وسى جەردە شوب-تى قولداۋدىڭ الەمدىك تاجريبەسىنە از-كەم توقتالا كەتكىم كەلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋدىڭ الەمدىك تاجريبەسى دەگەندە, قاتىپ قالعان فورمۋلا جوق. بىراق الەمدە شوب-تى قولداۋدا ءبىرتۇتاس قالىپتاسقان ورتاق جۇلگە بار. ال باسقا قولداۋ شارالارى وسى جۇلگەنىڭ اياسىندا ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءار ءتۇرلى فورماتتا جۇزەگە اسىرادى. اتاپ ايتقاندا, الەمدە دامىعان ەلدەردە شوب-تى قولداۋدىڭ بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىسى بار:
ءبىرىنشى, شوب دامۋىن قولدايتىن بازالىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ. بازالىق جۇيە, نەگىزىنەن, شوب-تىڭ قۇقىقتىق, ادال باسەكەلەستىك, ستاتيستيكالىق باقىلاۋ جانە مالىمەت بەرۋ, سونداي-اق سەنىمدىلىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى قامتيدى. ەكىنشى, شوب-تى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. بۇل اقشالاي نەسيە بەرۋ مەحانيزمىن وڭتايلاندىرۋدى, شاعىن جانە ميكرو كاسىپورىندارعا كوپ دەڭگەيلى قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ قارجىلىق ديففەرەنتسياتسياسى مەن ىنتالاندىرۋ مەحانيزمىن كۇشەيتۋدى قامتيدى. ءۇشىنشى, شوب-تىڭ قارجىلىق جانە سالىقتىق قولداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. بۇل قارجىلىق قولداۋدىڭ ناقتى, ءدال جانە ەڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ سالىق اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى مەحانيزمىن قۇرۋدى قامتيدى. ءتورتىنشى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى شوب-تى قولداۋ مەحانيزمىن كۇشەيتۋ. ءبىز وسى فاكتورعا توقتالىپ, قازاقستان مەن الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى شوب-تى قولداۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن سالىستىرساق ءبىراز ماسەلەنىڭ بەتى اشىلادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى بۇل بارىس كاسىپكەر رەتىندە مەنىڭ ءوز باسىمنان وتكەن جاعداي.
مەن – نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇراتىن شاعىن كاسىپكەرمىن. بىرنەشە جىلدان بەرى شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى رەتىندە مەملەكەتتىك تەندەرلەرگە ۇنەمى قاتىسىپ كەلەمىز. وسى رەتتە ەلىمىزدە شاعىن ورتا كاسىپورىندار «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ» شاپاعاتىن كورە الماي وتىرعانىن بايقادىق. ويتكەنى قازىرگى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ» جۇيەسىندە, مەملەكەت شاعىن, ورتا كاسىپورىندى قولداپ وتىرعان جوق, كەرىسىنشە شاعىن, ورتا كاسىپكەرلىك مەملەكەتتى قولداپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىمىز, كاسىپكەر تەندەردى ەڭ تومەن باعامەن جەڭىپ الىپ, ونىڭ ۇستىنە مەملەكەتتىك سەكتوردان الدىن الا ءبىر تيىن تولەم الماي, قىپ-قىزىل ءوز اقشاسىنا تاۋاردى جەتكىزىپ نەمەسە قىزمەتتى ورىنداپ بولعان سوڭ, بەلگىلى كۇننىڭ ىشىندە ءولىپ-تالىپ ءجۇرىپ اقشاسىن الادى. مۇنداي ساۋدا فورماسىندا كىم كىمگە قولداۋ بەرىپ وتىرعانى اقىلدى ادامعا وتە تۇسىنىكتى. دەمەك ءبىزدىڭ قازىرگى «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭىنداعى تومەن باعامەن ءونىم بەرۋشىنى تاڭداۋدىڭ جۇيەسى مەن الدىن الا تولەم بەرمەۋ جۇيەسى» شوب-قا ناقتى قولداۋ كورسەتكەننىڭ ورنىنا, كەرىسىنشە تومەندەگىدەي بىرنەشە پروبلەما تۋعىزىپ وتىر.
