رۋحانيات • 13 ءساۋىر، 2021

بايراعى بيىك باعزى ونەر

106 رەت كورسەتىلدى

دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان ىزدەگەن ماڭگى ءومىردىڭ ءمانىن قوبىز سارىنىنان تاپقان قورقىت ۇلى دالادا ۇزاندار كوشىنىڭ ءىزىن سالىپتى. سودان بەرگى مىڭجىلدىقتاردا ارقاۋى ۇزىلمەگەن، ورنەگى ب ۇلىنبەگەن باعزى ونەر وكىلدەرى اراسىنان ەسىمى ەل قۇلاعىنا جەتكەندەر شوراياقتىڭ ومارى، بالقى بازار، قاراساقال ەرىمبەت، كەتە ءجۇسىپ، ءدۇر وڭعار، تۇرماعامبەت، نارتاي مەن نۇرتۋعانداي دۇلدۇلدەر.

بۇرىنعى مەن بۇگىنگى

قازىردە ۇلى دالانىڭ كونە سارىنىن بۇگىنگە جالعاعان شوعىر توپ ءداستۇرلى ونەردىڭ ءدارپىن اسىرىپ كەلەدى. ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بابادان قالعان قۇندىلىقتى تاعى ءبىر جاڭعىرتىپ، ءباسىن بيىكتەتە ءتۇستى. ەلدىڭ شەجىرە-تاريحىن جىرلاپ وتكەن سىر سۇلەيلەرىنىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىنا كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تيگىزگەن كەسىرى از ەمەس. جۇزدەگەن جىلداردان بەرى كەلە جاتقان وسيەت، تەرمەلەر قىراعى باقىلانىپ، قايشىعا ءتۇستى. دىنگە قاتىستى تۇستاردىڭ ءبارى الىنىپ تاستالدى. «قوجا مەن مولدانى قويداي قۋعان» كەڭەستىك ساياساتتىڭ دويىر قامشىسى ەندى جىراۋ-جىرشىلاردىڭ جونارقاسىندا وينادى.

بىراق بابادان جەتكەن باعزى ونەردىڭ شىراعى وشپەدى. كونە ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەتىن ەل جىراۋ-جىرشىنى توبەسىنە تۇ­تىپ، تورەدەي قارسى الار ەدى.

كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالقىنى ءداستۇر­لى ونەردىڭ ۇلكەن ءبىر سالالى تارماعى سانالاتىن ايتىستى دا شارپىعانى بەلگىلى. وسىنداي حالدە تۇرعان جىراۋلىق ونەر­دىڭ كوشىن قايتا جالعاپ، جاڭا زامانعا بەيىم­دەپ ساحناعا الىپ شىققان جىر جامپوزى جيەنباي جىراۋدىڭ نەمەرەسى كوشەنەي رۇستەمبەكوۆ ەدى. وسىلايشا، وت­كەن عاسىر­دىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى باع­زى ونەر كونە جۇلگەسىن تاۋىپ، كوپ ال­دىنا قايتا شىقتى.

وسى سالانىڭ بۇرىنعىسى مەن بۇگىنگى­سىن زەرتتەپ جۇرگەن، تالاي جىلدان بەرى شا­كىرت تاربيەلەپ كەلە جاتقان جىراۋ­دىڭ ءبىرى، مادەنيەت قايراتكەرى جۇما­بەك اققۇلوۆ. قازىر «جۇرتىمنان ءجۇر­مىن جىر جيناپ» اتتى كىتاپتى باس­پاعا ازىر­­لەپ وتىرعان ونەر يەسى كونە مۇرا­لار­دى جۇيەلەۋ ءالى دە ۇقىپتىلىقتى قا­جەت ەتەتىنىن ايتادى.

