رۋحانيات • 03 ناۋرىز، 2021

تەكتى تەرمەشى

243 رەت كورسەتىلدى

بايدىڭ دا، پاتشانىڭ دا كەم تۇسىن اشىپ ايتىپ، حالقىنا تىرەك بولىپ، مۇڭ-مۇقتاجىن العا تارتىپ، تىلىنەن تەكتى ءسوز شىعىپ، ءار قويىلعان سۇراققا تاپقىرلىقپەن تياناقتى جاۋاپ ايتپاسا، ونى اقىن دەپ اتاۋدىڭ قاجەتى شامالى. مىنە، وسىنداي سۇراپىل سۇراققا كوزدەپ جاۋاپ بەرىپ، جەرىن جىرلاپ، اۋىز بىرلىككە شاقىرىپ، ەلىن ىنتىماققا جەتەلەگەن، جىرلارىن رۋحاني ازىق ەتىپ، ءار ءسوزى ۇرپاعىنا ۇران بولعان اقىن مايلىقوجا سۇلتانقوجا ۇلى.

تۇركىستان وبلىسى، ارىس اۋدانى، قوجاتوعاي اۋىلىندا تۋعان مايلىقوجا اتامىزدىڭ جىرلارىمەن تالاي ۇرپاق تاربيە­لەندى. ماقام سازىن ورىنداپ تالاي ونەرپاز ەلگە تانىلدى. جىرلارىنان ءنار الىپ، بابامداي بولسام دەپ تالاي اقىن ۇلگى الدى. وسىنداي عاجاپ جىرلاردى ءبىز دە بالا كەزىمىزدەن جانىمىزعا ازىق ەتىپ جاتتاپ، ايتىپ وستىك. تالاي توي-جيىندا، ۇلكەن ساحنالاردا مايلىقوجانىڭ تەرمەلەرى شىرقالسا جيىلعان ءدۇيىم جۇرت سىلتىدەي تىنىپ، تولعاۋ دا تولعاۋ جىرلارىنىڭ تۇڭعيىعىنا باتىپ، اقساقالدار كوز­دەرىنە جاس الىپ وتىراتىن. بۇگىن­گى تاڭدا دا «قاراتاۋ ولكەسىنىڭ جىر تەرمەلەرى» دەپ بەرىلگەن راديو ۇنىنە ەلەڭ ەتىپ، مايلىقوجا اتامىزدى بىردەن ەسكە الاتىنىمىز راس. اتا­مىز­دىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن جال­عاپ، جىر-تەرمەلەرىن دارىپتەپ جۇر­گەندىكتەن ەسىمى ءجيى اتالسا جادىراپ قالامىز.

تەكتى تەرمەشى ونەرگە قۇشتار­لىعىنىڭ ارقاسىندا 14 جاسىنان قولىنا دومبىرا الىپ توپقا تۇس­كەننەن باستاپ بەدەلدى بولا باس­تادى.

قوقان مەنەن تاشكەنگە،

قادام باسىپ ءجۇرىلدىم.

حالىقتان اسقان ەرلەردىڭ،

نازارىنا ءىلىندىم،

كىندىك كەسىپ كىر جۋىپ،

سىر بويىندا تۋىلدىم – دەپ ءوزى ايتقانداي زامانىنداعى ەل جاق­سىلارى مەن اعىمداعى ساياساتتان دا حابارى بار كوزى اشىق ازامات بولدى. مايلىقوجا 1898 جىلى 63 جاسىندا دۇنيەدەن وتسە دە، ارتىنا ۇشان- تەڭىز دۇ­نيە قالدىرعان. بۇگىندە ءبىز­دىڭ قولى­مىزعا جەتكەن جۇسىپقوجا قالقوجا ۇلىنان، اسانمولدا اسىلبەك­ ۇلىنان، ءجۇنىسمولدا سايىپ­ ۇلىنان، كەرىمبەك الىم­بەك ۇلىنان، سەيىتقازى شوكەن­ ۇلىنان جازىلعان قولجاز­با­لارمەن داستاندارى جينالىپ، ۇلكەن كىتاپ بولىپ شىقتى. وعان مۇرىندىق بولعان تۇركىستان وبلىسى.

«عىلىم ورداسى» رمك ورتا­لىق كىتاپحاناسىنداعى سيرەك قولجازبالار قورىندا قىسى­راۋ­بەك امانتاەۆ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان «706 ءنومىرلى پاپكا» دەپ اتالاتىن قالىڭ داپتەردە اقىننىڭ ولەڭدەرى مەن داس­تاندارى جينالعان. سونداي-اق «337 مەن 470» ءنومىرلى پاپكالارداعى دۇ­نيەلەرى وسى كۇنى ەل يگىلىگىنە ۇسى­نى­­­لىپ وتىر.