ءبىرىنشى, تەندەرگە قاتىسىپ, جەڭىمپاز بولعان ءونىم بەرۋشىنىڭ مۇددەسى اياققا تاپتالادى. ەڭ الدىمەن, بۇل جۇيە ءونىم بەرۋشىنىڭ پايدا مولشەرلەمەسىن ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە تۇسىرەدى. مۇنداي جاعدايدا قازىرگى اقشا كۋرسىنىڭ وزگەرىسىنە بايلانىستى, ءونىم بەرۋشىنىڭ زيان تارتۋ ىقتيمالدىلىعى وتە جوعارى. بۇعان قوسا جەڭىمپاز بولعان ءونىم بەرۋشىلەر, كوبىنەسە, سول سالانىڭ مامانى ەمەس, تەك تەندەردىڭ الگوريتمىن جاقسى بىلەتىن دەلدال كاسىپورىندار. ولار جەڭىپ العاننان كەيىن باسقا ماماندانعان ءونىم بەرۋشىلەردىڭ باعاسىن سىندىرۋ ارقىلى نەمەسە كوشىرمە تاۋار بەرۋ ارقىلى تەندەردى ورىندايدى. مۇندايدا بەلگىلى ءبىر سالامەن ماماندانعان تۇردە اينالىسىپ وتىرعان شاعىن, ورتا كاسىپورىندار پايداسىنىڭ از بولۋىنا بايلانىستى ارى قاراي ءوسىپ-وركەندەۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى.
ەكىنشىدەن, تەندەر بەرۋشى مەن تەندەر جەڭىمپازى بولعان كاسىپكەردىڭ ەكى جاقتىلى جاساسقان كەلىسىمشارتىن كەپىل ەتە وتىرىپ بانكتەن نەسيە الىپ, قارجىلىق ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىگى جوق. بۇل جاعداي ماماندانعان شاعىن, ورتا كاسىپورىندارعا قارجىلىق قيىندىقتار اكەلەدى. سوندىقتان كوبى تەندەرگە قاتىسۋدان باس تارتادى. مۇندايدا قارجىلىق قۋاتى بار بەلگىلى بىرنەشە كومپانيالاردىڭ ايى وڭىنان تۋادى, مونوپولياعا جول اشىلادى.
ءۇشىنشى, بۇل جۇيە ءونىمدى قابىلداۋشىعا دا قيىندىقتار تۋعىزادى. مۇندايدا ءونىم قابىلداۋشى ءونىم بەرۋشىدەن تۇپنۇسقا تاۋاردى ەمەس, كوشىرمە تاۋار قابىلداۋعا ءماجبۇر بولادى. ويتكەنى قاتىسۋشى دەلدالدار جەڭىمپاز بولۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى باعانى كوشىرمە تاۋاردىڭ باعاسى بويىنشا ۇسىنادى نەمەسە ءونىم قابىلداۋشىمەن ىم-جىمى ءبىر بولىپ, قاعاز جۇزىندە دۇرىس, ءىس جۇزىندە باسقا ساپاسىز تاۋارلاردى جەتكىزەدى. سونىمەن ءونىم قابىلداۋشى مەملەكەتتىڭ ساپالى تاۋار الۋعا بولىنگەن اقشاسىنا ساپاسىز تاۋار الىپ شىعىن اكەلەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەگەر ءونىم قابىلداۋشى جەڭىمپازدان تۇپنۇسقا تاۋاردى الۋدى قاتاڭ تالاپ ەتسە, جەڭىمپاز ونى جەڭىپ العان اقشاسىنا جەتكىزە المايدى. سونىمەن ءونىم قابىلداۋشىنىڭ ءونىم بەرۋشىمەن سوتتاسۋىنا تۋرا كەلەدى. بۇل ادەتتە ءونىم قابىلداۋشى تاراپ كورگىسى كەلمەيتىن ەڭ سوراقى جاعداي. سوندىقتان ءونىم قابىلداۋشى پروبلەمانى ول دەڭگەيگە جەتكىزبەي, ءونىم بەرۋشىنى بوپسالاپ ءجۇرىپ, الاتىن پاراسىن الىپ, ساپاسىز تاۋاردى قابىلداپ «قۇرتتىڭ اتىن جاڭىلتىپ مالتا قويادى دا», سوڭىن جىلى جاۋىپ قويا سالادى. بۇدان جەمقورلىق تۋىندايدى. ول ازداي بۇل جۇيە قازىرگى تاڭدا ءالى دە باعا جاعىندا باسەكەلىك قابىلەتكە يە بولماعان وتاندىق ونىمدەردىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ, ونى ساپاسىزدىققا يتەرمەلەيدى.
