قازاقستان • 21 ءساۋىر، 2021

كوك بايراعىمىز – ەڭ بيىك شىڭداردا

164 رەت كورسەتىلدى

جەر بەتىندە بيىكتىگى 8 000 مەتردەن اساتىن 14 شىڭ بار. سولاردىڭ بارلىعىن العاشقى بولىپ بۇل كۇندەرى 76 جاسقا تولىپ وتىرعان راينحولد مەسسنەر ەسىمدى ازامات باعىندىردى. يتاليانىڭ وڭتۇستىك تيرول ايماعىندا ورنالاسقان برەسسانونە دەپ اتالاتىن شاعىن عانا قالادا تۋىپ-وسكەن ول ءوز ساپارىن 1970 جىلى گيمالايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى نانگاپارباتتان باستادى. سودان كەيىن الەمدەگى ەڭ بيىك شىڭداردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىنىڭ ۇشار بيىگىنە شىقتى. ءوز جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەسسنەر ءومىرىنىڭ 16 جىلىن سارپ ەتتى.    

ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە عۇلاما جازۋشى، نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەرنەست حەمينگۋەي «مەن ءۇش-اق سپورت ءتۇرىن مو­يىندايمىن. ولار – كورريدا، الپينيزم جانە اۆتوجارىس. ال قالعاندارى ءجاي عانا ويىن، بالانىڭ ەرمەگى» دەگەن ەكەن. راسىندا دا ءالپينيزمنىڭ وتە كۇردەلى ءارى قاۋىپتى سپورت ءتۇرى ەكەنى ەش داۋ تۋعىزباسا كەرەك. ونىمەن تەك جولىن كەس-كەستەگەن كەدەرگىلەردەن قورىقپايتىن، ەشبىر قيىندىققا مويىمايتىن، قىسقاسى، جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ادامدار عانا اينالىسادى. كوز ارباعان بيىكتەرگە كوز تىگىپ، نار تاۋەكەلگە بارعان تالاي پەندەنىڭ دەنەسى ماڭگى مۇزدىڭ استىندا نەمەسە تاۋ مەن تاستىڭ اراسىندا قالعانى بارشا جۇرتقا ءمالىم. سوعان قاراماستان كوز ارباعان بيىكتەردى باعىندىرىپ، كوزدەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاۋىپ-قاتەرگە باس تىگۋدەن تايىنبايتىن ازاماتتاردىڭ قاتارى ەش كەمىگەن ەمەس. كەرىسىنشە، ولاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى.

ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، الەمدە بيىكتىگى 8 مىڭ مەتردەن اساتىن بارلىق 14 شىڭدى باعىندىرعان نەبارى 41 مۇزبالاق بار ەكەن. داڭقى جەر جارعان راينحولد مەسسنەردىڭ ەرلىگىن كەلەسى جىلى ايگىلى ەجي كۋكۋچكا قايتالادى. پولياك ءالپينيسى ءوز ساپارىن 1979 جىلى باستاپ، 1987 جىلى اياقتادى. نەبارى سەگىز جىلدا ول ءوز جوسپارىن جۇزگە اسىردى. بىراق پولياكتىڭ ءومىرى كەلتە بولدى. 1989 جىلدىڭ كۇزىندە لحوتسزەنى تاعى ءبىر مارتە باعىندىرۋعا ارەكەت ەتكەن كەزىندە ونىڭ سىم ارقانى ءۇزىلىپ، الپينيست شامامەن 2 مىڭ مەتر بيىكتەن قۇلادى. ەجيدىڭ ءمايىتى سول كۇيى تابىلمادى. اتاقتى الپينيست نەبارى 41 جاستا ەدى...

حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى تاعى ءتورت الپينيست بارلىق بيىك تاۋدىڭ ۇشار باسىنا شىعىپ، تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعى نازارىن وزدەرىنە اۋداردى. ولار – شۆەيتساريالىق ەرحارد لورەتان (1982-1995)، مەكسيكالىق كارلوس كارسوليو (1985-1996)، پولشالىق كشيشتوف ۆەليتسكي (1980-1996) جانە يسپانيالىق حۋانيتو ويارسابال (1985-1999). ال قالعان ساڭلاقتار جاڭا عاسىر تابالدىرىقتان اتتاعاننان كەيىن ۇلكەن ءىس تىندىرىپ، ءوز ەسىمدەرىن تەك الپينيزم عانا ەمەس، ادامزات تاريحىنا دا التىن ارىپتەرمەن جازىپ كەتتى.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن يتاليانىڭ – جەتى، يسپانيانىڭ – التى، وڭتۇستىك كورەيانىڭ – بەس، پولشا مەن نەپالدىڭ – ءۇش، شۆەيتساريا، مەكسيكا، اقش، ەكۆادور، گەرمانيا، فينليانديا، اۋستراليا، پورتۋگاليا، اۋستريا، جاپونيا، چەحيا، سلوۆاكيا، يران جانە قىتايدىڭ  ءبىر ازاماتى الەمدەگى ەڭ بيىك 14 شىڭنىڭ بارلىعىن باعىندىردى. بايقاساڭىزدار، نەبارى 20 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىنە عانا تاريحتا قالۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن.

ءبىر كەرەمەتى، الەمدىك الپينيزم تاريحىندا ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ دا ەسىمدەرى التىن ارىپتەرىمەن جازۋلى. جوعارىدا اتاپ وتكەن دجومولۋنگما (8 848 مەتر)، چوگوري (8 611)، كانچەندجانگا (8 586)، لحوتسزە (8 516)، ماكالۋ (8 481)، چو-ويۋ (8 201)، دحاۋلاگيري (8 167)، ماناسلۋ (8 156)، نانگاپاربات (8 126)، انناپۋرنا I (8 091)،  گاشەربرۋم I (8 080)، بروۋد-پيك (8 051)، گاشەربرۋم II (8 035) جانە شيشابانگما (8 027) سەكىلدى بارلىق 14 شىڭدى باعىندىرعان 41 ساڭلاقتىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ءۇش بىردەي ازاماتى بار. ولار – دەنيس ۋرۋبكو، ۆاسيلي پيۆتسوۆ جانە ماقسۇت جۇماەۆ. بۇل شىڭداردىڭ بارلىعى دا گيمالاي مەن كاراكورۋم تاۋلارى جۇيەسىندە قىتاي، نەپال، ءۇندىستان جانە پاكىستان ەلدەرى اۋماعىنداعى ورنالاسقان. ەندى سول ساڭلاقتاردىڭ ارقايسى جايىندا وقىرماندارىمىزعا قىسقاشا مالىمەت بەرە كەتەيىك.

دەنيس ۋرۋبكو 1973 جىلدىڭ 29 شىل­دەسىندە رەسەيدىڭ ستاۆروپول ولكەسىندە تۋدى. بوزبالا شاعىندا ول قازبەك ۆاليەۆ پەن يۋري مويسەەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن قازاقستاندىق الپينيستەردىڭ گيما­لايداعى دحاۋلاگيريگە ەكسپەديتسيا­سى جايىندا تارتىمدى ماقالانى كوز الماي وقيدى. سول كەزدەن بەرى دەنيستىڭ سپورتتىڭ وسى تۇرىنە اڭسارى اۋادى. تاۋ-تاستى ارمانسىز شارلاپ، ءبىراز تاجىريبە جيناعان سوڭ ول 1993 جىلى قازاقستانعا قونىس اۋداردى. ءبىزدىڭ ەلدە ۋرۋبكونىڭ ناعىز كاسىپقوي الپينيست رەتىندە قالىپتاسۋىنا بارلىق جاعداي جاسالدى. قازاقستان قۇراما كومانداسى ساپىندا ول تالاي ەكسپەديتسيالارعا قاتىستى. ال بيىكتىگى 8 مىڭ مەتردەن اساتىن بارلىق شىڭدى باعىندىرۋ ءۇشىن اتالعان ازامات تاپجىلماي توعىز جىل بويى تەر توكتى (2000-2009). جەرلەسىمىز – وسىنداي دارەجەگە جەتكەن الەمدەگى 15-ءشى جانە تمد-داعى تۇڭعىش الپينيست. سونداي-اق دەنيس سول بەلەستەردىڭ بارلىعىن وتتەگىن قولدانباي-اق باعىندىردى.

