الاياقتىقتى انىقتاۋ – كۇردەلى ءىس
«ارزان الدايدى» دەگەن راس. الايدا جۇرتتىڭ كوبى قىمباتتىڭ قۇنى جايشىلىقتا تۇسپەيتىنىن ءالى تۇسىنە قويماعان سياقتى. ارزانعا جۇگىرەمىز دەپ اقشاسىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتقانداردىڭ كوبى الاياقتاردىڭ وسى ارباۋىنا ءتۇسىپ قالادى. سايتتا كورسەتىلگەن تەلەفونعا حابارلاسقان جۇرت ساۋداگەرلەر كورسەتكەن بانك ەسەپشوتىنا الدىن الا تولەم جاساپ وتىرعان. جەمە-جەمگە كەلگەندە بۇل شوتتاردىڭ دا وزگە بىرەۋلەردىڭ اتىنا راسىمدەلگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. شوتتاعى اقشانى شەشىپ العاننان كەيىن ولار ابونەنتتىك نومىرلەردى لاقتىرىپ تاستاپ وتىرعان. وسىلايشا, بىردە-ءبىر كولىك ساتپاي, قالتاسىن قالىڭداتىپ العان ەكەۋ ارزان «لادا» الامىز دەگەن دەنى جاستار مەن ەگدە كىسىلەردى سان سوقتىرىپ كەتكەن. ءىس ءبىتتى, قۋ كەتتى دەگەن وسى.
ءىىم كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ كيبەر قىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ باسشىسى ۋايس ەرەكەشتىڭ حابارلاۋىنشا, 2021 جىل باستالعالى ەكى ايدا ەلىمىزدە ينتەرنەت الاياقتىققا قاتىستى 4 مىڭعا جۋىق قىلمىس جاسالعان. ال وتكەن جىلى قاڭتار, اقپان ايلارىندا وسىنداي 1700-دەي دەرەك تىركەلگەن ەكەن. ايماقتاردىڭ اراسىندا ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, الاياقتىق جاسايتىنداردىڭ سانى نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارى مەن قاراعاندى وبلىسىندا باسىم. بيىل بۇل قىلمىستاردىڭ 400-دەن استامى اشىلسا, وتكەن جىلدا نەبارى 170 ءىس سوتقا جولدانعان.
كيبەر قىلمىسكەرلەردىڭ ەڭ كوپ قولداناتىن ءتاسىلى – بانك قىزمەتكەرى اتىنان حابارلاسىپ, اقشا اۋدارىمىن جاساتۋ جانە بەلگىلى سايتتارعا جالعان حابارلاندىرۋ جاريالاپ, الدىن الا تولەم جاساتۋ. «الاياقتىقتىڭ بۇل تۇرلەرىن وتە جاقسى مەڭگەرىپ العان قۋلار قۇرىقتارىنا تۇسىرەتىن قۇرباندارىن تۇتىنۋشى رەتىندە الدىن الا جان-جاقتى «زەرتتەپ» الادى. كىممەن, قانداي جاعدايدا قالاي سويلەسۋ قاجەتتىگىن ولار جاقسى بىلەدى. سوسىن مۇنداي قيتۇرقىلىقتى ءبىر عانا ادام جاساي المايدى. جوق دەگەندە 2-3 ادام بىرىگىپ, ناقتى ءبىر جوسپار بويىنشا ارەكەت ەتەدى», دەگەن ۋايس ابۋباكىر ۇلى ينتەرنەت الاياقتاردى انىقتاۋ وتە كۇردەلى ەكەنىن دە جاسىرمادى.
