حالىق قالاۋلىلارى وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەندەرى ارناسىنىڭ انتروپوگەندى قىسقارۋى سالدارىنان ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ, ونىڭ سوڭى ادامزات تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن ەكولوگيالىق زارداپتارعا سوقتىرعانىن اتاپ ءوتتى. كەمەرىن كەمىرىپ جاتقان ۇلكەن ايدىننىڭ قايتا ورالارىنان كۇدەر ءۇزىپ, جاعالاۋدان اۋا كوشكەن جۇرتتىڭ ءۇمىتىن ەلباسى باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىن وياتىپ ەدى. «عاسىر جوباسى» اتانعان وسى باستاما اياسىندا كىشى ارال تەڭىزى قالىپقا كەلدى, جالپى اۋماعى وتىز مىڭ گەكتاردان اساتىن بىرنەشە ءىرى كول تولدى. اتادان بالاعا جالعاسقان ءداستۇرلى كاسىپ – بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
دەپۋتاتتار سوڭعى جىلدارى وڭىردە سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابى تاعى قايتالانىپ, اۋقىمى 5 ملرد تەكشە مەترگە ازايىپ كەتكەن كىشى ارالدىڭ جاعدايىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. داريا دەڭگەيى كوتەرىلمەسە, الداعى 5-7 جىلدا كىشى تەڭىزدىڭ دە ءتۇبى كورىنىپ, ءوڭىردىڭ ونسىز دا وڭىپ تۇرماعان ەكولوگيالىق احۋالى اۋىرلاي تۇسپەك. سەناتورلار ساۋالىندا بىلتىرعى سۋ تاپشىلىعىنان وسى اۋماقتاعى تاعى ءبىر ءىرى سۋ ايدىنى قامباش (رەسمي اتاۋى قامىستىباس) كولى جاعالاۋدان 250-300 مەترگە دەيىن قاشىقتاپ كەتكەنى دە ايتىلدى.
سۋ تاپشىلىعى ءوڭىر اۋىل شارۋاشىلىعىنان بولەك تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ سالاسى ءۇشىن دە سالماقتى ماسەلەگە اينالعانى راس. ۇلى داريا الابىنداعى قامباش كولى سوڭعى ون شاقتى جىل كولەمىندە دەمالىس ايماعىنا اينالعان ەدى. «قامباش كولى – تۋريزم ءتورى» دەگەن باستاما جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن كاسىپتىڭ كوزىنە اينالىپ, ءمولدىر ايدىن جاعالاۋى جاز بويى بوسامايتىن. بالالاردى ساۋىقتىرۋ جانە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ بوي كوتەرىپ, قۇمدى جاعالاۋدا ينفراقۇرىلىم جاسالعانى دا بۇل ايماقتىڭ كەلەشەگى جارقىن بولارىنىڭ بەلگىسىندەي ەدى. بىراق سوڭعى 2 جىل بەدەرىندە الىپ ايدىننىڭ باعى تايىپ, بەرەكەسى كەتتى.
جاعالاۋىن تاستاي «قاشقان» قامباشتىڭ جاعدايى VII شاقىرىلعان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ جۋىردا وتكەن II سەسسياسىندا دا ايتىلدى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان شامەنوۆتىڭ ەسەبىنەن كەيىن دەپۋتات امانجول وڭعارباەۆ كوز الدىمىزدا تارتىلىپ بارا جاتقان كولدى قۇتقارۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتكىزدى.
– ءبىز قولىمىزداعى بايلىعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرمىز. ەكى جىلدان بەرى سۋ تامباعان الىپ ايدىننىڭ جاعدايىن ايتىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنعان حاتتان باسقا قولدان كەلەر نە امال بار؟ ءبىر جىلدىڭ اياسىندا كول جاعالاۋىنان 250-300 مەترگە شەگىنىپ كەتتى. سايلاۋدىڭ الدىندا جەتەكشى پارتيا اتىنان «ىشكى ءتۋريزمدى دامىتامىز, بايگەقۇم مەن قامباشتان كوپتەگەن دەمالىس ورنىن سالامىز» دەپ حالىققا بەرگەن ۋادەمىزدى قايدا قويامىز؟ ونىڭ ەسەبىن سۇراعان جۇرتقا نە ايتامىز؟ قامباشتى قۇتقارۋ ءۇشىن نە ىستەي الامىز؟ – دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە وبلىس اۋماعىندا بالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن كىشى ارال مەن 207 كول بار. بىراق تاپشىلىققا بايلانىستى وسى كولدەردىڭ 45-ءى عانا سۋ الىپ وتىر. ونىڭ وزىندە ولاردىڭ تولتىرىلۋى 20-80 پايىز ارالىعىندا بولىپ تۇر. جالپى, وسى جىلعى قاڭتار, اقپان ايلارىندا كولدەرگە 191,8 ملن تەكشە مەتر سۋ تۇسكەن.