1975 جىلى الماتى قالاسىندا تۋعان ۆاسيلي پيۆتسوۆ پەن 1978 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ماقسۇت جۇماەۆ اقباس شىڭدارعا 2001 جىلى كوز تىكتى. سودان قاۋىرت جۇمىس باستالدى. بۇل رەتتە ء«بارى بىردەن كەرەمەت بولدى» دەپ ەش ايتا المايمىز. تاۋلار دا ءوز تاكاپپارلىعىن كورسەتتى. جەرلەستەرىمىزدىڭ جولى بولماي، جارتى جولدان كەرى قايتقان كەزدەرى دە جوق ەمەس. دەسەك تە بۇل ساتسىزدىكتەر ولاردىڭ ساعىن سىندىرا العان جوق. تابان­دىلىق مەن توزىمدىلىكتىڭ، باتىلدىق پەن باتىرلىقتىڭ جانە وزدەرى تاڭداعان كاسىپكە ادالدىقتىڭ ارقاسىندا ۆاسيلي تالعات ۇلى مەن ماقسۇت ساعىنتاي ۇلى اراعا 10 جىل سالىپ، كوزدەگەن ماقسات­تارى­نا جەتتى. بارلىق بيىك نۇكتەگە تابان­دارى تيگەن تۇلعالاردىڭ تىزىمىندە ايتۋ­لى قازاقستاندىق جۇپ 25 جانە 26-شى ورىنداردا تۇر.

الپينيزم جايىندا ءسوز قوزعاعاندا، كوزى تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالعان انا­تولي بۋكرەەۆ جايىندا ايتپاي كەتۋگە بولماس. ول رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنىڭ كوركينو قالاسىندا تۋعانىمەن، ناعىز كاسىپقوي الپينست رەتىندە قازاقستاندا قالىپتاستى. ايگىلى باپكەر ەرۆاند يلينسكيدىڭ قول استىندا جاتتىقتى. ستۋدەنت كەزىندە كسرو اۋماعىنداعى حان-ءتاڭىرى، پامير، ەلبۋرس جانە تاعى باسقا دا تاۋلارعا شىعىپ، ۇلكەن تاجى­ريبە مەكتەبىنەن ءوتتى. سودان گيما­لايعا ساپارى باستالدى. ءتۇرلى ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ول «سەگىز مىڭدىق» شىڭ­داردىڭ 11-ءىنىڭ باسىنا شىقتى. بىراق 1997 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا انناپۋرنانى باعىندىرماق بولعان كەزىندە قازا تاپتى. ونىڭ دا دەنەسى تابىلمادى. اناتولي ول كەزدە 40 جاسقا دا تولماعان ەدى...      

قاتەرلەردەن قورىقپاي، ۇلكەن سىناق­تاردان سۇرىنبەي ءوتىپ، قازاق­ستاننىڭ كوك بايراعىن قۇزار شىڭداردىڭ بيىگىندە جەلبىرەتكەن باتىر ۇلدارىمىزعا  العىس­تان باسقا ايتارىمىز جوق.

سوڭعى جاڭالىقتار

بالۋان شولاقتىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:00

جازعا سالەم جولدايىق

ونەر • بۇگىن، 08:55

جىلقىشى اۋىلدىڭ جاقسىلىعى

ايماقتار • بۇگىن، 08:54

ستۋدەنتتەردىڭ ءسوز سايىسى

ونەر • بۇگىن، 08:41

وڭتايلى ونلاين اۋكتسيون

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:35

قولدى بولىپ جاتقان قاراۋسىز مال

ايماقتار • بۇگىن، 08:30

براكونەرگە بۇعاۋ بولماي ما؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:28

2021 جىل – قالپىنا كەلۋ كەزەڭى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:25

كيىك كۇيىك پە؟

ەكولوگيا • بۇگىن، 08:18

قاۋىپتىڭ بەتىن ۆاكتسينا قايتارادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:15

«وسىعان دەيىن نەگە بىرىكپەدى؟»

مەديتسينا • بۇگىن، 08:13

قورقىنىشتى سەيىلتۋ قۇرالى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:11

ءۇي سالعانعا – ۇلكەن كومەك

قوعام • بۇگىن، 08:05

بارتيمەن شەبەرلىك بايقاستى

تەننيس • بۇگىن، 08:05

«جىگىتتەر بار نارقاسقا...»

سپورت • بۇگىن، 07:59

ەكونوميكا دامۋ جولاعىنا شىقتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:58

ۇقساس جاڭالىقتار