«تەلەفوننىڭ ار جاعىنداعى ادامنىڭ ارام ويى بار-جوعىن تاپ باسىپ ءبىلۋ, ءدال سول ساتتە اقپاراتتىڭ اق-قاراسىن تەكسەرۋ دە قيىن. بىلاي قاراساڭ ءبارى زاڭدى سەكىلدى – حابارلاندىرۋ رەسمي سايتتا جاريالانعان, ساتىلاتىن تاۋاردىڭ فوتوسى تۇر, كورسەتىلگەن نومىرگە حابارلاسساڭ, تەلەفونىن الىپ, ءجونىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. نەمەسە «بانك قىزمەتكەرى» رەتىندە بانك ۇسىنعان قىزمەت ءتۇرىن تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزىپ, سەنىڭ جەكە مالىمەتتەرىڭدى, اتى-ءجونىڭدى ءبىلىپ تۇرادى, اقشا اۋدارىمى تۋرالى «ساۋاتى» دا از ەمەس. وسىلايشا سەنىمگە كىرۋدىڭ, ادام پسيحولوگياسىنا اسەر ەتۋدىڭ جولدارىن تولىق «زەردەلەپ» العان الاياقتاردى اشكەرەلەۋ دە وڭايعا سوقپاي تۇر», دەيدى ول. سەبەبى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قىلمىس تىركەلگەننەن كەيىن اقشا اۋدارىمى قاي قالادا جاسالدى, قاي بانكتىڭ ەسەپشوتىنا جىبەرىلدى, قارجى كىمنىڭ اتىنداعى كارتوچكاعا اۋدارىلدى, قاي بانكوماتتان شەشىلىپ الىندى دەگەن سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ تاپقانشا ءبىراز ۋاقىت ولتىرۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە بانكتەن مۇنداي مالىمەتتەردى الۋ ءۇشىن سانكتسيا الۋ, العان كۇننىڭ وزىندە تىركەلگەن كارتوچكانىڭ يەسىن تابۋ دا تەز ەمەس. «ال مۇنداي كەزدەرى ۋاقىت بىزگە قارسى «وينايدى». سەبەبى, كيبەر قىلمىستىڭ قىر-سىرىن مىقتى مەڭگەرىپ العاندار ءبىر كۇننىڭ ەمەس, ساناۋلى ساعاتتىڭ ىشىندە-اق ىزدەرىن سۋىتىپ ۇلگەرەدى», دەيدى پوليتسيا قىزمەتكەرى.
كومپيۋتەر, سمارتفون, پلانشەت جانە باسقا تەحنولوگيالاردى قىلمىس الەمىنىڭ جاڭا «ساتىسىندا» ء«ساتتى» پايدالانىپ, تالايلاردى تاقىرعا وتىرعىزىپ كەتىپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە حاكەرلەر دە بار. ولاردىڭ اراسىندا نەسيە ۇيىمىنىڭ اتىنان بانك كليەنتتەرىنە قوڭىراۋ شالۋ ءۇشىن ابونەنتتىك نومىرلەردى اۋىستىرىپ الاتىن الاياقتار دا ءجيى بوي كورسەتە باستادى. قازىرگى تاڭدا ابونەنتتىڭ تەلەفون ءنومىرىن وزگەرتەتىن نەمەسە جاسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلامالار ينتەرنەتتە وتە كوپ ءارى قولجەتىمدى. وسىنىڭ ءوزى حاكەرلەرگە قارسى كۇرەستى قيىنداتىپ وتىرعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى.
اقشا اۋدارىمىن جاسايتىن كەزدە نەمەسە جەكە دەرەكتەردى الۋ بارىسىندا الاياقتار ادەتتە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اككاۋنتتار مەن ەلەكتروندى شوتتاردى ۇتقىر پايدالانادى. كيبەر قىلمىسپەن كۇرەسەتىن ماماندار ينتەرنەت الاياقتاردىڭ الەۋمەتتىك ينجەنەريا ادىستەرىن شەبەر قولدانىپ قانا قويماي, ۋاقىت تالابىنا قاراي تەز بەيىمدەلىپ, امال-ارەكەتتەرى مەن «قۇرال-جابدىقتارىن» جەتىلدىرىپ وتىراتىنىن دا ايتادى. ء«بىر الاياقتىڭ ارتىندا ءتۇرلى بانك شوتتارى, پلاستيكالىق كارتالار, سونداي-اق ءۇشىنشى تۇلعالارعا بەكىتىلگەن ابونەنتتىك نومىرلەر قولدانىلاتىن قىلمىستاردىڭ تولىق تىزبەگى جاتاتىنىن تاجىريبەدە ءجيى كورىپ ءجۇرمىز», دەيدى بۇل جونىندە ۋ.ەرەكەش.
