تۇركىستان وبلىسى, ارىس اۋدانى, قوجاتوعاي اۋىلىندا تۋعان مايلىقوجا اتامىزدىڭ جىرلارىمەن تالاي ۇرپاق تاربيەلەندى. ماقام سازىن ورىنداپ تالاي ونەرپاز ەلگە تانىلدى. جىرلارىنان ءنار الىپ, بابامداي بولسام دەپ تالاي اقىن ۇلگى الدى. وسىنداي عاجاپ جىرلاردى ءبىز دە بالا كەزىمىزدەن جانىمىزعا ازىق ەتىپ جاتتاپ, ايتىپ وستىك. تالاي توي-جيىندا, ۇلكەن ساحنالاردا مايلىقوجانىڭ تەرمەلەرى شىرقالسا جيىلعان ءدۇيىم جۇرت سىلتىدەي تىنىپ, تولعاۋ دا تولعاۋ جىرلارىنىڭ تۇڭعيىعىنا باتىپ, اقساقالدار كوزدەرىنە جاس الىپ وتىراتىن. بۇگىنگى تاڭدا دا «قاراتاۋ ولكەسىنىڭ جىر تەرمەلەرى» دەپ بەرىلگەن راديو ۇنىنە ەلەڭ ەتىپ, مايلىقوجا اتامىزدى بىردەن ەسكە الاتىنىمىز راس. اتامىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن جالعاپ, جىر-تەرمەلەرىن دارىپتەپ جۇرگەندىكتەن ەسىمى ءجيى اتالسا جادىراپ قالامىز.
تەكتى تەرمەشى ونەرگە قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا 14 جاسىنان قولىنا دومبىرا الىپ توپقا تۇسكەننەن باستاپ بەدەلدى بولا باستادى.
قوقان مەنەن تاشكەنگە,
قادام باسىپ ءجۇرىلدىم.
حالىقتان اسقان ەرلەردىڭ,
نازارىنا ءىلىندىم,
كىندىك كەسىپ كىر جۋىپ,
سىر بويىندا تۋىلدىم – دەپ ءوزى ايتقانداي زامانىنداعى ەل جاقسىلارى مەن اعىمداعى ساياساتتان دا حابارى بار كوزى اشىق ازامات بولدى. مايلىقوجا 1898 جىلى 63 جاسىندا دۇنيەدەن وتسە دە, ارتىنا ۇشان- تەڭىز دۇنيە قالدىرعان. بۇگىندە ءبىزدىڭ قولىمىزعا جەتكەن جۇسىپقوجا قالقوجا ۇلىنان, اسانمولدا اسىلبەك ۇلىنان, ءجۇنىسمولدا سايىپ ۇلىنان, كەرىمبەك الىمبەك ۇلىنان, سەيىتقازى شوكەن ۇلىنان جازىلعان قولجازبالارمەن داستاندارى جينالىپ, ۇلكەن كىتاپ بولىپ شىقتى. وعان مۇرىندىق بولعان تۇركىستان وبلىسى.
«عىلىم ورداسى» رمك ورتالىق كىتاپحاناسىنداعى سيرەك قولجازبالار قورىندا قىسىراۋبەك امانتاەۆ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان «706 ءنومىرلى پاپكا» دەپ اتالاتىن قالىڭ داپتەردە اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن داستاندارى جينالعان. سونداي-اق «337 مەن 470» ءنومىرلى پاپكالارداعى دۇنيەلەرى وسى كۇنى ەل يگىلىگىنە ۇسىنىلىپ وتىر.
زەردەلەۋىمىزدىڭ بۇل تاراۋىندا ءبىز وتارشىل ورتالىقتى ءوتى جارىلارداي وشىكتىرگەن ەڭ باستى تاقىرىپتاعى تۋىندىلار تۋرالى, پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالىقتارىن وكتەمدىكپەن قۇلاق كەستى قۇلعا اينالدىرۋ ارەكەتىنە دەگەن كۇنگەي ادەبيەتىندەگى اۋەلگى قارسىلىقتى, وسى وكتەمدىكتىڭ قاندايلىق جىمىسقى جولدارمەن جۇزەگە اسىرىلعانىن, كەيىن كەلە وتارشىلىق ەزگىدە ءال-دارمەنى قۇرىعان ەڭبەكشى ەلدىڭ ايانىشتى كۇيىن پاش ەتەمىز.
مايلىقوجا سونداي-اق «شالقىپ جاتقان ەلىم-اي» ولەڭى مەن «قونىستى ورىس العانى» اتتى ۇزاق جىرىنا ناقتى اقيقاتتى ارقاۋ ەتىپ الادى دا, تاريحشىعا ءتان تانىم-بىلىك تانىتادى. سول قالپىندا قولمەن قويعانداي ەتىپ بايانداپ شىعادى.