– جالپى، بۇل باعىتتا جاسالىپ جاتقان جۇ­مىستار از ەمەس. وسى جولداعى ازاماتتا­رىمىز ىزدەنىستەرىن كوپتىڭ يگىلىگىنە اينالدىردى. مىسالى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الماس الماتوۆتىڭ يدەياسىمەن «شاحناما» مۋزىكالىق انتولوگياسى جارىق كوردى. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىن باسقارعان تۇستا بەلگىلى عالىم بەرىك ءجۇسىپوۆ بالقى بازار مەن تۇرماعامبەت مۇرالارىن كىتاپ قىلىپ شىعاردى. «قايتالانباس داۋىس­تار» مۋزىكالىق انتولوگياسى جارىق كوردى. جاقىندا عانا الماس الماتوۆتىڭ جەتەك­شىلىگىمەن «ەر ەدىگە» مۋزىكالىق البومى شىعىپ، ۇلتتىق قازىنامىزدىڭ قاتا­رىن مولايتتى. وسى باعىتتا ىزدەنىپ جۇر­گەن تاعى ءبىر تىڭعىلىقتى زەرتتەۋشى، جىر­شى، مادەنيەت قايراتكەرى بەرىك سايماعامبەتوۆتىڭ ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. مەن 1 جىلداي وبلىستىق تەلەارنا­دان «تولعاۋ، تەرمە سويلەيىن» اتتى حابار جۇرگىزىپ، 36 جىراۋ ەفيرگە شىقتى. كەيىن وسى ءىستى جالعاعان جاس جىراۋ مارات سۇگىرباي تاعى 80-نەن استام ونەر يەسىن كورەرمەنگە تانىستىردى، – دەيدى جۇما­بەك اققۇلوۆ.

زەرتتەۋشى قارماقشى اۋدانىنداعى ءبىر عانا اۋىلدان بەلگىلى ءبىر كەزەڭ ارا­لى­عىندا 117 جىراۋ شىققانىن ايتا­دى. ونىڭ وزىندە دە جاۋھار ءسوزدى تەرمە­لەگەن­­دەردىڭ سوڭى ءشامشات تولەپوۆامەن تۇيىق­تالىپ تۇر. ودان كەيىن ونەر كوشىنە جۇزدەگەن جۇيرىك قوسىلىپ ۇلگەردى. وسىن­شا قيساپسىز قازىنانى زەرتتەپ، ۇرپاقتار كەرەگىنە جاراتۋ ءىسى تالاي جىلعا جۇك بولارى انىق.

1

 

جاستارعا جول اشقان «جىر مۇرا»

«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە وبلىستىق مادەنيەت، ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ حا­لىق شىعارماشىلىعىن دامىتۋ جانە مادەني-پروديۋسەرلىك ورتالىعى «جىر مۇرا» جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. حالىق اراسىندا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان جىر-تەرمەلەردى، ماقام-سازداردى، كۇي­لەردى قايتا جاڭعىرتىپ، كەلەشەك ۇرپاققا تابىستاۋ، قورقىت مۇرالارىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ، جىر الەمىنە جاڭا ەسىمدەردى شىعارۋدى كوزدەگەن جوباعا ساي « ۇلى دالا توسىندەگى سىر ەلىنىڭ فولكلورى» اتتى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، ونەر يەلەرى ەل ءىشىن ارالادى.

– «جىر مۇرا» شەڭبەرىندە قىزىلور­دا قالاسى مەن 7 اۋداننان قوبىزشىلار ۇيىر­مەسى اشىلدى. وسىعان دەيىن ارال، قار­ماقشى، شيەلى اۋداندارىندا جىر ۇيىر­مەلەرى قۇرىلعان ەدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا قازالى، جالاعاش، سىرداريا مەن جاڭاقورعان قوسىلدى. بۇل جوبا الدا دا جالعاسا بەرەدى. ءبىزدىڭ ماقسات – ءداستۇرلى ونەردەن ءورىس ىزدەگەندەر قاتارىن ارتتىرۋ، – دەيدى حالىق شىعارماشىلىعىن دامىتۋ جانە مادەني-پروديۋسەرلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانات قۇرامىسوۆا.

