ وزەگىن, وتتاي لەبىن, شاكارىم پوەزياسىنىڭ ويشىلدىق ورنەگىن, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ۇلىلىعىن, سۋرەتكەرلىك, بەينەلىلىك وي جۇيەسىن مەيلىنشە تەرەڭ, تولىق, جان-جاقتى تانۋعا, تۇسىنۋگە وسى البوم-شەجىرەنىڭ پايداسى سول, كورنەكىلىك كومەگى ەرەسەن. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ», «اكەسىنىڭ بالاسى – ادامنىڭ دۇشپانى, ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ» دەپ, جان-تانىمەن تۇتاس بەرىلىپ وسيەت ايتقان اباي ادامزات اتىنان سويلەگەن. اباي – عالامعا ورتاق تۇلعا. اباي مۇراسى – ادامزاتقا ورتاق يگىلىك. بۇلاردىڭ بەر جاعىندا تىلىنەن بال تامعان, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدى» تامىلجىتا جىرلاعان شاكىر ابەنوۆ, ۇلتتىق ادەبيەت تاريحىنداعى تۇڭعىش روماننىڭ اۆتورى تايىر جومارتباەۆ, تاعى باسقالار ويعا ورالادى.
ءاربىر سۋرەتكە بەرىلگەن تۇسىنىكتەمە وقىرماننىڭ زەيىنىن اۋدارىپ, ىشكى رۋحاني دۇنيەسىندە نۇرلى سيپات دارىتادى. وقىعاندى, ەستىگەنىڭدى, تىڭداعانىڭدى, ەندى كوزبەن كورىپ, قولىڭمەن ۇستاپ, كوڭىلگە بەكىتەسىڭ, الدىڭا الىپ, ىشتەي ديدارلاساسىڭ...
مىسالى, ۇلى ابايدىڭ كىندىك قانى تامعان قاسقابۇلاق جوتاسىنىڭ بەينەسى. كوكىرەگى داڭعىل اجەسى زەرەدەن, اناسى ۇلجاننان تۋعان حالقىنىڭ نەبىر سۇلۋ ەرتەگى-اڭىزدارىن, كوركەم اڭگىمەلەرىن سۇتتەي ۇيىپ تىڭداپ, كەۋدەسىنە توقىعان, قيالىنا قانات بايلاعان ءار تاڭدى تاڭعا ۇلاستىرىپ, بۇلبۇل قۇستاي سايراعان جىرشىلاردى, جىراۋلاردى, اقىنداردى كورگەن سۇيىكتى مەكەنى ەكەنى باسا كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا سۋرەتشىلەر ا.ۆولوششيكتىڭ «بالا اباي جىر تىڭداپ وتىر» (1948) جانە ە.سيدوركيننىڭ «اباي جانە اجەسى زەرە» (1960) اتتى تۋىندىلارىن ۇسىنعان. مىنە, وسىلايشا جاساۋ – ۇلى ابايدىڭ تۋعان جەرى جونىندەگى ۇعىمىمىزدى تەرەڭدەتە تۇسەدى. اقىننىڭ «كۇز», «قاراشا, جەلتوقسانمەن سول ءبىر ەكى اي» ولەڭدەرى وسى ارداقتى قاسقابۇلاقتا جازىلعان.
اباي باقىتىنا بالاپ, جۇرەگى توعجاندى قالاعان, بالا ماحابباتىنىڭ كۋاسى بولعان, «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا», «كوزىمنىڭ قاراسى» دەيتىن اق جامبىداي قىمبات ولەڭدەرى تۋعان تۇيەوركەش, ايگەرىممەن قاۋىشقان شىلىكتى كەزەڭى, جيدەبايداعى اباي قىستاۋى, اقىن مىنگەن كۇيمەلى پاۋەسكە, ابايدىڭ قاۋىرسىن قالامى, قالتا ساعاتى, شاقشاسى, توعىزقۇمالاعى. سونداي-اق دۇنيەنىڭ عىلىمىن, اللانىڭ عىلىمىن عالامات قۇلشىنىسپەن, جىگەر-قايراتپەن زەرتتەگەن, الەمنىڭ داڭقتى ادامدارىمەن, عۇلاما حاكىمدەرىمەن, ۇلى اقىندارىمەن شۇيىركەلەسىپ, سىرلاسقان جەرى – ابايدىڭ ارالتوبەدەگى قىستاۋىنىڭ ءجونى بولەك.