ارزانمەن ارباۋ ازايماي تۇر
جاقىندا ەل كولەمىندە Anti fraud جەدەل وپەراتسياسى ءوتتى. باستى ماقساتى – ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ الدىن الۋ جانە ولاردى جاساعان ادامداردى انىقتاۋ بولىپ تابىلاتىن ءىس-شارا ىسكە قوسىلعان 3 تاۋلىكتىڭ ىشىندە 300-دەن استام قىلمىس تىركەلگەن.
پاندەميا ساۋدا-ساتتىقتىڭ وفلاين ەمەس, ونلاين پايداسى كوپ ەكەنىن ءتۇسىندىردى. سايكەسىنشە ينتەرنەتتە تاۋار ساتۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەت ءتۇرىن كورسەتۋ تۋرالى حابارلاندىرۋ ورنالاستىرۋ الاياقتىقتىڭ ەڭ كوپ تاراعان تۇرىنە اينالىپ شىعا كەلدى. ادەتتە, تىسقاققان الاياقتار قۇرباندارىن تومەن باعامەن, تاۋارلاردى تەز جەتكىزۋمەن قىزىقتىرادى. اككىلەر ساتىپ الۋشىلاردان ءۇشىنشى تۇلعالارعا راسىمدەلگەن شوتتارعا ءىشىنارا نەمەسە تولىق الدىن الا تولەم جاساۋدى سۇرايدى. ماسەلەن, جاقىندا ەلوردالىق پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى Instagram الەۋمەتتىك جەلىسىندە «Iphone تەلەفوندارىن ارزانداۋ باعاعا ساتامىن» دەگەن حابارلاندىرۋىمەن «ارباپ», 15 ادامدى الداپ سوعىپ, 3 ميلليون تەڭگەنى وپ-وڭاي ولجالاپ كەتكەن جاس جىگىتتى ۇستادى.
ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردا ونلاين-قارىزداردى زاڭسىز رەسىمدەۋ دە ازايماي تۇر. قىلمىسكەرلەر ينتەرنەت ارقىلى ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن الۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن ىزدەۋىن توقتاتار ەمەس. ءبىرىن انىقتاپ, جولىنا بوگەت قويىپ جاتسا, الاياقتار ەكىنشى ءبىر ءتاسىلدىڭ ء«تىلىن» تاۋىپ الىپ جاتادى.
جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەگىلەردى شۋلاتقان ءبىر كەلەڭسىز جاعداي بولدى. تەز بايۋدىڭ تاعى ءبىر ء«تيىمدى» ءتاسىلىن ويلاپ تاپقان شىمكەنتتىك الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تاۋىپ الىنعان قۇجاتتار تۋرالى حابارلاندىرۋلاردى دا «ۇتىمدى» پايدالانىپ كەتكەن. ول جەلىدەگى جەكە كۋالىكتەردىڭ سۋرەتتەرىنەن دەربەس دەرەكتەردى الىپ, ءارتۇرلى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ اتىنان 50-گە جۋىق ونلاين نەسيە راسىمدەگەن. قۇجاتتارىن جوعالتىپ قانا قويماي, ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قۇربانىنا دا اينالعانىن كەي ازاماتتار «ۋاقتىلى قايتارىلماعان قارىزىڭىز وسىنشا پايىزعا ءوستى» دەگەن جەكە سوت ورىنداۋشىسىنان ەسكەرتۋ كەلگەندە ءبىر-اق ءبىلىپ وتىرعان.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارناماسى جارق-جۇرق ەتىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن الاياقتىقتىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – ءتيىمدى ينۆەستيتسيالاردىڭ «تەرىسىن جامىلعان» ءتۇرلى بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر. اسىرەسە, بۋكمەكەرلىك ستاۆكالار مەن بيرجالارعا اقشا سالۋدى ۇسىناتىنداردىڭ اراسىندا كىمنىڭ اق, كىمنىڭ ارامزا ەكەنىن ايىرىپ بولمايسىڭ. بۇل جەردە وڭاي ءارى تەز بايۋدى اڭسايتىنداردى ارباپ الاتىن ءبىر «سيقىر» بار. ول – قۇرباندارىن ءتۇرلى سىلتاۋدى سانامالاپ, اقشا سالۋعا كوندىرەتىن الاياقتاردىڭ كەپىلدەندىرىلگەن پايدا الۋعا قاجەتتى اقپاراتقا يە ەكەندىگىنە سەندىرە ءبىلۋى. بۇل اقپاراتتاردىڭ ىشىندە ءتۇرلى ويىندار مەن جارىستاردىڭ ناتيجەلەرىن بولجاۋ, تانىمال ءىرى كومپانيالاردىڭ بيرجالىق باعالارى دا بولۋى مۇمكىن.