«شالقىپ جاتقان ەلىم-اي» جىرىندا جەرىمىزدىڭ كەرەمەت كورىكتى تابيعاتىن كەستەلەۋ بارىسىندا ءبىراز كوتەرىڭكىلىك بايقالعانمەن, سونداي اسەم دە قۇنارلى قونىستىڭ قولدان شىعىپ بارا جاتقانىنا نالىپ, وزەكتى ورتەگەن وكسىكتى وكىنىش اقيقات ارناسىنان تاسيدى.
«ماساتتىڭ باسى كۇرەڭساي,
جايناۋشى ەدى كىلەمشە-اي.
گۇلدەر وسكەن سول جەردى,
ورىس الدى-اۋ قۇداي-اي» دەگەن كۇڭىرەنىس پەن كۇرسىنىسكە تولى كوڭىل كۇي سول زامانداعى قازاقتىڭ مالشى-ديحان شارۋاسىنىڭ ءار قايسىسىنىڭ كوكىرەك-كەۋدەسىن سىزداتقان زار-زاپىران ەكەندىگىن بىردەن اڭعارامىز.
ال «قونىستى ورىس العانى» جىرىندا اقىنعا ءتان تەرەڭ سەزىمتالدىقپەن شەجىرەشىگە لايىقتى ساليقالىلىق تانىتادى. مەركى, اۋليەاتا, سايرام, شىمكەنت, تۇركىستان, قالا بەردى تاشكەنت, حيۋا ولكەلەرىنىڭ جاۋلاپ الىنۋى, يقان, اقبۇلاق ماڭىندا سىزدىق سۇلتان باستاعان قازاق قولى كورسەتكەن ەرلىك قيمىلى, شىمكەنتتى ورىس اسكەرلەرى جاۋلاۋ بارىسىندا قوقاننىڭ مىڭباسى قىپشاق مىڭباي ارەكەتىنىڭ شەشۋشى ءمانى بولعانى نانىمدى سيپاتتاماسىن تابادى.
مايلىقوجانىڭ جىرلارىنان ول كىسىنىڭ ءدىني ساۋاتىنىڭ تەرەڭدىگىن دە بايقايمىز. تاعىلىمعا تولى جىرلارمەن بىرگە يماندىلىق جونىندە ءدىني جىر-تەرمەلەر جازدى.
«بۇل دۇنيە ەكى جول,
ءبىرى وڭ دا, ءبىرى سول.
ءبىرىن تۇتساڭ – ءبىرى جوق,
دۇنيە قىسقا, اقىرەت مول,
اڭلاپ مۇنى ءازىر بول».
بۇلاردان اقىننىڭ يسلام ءدىنىنىڭ تاريحىن, ءپالساپاسىن تەرەڭ بىلەتىندىگىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردى ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىر-تىرشىلىگىمەن شەبەر استاستىرا وتىرىپ پايىمدايتىنى تانىلادى. اباي ايتقان نيحاياتسىز جولدىڭ جولاۋشىسى ەكەنىن تولىق اڭعارا الامىز.
ماسەلەن, اقىن بىلۋىنشە اللا بەينەسىندە الىنعان تابيعات تۇرپاتى, ونىڭ جاسامپاز قۋاتى:
«اللانىڭ سوققان يماراتى,
ولە-ولگەنشە شىدايدى.
ادام سوققان يماراتى,
از پۇرساتتا قۇلايدى» – دەگەن قالىپتا كەرەمەت تەرەڭدىكپەن تانىلادى. اقىنشا پايىمداعان جان ءدىن-شاريعات جولى – اقيقات جولى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى, شايتاننىڭ (قۋ سۇمداردىڭ, الاياقتاردىڭ) تىلىنە ەرىپ بۇرىس جولعا ءتۇسىپ كەتپەۋگە تىرىسادى. مايلىقوجانىڭ ايتۋىنشا:
«بۇل دۇنيە ەكى جول,
ءبىرى وڭ دا, ءبىرى سول.
ءبىرىن تۇتساڭ – ءبىرى جوق,
دۇنيە قىسقا اقىرەت مول!»
ال ەندى وسى ەكى جولدىڭ انىقتاماسىنا كەلسەك, ولار اتام زاماننان بەرى ءبىر-بىرىمەن دامىلسىز شارپىسىپ, جاعالاسىپ كەلە جاتقان جاقسىلىق پەن جامانشىلىق, ادالدىق پەن ارامدىق جولدارى بولىپ شىعادى. ادام بالاسى ەكى جولدىڭ ءبىرىن تاڭدايدى, بىراق قۇس قانات قىسقا عۇمىردا ادالدىقتىڭ وڭ جولىن تاڭداپ, اقىرەتكە ازىعىڭدى قامداۋ جايلى ايتادى.
«اڭلاپ مۇنى ءازىر بول,
ءبىلىنىپ تۇر ەكى نارق.