 ورتالىق ديرەكتورىنىڭ ايتۋىن­شا، ەندى ۇيىرمەلەردىڭ رەپەرتۋارىن بايى­تۋعا ءمان بەرىلمەك. الداعى ۋاقىتتا ەل ارا­سىنان جيناقتالعان ماقام-ساز­دار ستۋديادا وڭدەلىپ، تەرمە-تولعاۋ، داس­تان­داردىڭ ماتىندەرى جۇيەلەنىپ، جىر سان­دىعىن اشۋعا تالاپ قىلعان بالالارعا ۇسى­نىلادى.

وبلىس اكىمدىگى مەن تۇركسوي حا­لىق­ا­رالىق ۇيىمىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى «قورقىت جانە ۇلى دالا سازى» حا­لىقارالىق فولكلورلىق مۋزىكالىق ونەر فەستيۆالىنىڭ بار جۇگىن ارقالاپ كەلە جاتقان ورتالىق.

تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلتتىق-مۋزى­كالىق ونەرىن دارىپتەي وتىرىپ، ءوزارا مادەني قارىم-قاتىناستى كوزدەي­تىن جوبا ەكى مىڭىنشى جىلداردان بە­رى وتكىزىلىپ كەلەدى. الدا فەستيۆال اۋقى­مىن كەڭەيتىپ، مادەنيەت جانە سپورت مينيستر­­لىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرۋ جوس­­پارلانىپ وتىر.

 

جىر مايەگى – ءسوز

جالپى، زەرتتەۋشىلەر جىراۋ دەگە­نىمىز حاندىق داۋىردە ەل باسقارۋعا ەركىن ارالاسقان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى سايا­سي تۇلعا بولعانىن ايتادى. مىسالى، تو­عىز حاندى تۇزەتكەن سىپىرا، ءومىرى ات ۇستىندە وتكەن دوسپامبەت، ەرلىكتى جىر­لاعان شالكيىز، ابىلاي حانعا اقىل قوس­قان بۇقار جىراۋ. ءوز ميسسياسىن ادال ورىنداپ كەتكەن جىراۋلاردىڭ ءبىرى – كەنەسارىنىڭ سەرىگى، كەلەر جىلى تۋعا­نىنا 200 جىل تولاتىن نىسانباي جا­مانقۇل ۇلى. وسىنداي ساياسي تۇلعالاردى ونەرگە اكەپ تەلىپ جۇرگەن ءوزىمىز.

ال جىرشىلاردىڭ ءتۇبىرىن ىزدەسەك، جى­راۋلار داۋىرىنەن دە اسىپ كەتىپ، باع­زى زاماندا بالبال تاسقا جىر شەكىگەن اتاق­­تى  يولىق تەگىنگە بارىپ تىرەلەمىز. بىراق جىراۋ بولسىن، جىرشى بولسىن نەگىز­گى مايەك ءسوز ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدار­­عان.

– «رۋحاني جاڭعىرۋ» ءداستۇرلى ونەر­دىڭ دىڭ­گەگىن بەكىتە تۇسۋگە جاقسى مۇمكىندىك بەرىپ وتىر عوي. سونىڭ اياسىندا وتكىزىلگەن «جىر مۇرا» جوبا­سى بويىنشا تالاي دارىندى بالالار ىرىك­تەلدى، – دەيدى بەلگىلى جىرشى، ورتالىق­تاعى حالىق شىعار­ما­شىلىعىن دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى، مادەنيەت قاي­رات­كەرى بەرىك ساي­ماعامبەتوۆ. – ەندىگى جۇمىس، وسى بالالار نازارىن جىردىڭ ماتىنىنە اۋدارۋ. جاتتاعان ءسوزدىڭ ماعىناسىن ۇقپاعان بالادان جىرشى شىقپايدى. بۇل جولدى تاڭداعان ادام تاريح پەن ادەبيەتتى جەتىك ءبىلۋى كەرەك. قازىر مامان دايارلاۋداعى ەڭ ۇلكەن ماسەلە وسى بولىپ وتىر.