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ءموبيلدى افەريستەردىڭ «ۇزدىك ءتاسىلى»
بانك كارتالارى مەن دەپوزيتتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ تاعى ءبىر «تانىمال» جولى بار. ول – قاراپايىم حالىققا ءوزىن «بانك وكىلىمىن» دەپ تانىستىرىپ قوڭىراۋ شالۋ. «بانك قىزمەتكەرى» كليەنتتىڭ كارتوچكاسى ارقىلى بىرەۋلەردىڭ كۇدىكتى وپەراتسيالار جاساماق بولعانىن ايتىپ, وپەراتسيانى بۇعاتتاۋ ءۇشىن كارتاداعى دەرەكتەر مەن ونىڭ ارتقى جاعىنداعى CVV-كودتى ناقتىلاۋدى سۇرايدى. نەمەسە ولار اقشانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وزدەرىنە تيەسىلى رەزەرۆتىك ساقتاندىرۋ شوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنادى. وسىلايشا وزدەرىنە قاجەتتى مالىمەتتەردى العاننان كەيىن سول دەرەكتەردىڭ كومەگىمەن ينتەرنەت-بانكينگتى قوسىپ, شوتتاعى بار اقشانى شەشىپ الادى.
ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قاراپايىم تۇتىنۋشىلارعا شابۋىل جاساۋى تىم جيىلەپ كەتكەنىنە الاڭداعان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر جاقىندا كليەنتتەرىنە ۇندەۋ تاستاپ, مالىمدەمە جاساعان. قازاقستاندىق 11 بانكتىڭ بىرلەسكەن مالىمدەمەسىندە الاياقتىقتىڭ كەڭ تاراعان بىرنەشە ءادىسى ايتىلىپ, ولاردان قالاي ساقتانۋ كەرەكتىگى تۇسىندىرىلگەن. «قۇرمەتتى كليەنتتەر! بانكتەر ءوز كليەنتتەرىنىڭ سەنىمىن باعالايدى. جەكە مالىمەتتەر مەن ەلەكتروندى قارجى اۋدارىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جوعارى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان الاياقتار قولدانۋشىلاردىڭ وزدەرىن الداۋ ارقىلى اقشا جىمقىرۋعا تىرىسادى. ەستە ۇستاڭىز, الاياقتار ادامدى ۇرەيلەندىرىپ, ويلانىپ, جاعدايدى باعامداپ ۇلگەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەي, قاراجاتىن جىلدام الۋعا تىرىسادى. ۇرەيلەنبەڭىز, مۇقيات بولىڭىز! ءبىز زيانكەستەردىڭ ارەكەتىنە تەك بىرگە قارسى تۇرا الامىز», دەپ اياقتالاتىن قۇجاتتا بانك وكىلدەرى الاياقتاردان قالاي ساقتانۋ كەرەك دەگەن اقپاراتتى كوپشىلىككە تاراتۋدا باق پەن قوعامنىڭ كومەگى قاجەتتىگىن ەسكە سالدى.
بۇگىندە ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ەڭ كوپ قولدانىلاتىن WhatsApp تا كيبەر قىلمىستىڭ ءبىر قۇرالىنا اينالىپ ۇلگەرگەن. WhatsApp ارقىلى قاراپايىم حالىققا قوڭىراۋ شالىپ, بانك كارتاسىنا دەپوزيت قابىلداۋدى ۇسىناتىن الاياقتار بۇل ءادىستى دە شەبەر مەڭگەرگەن. ساۋاتتى سويلەپ, كۇدىكتىڭ ءبارىن سەيىلتىپ جىبەرەدى.