حالىقارالىق تاجىريبەدە (ەۋرووداق ەلدەرى جانە قىتايدا) جاريا كەلىسىمشارتتاردىڭ نەگىزگى بولىگى باعانى ەمەس, ەكونوميكالىق ءتيىمدى قاتىسۋشىنى ولشەم ەتەدى. جەڭىمپاز ەڭ تومەن باعا ۇسىنعان ءونىم بەرۋشى ەمەس, باعا مەن ساپالىق سيپاتتامالارعا نەگىزدەلگەن سكورينگتىك (بالل قويۋ ارقىلى) باعالاۋ مودەلىنە سايكەس نەعۇرلىم جوعارى بالل جيناعان ءونىم بەرۋشى بولىپ سانالادى. ءونىم بەرۋشىنى وسىنداي جولمەن تاڭداۋ – ءارى ءتيىمدى, ءارى ءادىل جول. سوندىقتان قازىرگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى «تومەن باعامەن ءونىم بەرۋشىنى تاڭداۋ جۇيەسىندە» تۋىنداپ وتىرعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ دۇرىس جولى دا وسى. بۇدان باسقا, شوب-تى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى قولداۋدا ەىدۇ ەلدەرىنىڭ ساتىپ الۋ تاراپتارى قاتىسۋشىلاردىڭ مۇددە تەڭگەرىمىن تەڭەستىرۋدە بىرقاتار ارنايى قۇرالداردى پايدالانىپ وتىر. بۇل تاجىريبەنى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىنە بەيىمدەپ ناقتى پايدالانا الساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولعالى تۇر. مىسالى, تەندەردەگى ءبىر حابارلاندىرۋدىڭ ىشىندەگى التى لوتتى ءبىر جەڭىمپازعا عانا تۇگەل بەرىپ جىبەرمەي, ءبىر جەڭىمپازعا ەڭ كوپ بولعاندا ەكى لوتتى جەڭىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, باسقا قاتىسۋشىلاردىڭ دا شارت-جاعدايىنا قاراي وتىرىپ, ولارعا دا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ پايداسىن كورگىزسەك, شاعىن, ورتا كاسىپورىندار دا ءوسىپ-ونەر ەدى. ەگەر جوبانىڭ تەحنيكالىق تالابى جوعارى بولىپ, جۇمىستى ءبولىپ بەرۋگە كەلمەيتىن بولسا, وندا لوتتى ءبىر عانا لوت ەتىپ, تەحنيكالىق قۋاتى كۇشتى ءبىر كاسىپورىنعا بەرۋ كەرەك. بۇل تەندەردىڭ تالابىندا اشىق جازىلسا, وندا بۇعان ەشكىمنىڭ نارازىلىعى بولماس ەدى.
بۇگىندە دامىعان ەلدەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسىنىڭ كولەمىمەن سالىستىرعاندا, بىزدەگى كورسەتكىشتى وتە تومەن دەۋگە بولادى. دامىعان ەلدەردە شاعىن ورتا بيزنەستىڭ كولەمى مەملەكەتتىڭ ءىجو-ءنىڭ 70%-ىنان استامىن, بۇكىل مەملەكەت كاسىپورىندار سانىنىڭ 99%-ىن ۇستايدى. 80% حالىق شاعىن, ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىزدىڭ نىسانامىز ازىرگە – 35%. ەگەر ءبىز جوعارىدا ايتىلعان الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تاجىريبەلەرىن وزىمىزگە ۇتىمدى تۇردە پايدالانا بىلسەك, بۇل نىساناعا جەتۋ ەش قيىن ەمەس.
مەملەكەت – ەلدەگى كاسىپورىندار ءۇشىن ءارى اكە, ءارى ەڭ ۇلكەن كليەنت. ەگەر مەملەكەت شاعىن, ورتا كاسىپورىندارعا قاناتى قاتايىپ, باسەكەلىك قابىلەتكە يە بولعانعا دەيىن بالاسى رەتىندە قامقورلىق جاساسا, سونىمەن بىرگە كاسىپورىنداردىڭ ەڭ ۇلكەن كليەنت رەتىندە بارلىق كاسىپورىندارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرىپ, بارلىعىنا ءوز قىزىعىن كورسەتىپ, قولداپ قۋاتتاسا, وندا ورتا كاسىپورىندار قىسقا ۋاقىتتا ىرىلەنىپ, شاعىن كاسىپورىندار ورتاڭقول كاسىپورىنعا تەز اينالار ەدى.
ەربوسىن نۇرمۇحان ۇلى,
ەكونوميست