مامان دەمەكشى، توقسانىنشى جىلدار باسىندا جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتە ءداستۇرلى ونەر وكىلدەرىن دايارلايتىن توپتار اشىلدى. قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى كونسەرۆاتورياسىنداعى جىراۋ ۇلجان بايبوسىنوۆا مەن نۇر-سۇل­تان قالاسىندعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەر­سيتەتىندە شاكىرت دايارلاي­تىن الماس الماتوۆ، ەلمۇرا جاڭا­بەرگەنوۆالاردىڭ ماماندار دايارلاۋ ىسىن­دەگى ۇلەسى ۇلكەن. العاشقى لەكتە جو­عار­ى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ شىققان ار­نۇر كوشەنەي، شولپان بيىمبەتوۆا، رۋس­لان احمەتوۆ، مايرا سارسەنباەۆا، ايدوس راحمەتوۆ، سەرىك جاقسىعۇلوۆ، كەيىن­گىلەردەن كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن قازىر ولمەس ونەر­دىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

ۇلتتىڭ وتكەنى وسى جىردا جاتىر. سون­دىقتان بالانى اۋەلى قىزىقتىرىپ، سوسىن بارىپ ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. قارماقشى، قازالى جانە ارال اۋداندارى ەجەلگى وعىزداردىڭ ورنىنداعى بايىرعى جۇرت سانالادى. وسى وڭىرلەردەن جىراۋلار كوپ شىعادى. زەرتتەۋشى بەرىك سايماعامبەتوۆ جاستار­دى تاربيەلەۋ باعىتىندا ارال اۋدا­نىن­دا تولىمدى جۇمىس ىستەلىپ جات­قانىن ايتادى. بەلگىلى جىراۋ ايبەك تاڭىر­بەرگەنوۆ جاستاردىڭ بويىنا كونە ساز بەن سىرلى ءسوز سىڭىرۋدە ەرەكشە ءتاسىل تاپ­قان. قارماقشىدا شاكىرت تاربيەلەپ جات­قان بالتاباي بەدەباەۆ، ءدىنىسلام توقسانباەۆ، ايگەرىم ەشپاەۆالار دا ەل رۋ­حانياتىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كە­لەدى.

– جىرشى-جىراۋلار مۇراسى –شەت-شەگى جوق قيساپسىز قازىنا. جۇز­دەگەن جىلدار بويى جىرلانىپ كەل­گەن­نىڭ وزىندە ءبىز وسى ەن بايلىقتىڭ ەر­­نەۋىن­دە عانا ءجۇرمىز. ءبىر عانا مىسال اي­تايىق، تەمىربەك جۇر­گەنوۆ، سۇلەيمەن ەس­قاراەۆ­تاي ۇلت قايرات­كەرلەرىن تار­بيەلەگەن ايگىلى تۇرما­عامبەتتىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى الياكپار جۇماتاەۆتىڭ ارتىندا 45 مىڭ جول مۇرا قالعان. ەن­دىگى مۇرات – وسىنداي بايلىقتى شا­شاۋ شىعارماي يگەرۋ. بۇل باعىتتا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىن­دا اتقارىلعان ءىس از ەمەس. ەندى ۇزاق جىل­دار زەرتتەلىپ، باسپا بەتىن كورگەن قازى­­نالارىمىزدى ناسيحاتتاپ، ولاردىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ماڭىزىنا ءمان بەرۋى­مىز قاجەت. كونە مۇرانى بۇگىنگى جاس­تىڭ قۇلاعىنا جەتكىزۋ جولىن كوپ بولىپ ويلاسۋ دا – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بۇل ءۇشىن مادەنيەت سالاسىمەن قاتار، ءبىلىم، ىشكى ساياسات باسقارمالارى جۇمىل­دىرىلعانى ءجون. سوندا عانا ۇلكەن ءىستىڭ ۇدەسىنەن شىعار ەدىك، – دەيدى بەرىك سايماعامبەتوۆ.

 

قىزىلوردا

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىرەتكە دەيىنگى ادالدىق

ونەر • بۇگىن، 10:23

ۇقساس جاڭالىقتار