وبلىستا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2021-2030 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا 48 كولدى قالىپتى جاعدايدا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس سالۋ جوسپاردا تۇر.
باسقارماداعىلار ارال اۋدانىنداعى قامىستىباس پەن اقشاتاۋ كولدەر جۇيەلەرىنىڭ جاعدايى كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن ايتادى. بىلتىر قامباشپەن قاتار اقشاتاۋ, رايىم, جالاڭاش, جىڭعىلدى كولدەرىنىڭ دە كەمەرىنەن كەيىن شەگىنگەنى بايقالدى.
جالپى اۋماعى 40 459 گەكتاردى الىپ جاتقان قامىستىباس پەن اقشاتاۋ كولدەر جۇيەسىنىڭ اراسىندا گيدراۆليكالىق بايلانىس بار. تابيعات قورعاۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازالى سۋ تورابىنان قامىستىباسقا قاراي سەكۋندىنا 240-270 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلگەندە كولدەر جۇيەسى تولادى. بىراق قازىرگى سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا بۇل مۇمكىن بولماي وتىر. وسى جىلدىڭ 26 قاڭتارى مەن 3 ناۋرىزى ارالىعىندا قامىستىباس كولدەر جۇيەسىنە نەبارى 5,1 ملن تەكشە مەتر سۋ تۇسكەن. وسىعان بايلانىستى ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى قامىستىباس پەن اقشاتاۋ كولدەر جۇيەلەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وزەن ارناسىنا امانوتكەل اۋىلى تۇسىنان سۋ تورابىن سالىپ, كانالدارعا مەليوراتيۆتىك جۇمىستار جۇرگىزۋ ءجون دەپ شەشىپتى.
جالپى, بۇل كولدەر جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ 2-فازاسىنا ەنگىزىلگەن بولاتىن. بىراق بۇل باستامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزىلىك بانك قاراجاتىن تارتۋ ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەندىكتەن سۋ تورابىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن سالۋ قاجەتتىگى جونىندە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ۇسىنىس جولدانىپتى.
سوڭعى جىلدارى ترانسشەكارالىق وزەن بويىنداعى مەملەكەتتەر تاراپىنان داريانىڭ تومەنگى اعىسىنا سۋ جىبەرۋ بويىنشا قابىلدانعان مىندەتتەمەلەر ورىندالا بەرمەيتىنى اڭعارىلادى. مىسالى, بىلتىر 10 ساۋىردە وتكەن مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسىنىڭ 78-ءشى وتىرىسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس شاردارا سۋ قويماسىنا 1 ءساۋىر مەن 30 قىركۇيەك ارالىعىندا 6 441 ملن تەكشە مەتر سۋ ءتۇسۋى كەلىسىلگەن. بىراق وسى مەرزىم ىشىندە نەبارى 3 149 ملن تەكشە مەتر الىندى.
بيىل دا بۇل ماسەلە شەشىمىن تابا قويادى دەۋگە سەنۋ قيىن. ويتكەنى نارىن مەن ۇلى داريا بويىنداعى توقتاعۇل, ءاندىجان, قايراققۇم, شارباق, شاردارا سۋ قويمالارىنداعى كولەمى 18 518 ملن تەكشە مەترگە ازەر جەتىپ وتىر. بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 2 890 ملن تەكشە مەترگە از. وتكەن جىلى وبلىسقا ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ مەن تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا 1 200 ملن تەكشە مەتر سۋ بولىنسە, بيىلعا قارالىپ وتىرعانى 939 ملن تەكشە مەتر عانا.
بۇل جاعداي جەرگىلىكتى بيلىكتى تە از الاڭداتىپ وتىرعان جوق. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە شاردارا سۋ قويماسىنا 3 ملرد تەكشە مەتر سۋ جىبەرۋ جونىندە وزبەكستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرى وكىلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ جونىندە حات جولداندى. وسى مينيسترلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ سۋارۋ ماۋسىمىندا سۋدى ىسىراپسىز پايدالانۋدىڭ جوسپارى ازىرلەندى.
بالىعى تايداي تۋلاعان, باقاسى قويداي شۋلاعان الىپ كول اينالاسى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي ايانىشتى كۇيگە ءتۇسىپ تۇر. اينالاسىنداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى بىلتىر كول تابانىنان ۇشقان قۇم مەن تاراعان يىسكە تۇنشىعىپتى, ال ماماندار باعالى بالىق تۇرلەرىنەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن ايتادى.
كۇن ساناپ كۇيى تايىپ بارا جاتقان قامباشتى قالاي قۇتقارامىز؟ بۇگىندە ايماق جۇرتىن الاڭداتىپ وتىرعان باستى ماسەلە وسى بولىپ وتىر.
قىزىلوردا وبلىسى