اباي ەلى تۋرالى البوم-شەجىرەدە جورتۋىلشى جىراۋ اقتامبەردى مەن نىسان ابىزدىڭ, ماماي مەن توقتامىس باتىرلاردىڭ, ەڭلىك-كەبەكتىڭ, كەڭگىرباي ءبيدىڭ, ونىڭ بالاسى ەرالىنىڭ, قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ مازارلارى, قۇنانباي قاجى مەن ۇرپاقتارىنىڭ, زەرە مەن ۇلجاننىڭ, ءدىلدا مەن ايگەرىمنىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» پوۆەسىندەگى عازيزانىڭ ايانىشتى تاعدىرىنىڭ كۋاسى بولعان كۇشىكباي اسۋىنداعى كۇشىكباي باتىردىڭ بەيىتتەرى. شاكارىمنىڭ «سايات قوراسى», قوڭىرتاۋداعى كوكجال باراق سۇلتاننىڭ مەكەنى, سونداي-اق قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى, قولا ءداۋىرىنىڭ پەتروگليفتەرى, بالبال تاستار, قارقارالى شاھارىنداعى قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىت, سەمەيدەگى قوس مۇنارالى مەشىت, كوكباي مەدرەسەسىنىڭ جۇرناعى بەرىلگەن. «ك ۇلىمسىرەپ اسپان تۇر, جەرگە ويلانتىپ ارنەنى» دەپ, ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي, تابيعاتتا دا دانالىق بار. سالماقتاي بىلگەن, كورىپ سەزىنە بىلگەن سانالى جانعا, ساڭلاق سۋرەتكەرگە نەبىر ويلاردى اسەرلەپ, مانەرلەپ, ورنەكتەپ ايتۋعا, جانسىز تابيعاتتى سويلەتۋگە, ادام ومىرىنە, زامانا بولمىسىنا بايلانىستىرىپ ايتۋعا ۇزىلمەيتىن قور سياقتى. مىسالى, «شىڭعىستاعى شىنار» سۋرەتى كوڭىل ايناسىنا ءتۇرلى وي تۇسىرەدى. قارا تاستى جارىپ شىققان شىنار اعاش. قايران قالماسقا لاجىڭ جوق. وسى بەتتە «اباي جولى» ەپوپەياسىنداعى مىنا ءبىر كۇيلى-قۋاتتى, سىرلى-تولقىندى لەبىز ادەمى كەلتىرىلگەن: ء«بىر كەزدە جالاڭ قۇزدىڭ باسىنداعى تاقىر قۇم مەن تاستى جارىپ, ءالسىز نازىك شەشەك اتىپ, جاس شىنار بالعىن تارتىپ, ءتىپتى تاۋ داۋىلى دا قاتەر بولۋدان قالعان ەدى».
البوم-شەجىرەدەن اباي وقىعان احمەت ريزا مەدرەسەسىن كورگەندە دە كوڭىلىڭ دە, كوزىڭ دە تويادى. وسى مەدرەسەنىڭ قابىرعاسىندا جەتكىنشەك اباي ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىن ۇيىمداستىرعان, ۆ.رادلوۆ, ل.تولستويلارمەن پىكىرلەس, سىيلاس بولعان, اراب تىلىندە «وتكەن بابالار ومىرىنەن» اتتى جەتى تومدىق كۇردەلى ەڭبەك جازعان شاھاببۋددين باعاۋتدين ۇلى ءمارجانيدىڭ (1818-1889) شاكىرتتەرىنەن تاعىلىم-تاربيە, ونەگە-ۇلگى الادى.
قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ كورىنىستەرىن كورگەن ساتتە-اق تاريح سويلەپ قويا بەرەدى. ىرگەسى 1848 جىلى قالانعان قوياندى جارمەڭكەسىنە ءسىبىر, ورال, ورتا ازيا, باتىس قىتايدىڭ ساۋداگەرلەرى قاتىسقان. 1870 جىلداردا جارمەڭكەگە اكەلىنگەن مال جارتى ميلليونعا جەتكەن. 200-دەي ساۋدا ورىندارى ۇزىن-ۇزىن ءتورت قاتارعا ورنالاسقان. ۇلتتىق ويىن-ساۋىقتار ۇيىمداستىرىلعان, وقۋ ءۇيى جۇمىس ىستەگەن. اقىندار, انشىلەر, جىرشىلار, ونەر دۇلدۇلدەرى ءبىرجان سال, قۇلتۋما, شاشۋباي, يسا, مايرا, عابباس, اباي, تاعى باسقالار بولعان. قوياندى جارمەڭكەسى ءوز جۇمىسىن 1930 جىلدارعا تامان توقتاتتى.
اباي ەلىنىڭ ۇلىلىعىن قۇنانبايدىڭ جايلاۋى باقاناس, مايقى بي قاتىناسقان, شىڭعىستى اق كيىزگە وتىرعىزىپ, حان كوتەرگەن حان تاۋى. اباي, شاكارىم, مۇحتار ساياساتشىلىق قۇرعان سارىكول, كولدەنەڭ وزەنىنىڭ بويىنداعى بازارالىنىڭ قىستاۋى, جۇپار قورىعىنداي قوپا كولى, اسپانمەن تىلدەسكەن ارقات تاۋى, اۋەز قىستاۋى ىرىلەندىرە, تولىقتىرا نۇرلاندىرا تۇسەدى.
البوم-شەجىرەدە سەمەيگە جەر اۋىپ كەلگەن, ءبىلىم-عىلىممەن مۇزداي قارۋلانعان ا.ي.دولگوپولوۆ پەن ە.پ.ميحاەليستىڭ, ن.يا.كونشين مەن ل.د.لوبانوۆسكيدىڭ جانە اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنىڭ جيناۋشىسى, بىلگىر فولكلورشى گ.ن.پوتانين مەن شوقاننىڭ دوسى ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ سۋرەتتەرى ورنالاستىرىلعان. كىتاپتىڭ ءمان-ماڭىزىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ايگىلى قىلقالام شەبەرلەرى, اتاپ ايتقاندا, ن.حلۋدوۆتىڭ, ءا.قاستەەۆتىڭ, ءا.ىسمايىلوۆتىڭ, ا.عالىمباەۆانىڭ, ن.نۇرمۇحامەدوۆتىڭ, ءۇ.اجيەۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ سۋرەتتەرى پايدالانىلعان.
«وتكەن زامانداردىڭ ءاربىر ۇلى اقىنى – زامان مۇحيتىن كەزىپ جۇرگەن كەمە. ونىڭ ساپارى تالاي عاسىر تاۋسىلماۋى ءمۇبادا» دەپ پ.انتوكولسكي ايتقانداي, اقىل-وي, سانا-سەزىم قازىناسىنا تولى اباي كەمەسى ماڭگىلىككە كۇمبىرلەپ جۇيتكىپ جول تارتىپ بارادى.
«كوككە ءبىر كىسى ۇشادى, ەتەگىنە مىڭ كىسى سىيادى» دەگەندەي, ابايمەن بىرگە «قالىڭ ەلى, قازاعى» دا, شىڭعىستاۋى دا ۇشىپ بارا جاتقانداي. ءيا, اباي ەلى جايلى البوم-شەجىرەنىڭ دە شەرتەر سىرى, تولعار كۇيى دە سان الۋان.
ءورى-قىرى بىردەي, ءبىلىم-بىلىكپەن مۇزداي قارۋلانعان, رۋحانيات كەڭىستىگى بايتاق, «قيمىلى قىرىق قىزىق ءسوزدىڭ» سيقىرىن سەزىنگەن, ارەكەتى بەرەكەتكە ۇلاسقان, ادىلدىكتىڭ جارشىسىنداي سۇلتەكەڭە قازاقتىڭ ابىز اقىنى مۇزافار ءالىمبايدىڭ: ء«از حالقىڭنىڭ ورتاسىندا, باۋىرىم, جاس بەرەنشە جايناڭ قاعىپ ءجۇر تالماي!» دەگەنىن قايتالاعىم كەلەدى.