ءبىر-بىرىنە ءىسى شارپ,
ادال, ارام دەگەن بار,
اجىراپ تۇرعان ەكى پارق» – دەپ الدىن الا ساقتاندىرعان.
مايلىقوجا اقىننىڭ قاي ولەڭدەرىن, جىر-تەرمەلەرىن الساق تا حالىقتى بىرلىككە, ىنتىماققا, ادالدىققا, يماندىلىققا باعىتتاپ وتىرعان. جاماندىقتان بويىن اۋلاق ۇستاپ, جاقسىلىققا, ەڭبەككە باعىتتاپ وتىرعان جالقاۋلىق, ارام ىسكە جانى قاس, ارعى دۇنيەگە بارىنشا ادال پاك بولىپ بارۋدى مەڭزەپ وتىرعان. سوندىقتان دا مايلىقوجا شىعارمالارىن تۇگەل وقىعان عالىمدار «كۇنگەي بەتكەيىنىڭ ابايى» دەپ كەتكەن.
«قازداي قالقىپ ەرىنبەي,
ولەڭ تەردىم جاسىمنان.
مايلىقوجا, ق ۇلىنشاق –
ءپىرىم ەدى باس ۇرعان» – دەپ جىر الىبى جامبىل بابامىز مايلىقوجانى ۇستاز تۇتقان.
بيىلعى جىلدى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جامبىل جاباەۆتىڭ 175 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ «جامبىل جىلى» دەپ اتادى. وسى جامبىل بابامىز ءپىر تۇتىپ, ۇستاز قىلعان, مايلىقوجا اتامىزدىڭ اتىندا اۋىز تولتىرىپ ايتار ءبىر مەكتەپ نە كوشە اتى جوق. قاراتاۋ جىرشىلىق ونەرىنىڭ باستاۋى بولعان, تولعاۋى توقسان قىزىل تىلىنەن ۇرپاعىنا وسيەت بولىپ جىر قۇيىلعان مايلىقوجا اتامىزعا وسى نۇر-سۇلتان قالاسىنان ءبىر كوشە اتى بەرىلسە, بابامىزدى ۇمىتپاي ۇرپاعىنا دارىپتەپ, ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالعان بولار ەدى. ءوزى تۋعان اۋىلىنداعى ۇلكەن مەكتەپكە مايلىقوجا ەسىمىن بەرسە جانە قازىرگى تاڭدا اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى شوعىرلانىپ وتىرعان جەرى سارىاعاش اۋدانىنداعى جاڭاتۇرمىس ەلدى مەكەنى مايلىقوجانىڭ اتىمەن اتالسا دەگەن ءوتىنىشىمىز بار.
بىلتىر مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلىنىڭ تۋعانىنا 185 جىل تولدى. وكىنىشكە قاراي, پاندەمياعا بايلانىستى جوسپارلانعان كوپ مادەني شارالار ىسكە اسپادى. تۇركىستان قالاسىندا ونلاين تۇرىندە عانا عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسىنداي ءىس-شاراعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتسە, رەسپۋبليكا كولەمىندە كىتاپتارىن شىعارىپ, مايلىقوجادان قالعان مول مۇرا حالىققا جەتىپ, بابالار الدىنداعى پارىزىمىزدىڭ ورىندالعانى بولار ەدى.
ءاسىلحان وسپان ۇلى جازىپ جيناعان دۇنيەلەردى بالاسى ەرالى ءاسىلحان ۇلى 2005 جىلى قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي ەتىپ, از كولەمدە باسىپ, تۇركىستان وبلىسىنا عانا تاراتتى. بۇل ورايدا ءتۇرسىنالى اينابەك ۇلى اتامىز قولجازبانى اۋدارۋدا كوپ ەڭبەك ەتكەنىن ايتا كەتپەسەك قيانات بولادى. مىنە, وسى جيناقتاردى تۇركىستان وبلىسىنا ەكسپەديتسياعا بارىپ قولجازبالاردى الىپ كەلىپ, بۇگىنگى كۇنى باسپاعا دايىنداپ وتىرمىن. وسى ەڭبەكتىڭ جارىققا شىعۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلسە دەگەن نيەتىمىز بار.
بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ءداستۇرلى جىر ءبولىمى اشىلدى. ەندى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنە مايلىقوجا جىر-تەرمەلەرىن وقىتساق, قاراتاۋ ولكەسىنىڭ جىر-تەرمە كلاسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, كوسەگەسى كوگەرەر ەدى. بۇل حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسى ءھام بابالاردىڭ اماناتى. ونى قاز-قالپىندا ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ مەرەيلى مىندەتىمىز!
ەلىكباي يسا,
جىرشى-تەرمەشى,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىر-تەرمە
كلاسىنىڭ ۇستازى