تاۋارعا تولەنگەن اقشانى اۋدارۋ مەن جەتكىزۋدى راستاۋ ءۇشىن الاياقتار ساتۋشىعا سىلتەمە جىبەرىپ, ونى تولتىرۋدى سۇرايدى. شىن مانىندە, بۇل سىلتەمە فيشينگتىك, ياعني ازاماتتاردىڭ كارتوچكالىق شوتتارى تۋرالى اقپاراتتى جيناۋعا ارنالعان. وسى دەرەكتەردى العاننان كەيىن الاياقتار جابىرلەنۋشىلەردىڭ بانكتىك شوتتارىنان ەمىن-ەركىن اقشا اۋدارا الادى.
قاراپايىم حالىقتى ينتەرنەت الاياقتاردان ساقتاۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟ قازىرگى تاڭدا قۇزىرلى ورگاندار مەن كەز كەلگەن بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ باستارىن قاتىرعان سۇراق وسى. كيبەر قىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ ماماندارى ەڭ باستىسى – قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىن ەستەن شىعارماعان ءجون دەيدى. «بۇگىندە ءبىز حالىق اراسىندا قۇلاقتاندىرۋ, اقپاراتتاندىرۋ ءىس-شارالارىن كەڭىنەن قولعا الدىق. الاياقتاردان ساق بولۋ جايلى بەينەروليكتەر ءتۇسىرىپ, جادىنامالار تاراتۋدامىز. قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى تۋرالى نۇسقاۋلىقتاردى حالىق كوپ جينالاتىن كورنەكى جەرلەرگە ىلدىك. ءتىپتى ءار پاتەردىڭ ەسىگىنە ءىلىپ كەتەتىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرى ءۇشىن تولەم كونۆەرتتەرىنە دەيىن ەسكەرتۋ اقپاراتتارىن جاريالادىق. الايدا وسى ەسكەرتۋلەردىڭ ءوزى از بولىپ تۇر. سەبەبى, جۇرتتىڭ كوبى قاراپايىم قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن ساقتامايدى. «بانكتەنبىز» دەپ حابارلاسسا سۇراعان اقپاراتىن ايتىپ بەرە سالادى. ءتۇرلى سايتتارعا كىرىپ, دەربەس دەرەكتەرىن جازىپ جىبەرەدى. مەسسەندجەرلەردە اقشا تاراتامىز دەگەن توپتارعا كىرىپ, جەكە مالىمەتتەرىن جولدايدى. ارزانعا جۇگىرەمىن دەپ سانىن سوعىپ قالعاندار كەيىن شاراسىزدىقتان پوليتسياعا ارىزىن ارقالاپ كەلىپ جاتادى. كەيدە وزىنە قاجەتتى اقپاراتتى ەمەس, Instagram-داعى ارزان كۇلكىگە, ءمانسىز-ماعىناسىز ۆيدەولاردى كورىپ, ەلىگىپ جۇرگەن ەلگە قاراپ قامىعىپ قالاسىڭ», دەيدى ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر شەتىن شىعارعان ۋ.ەرەكەش.
ءتۇيىن
قازىر قىزمەت كورسەتۋدىڭ 90 پايىزى ەلەكتروندى نۇسقاعا ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى تولەم كارتالارى ارقىلى 52 ترلن تەڭگەگە 3,23 ملرد وپەراتسيا جاسالعان. بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,7 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز. قازىرگى تاڭدا 10 وپەراتسيانىڭ 9-ى قولما-قول اقشامەن جاسالمايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ وسى جىلدىڭ 1 اقپانىندا جاريالاعان دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە تولەم كارتاسىنىڭ سانى 49 ميلليوننان اسسا, ەل اۋماعىندا 203 مىڭ POS-تەرمينال بار ەكەن. ەندىگى ماسەلە – حالىقتىڭ قارجىلىق, قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋدا بولىپ تۇر. ەلىمىزدىڭ ءار ازاماتى كيبەر قىلمىس پەن ءىت قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ قۇرىعاندا قاراپايىم ەرەجەسىن بىلسە, الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تۇسپەسى انىق. ال ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ەلىمىزدە رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتۋى اقپاراتتىق, ءىت, قارجىلىق ساۋاتتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولەتىن كەز كەلگەنىن اڭعارتادى.