زەردەلەۋىمىزدىڭ بۇل تاراۋىندا ءبىز وتارشىل ورتالىقتى ءوتى جارىلارداي وشىكتىرگەن ەڭ باستى تاقىرىپتاعى تۋىندىلار تۋرالى، پاتشا وكىمەتىنىڭ  قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالىق­تارىن وكتەمدىكپەن قۇلاق كەستى قۇلعا اينالدىرۋ ارەكەتىنە دەگەن كۇنگەي ادەبيەتىندەگى اۋەلگى قارسىلىقتى، وسى وكتەمدىكتىڭ قاندايلىق جىمىسقى جولدارمەن جۇزەگە اسىرىلعانىن، كەيىن كەلە وتارشىلىق ەزگىدە ءال-دار­مەنى قۇرىعان ەڭبەكشى ەلدىڭ ايانىشتى كۇيىن پاش ەتەمىز.

مايلىقوجا سونداي-اق «شال­قىپ جاتقان ەلىم-اي» ولەڭى مەن «قونىستى ورىس العانى» اتتى ۇزاق جىرىنا ناقتى اقيقاتتى ارقاۋ ەتىپ الادى دا، تاريحشىعا ءتان تانىم-بىلىك تانىتادى. سول قالپىندا قولمەن قويعانداي ەتىپ بايانداپ شىعادى.

«شالقىپ جاتقان ەلىم-اي» جىرىندا جەرى­مىزدىڭ كەرەمەت كورىكتى تابيعا­تىن كەستەلەۋ بارىسىندا ءبىراز كو­تە­رىڭ­كىلىك بايقالعانمەن، سونداي اسەم دە قۇنارلى قونىس­تىڭ قولدان شى­عىپ بارا جاتقا­نىنا نالىپ، وزەكتى ور­تەگەن وكسىك­تى وكىنىش اقيقات ارناسىنان تاسيدى.

«ماساتتىڭ باسى كۇرەڭساي،

جايناۋشى ەدى كىلەمشە-اي.

گۇلدەر وسكەن سول جەردى،

ورىس الدى-اۋ قۇداي-اي» دەگەن كۇڭىرەنىس پەن كۇرسىنىسكە تولى كوڭىل كۇي سول زامانداعى قازاقتىڭ مالشى-ديحان شارۋاسىنىڭ ءار قايسىسىنىڭ كوكىرەك-كەۋدەسىن سىزداتقان زار-زاپىران ەكەندىگىن بىردەن اڭعارامىز.

ال «قونىستى ورىس العانى» جىرىندا اقىنعا ءتان تەرەڭ سەزىم­تالدىقپەن شەجىرەشىگە لايىقتى ساليقالىلىق تانىتادى. مەركى، اۋليە­اتا، سايرام، شىم­كەنت، تۇر­كىس­تان، قالا بەردى تاشكەنت، حيۋا­ ولكە­لەرىنىڭ جاۋلاپ الىنۋى، يقان، اقبۇلاق ماڭىندا سىزدىق سۇلتان­ باستاعان قازاق قولى كورسەتكەن ەر­لىك قيمىلى، شىمكەنتتى ورىس اس­كەر­لەرى جاۋلاۋ بارىسىندا قوقان­نىڭ مىڭباسى قىپشاق مىڭباي ارە­كەتىنىڭ شەشۋشى ءمانى بولعانى نانىمدى سيپاتتاماسىن تابادى.

مايلىقوجانىڭ جىرلارىنان ول كىسىنىڭ  ءدىني ساۋاتىنىڭ تەرەڭدىگىن دە بايقايمىز. تاعىلىمعا تولى جىرلارمەن بىرگە يماندىلىق جونىندە ءدىني جىر-تەرمەلەر جازدى.

«بۇل دۇنيە ەكى جول،

ءبىرى وڭ دا، ءبىرى سول.

ءبىرىن تۇتساڭ – ءبىرى جوق،

دۇنيە قىسقا، اقىرەت مول،

اڭلاپ مۇنى ءازىر بول».

بۇلاردان اقىننىڭ يسلام ءدىنى­نىڭ تاريحىن، ءپالساپاسىن تەرەڭ بىلەتىن­دىگىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ولار­دى ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىر-تىرشى­لىگىمەن شەبەر استاستىرا وتىرىپ پايىمدايتىنى تانىلادى. اباي ايتقان نيحاياتسىز جولدىڭ جولاۋشىسى ەكەنىن تولىق اڭعارا الامىز.

ماسەلەن، اقىن بىلۋىنشە اللا بەي­نەسىندە الىنعان تابيعات تۇرپاتى، ونىڭ جاسامپاز قۋاتى:

«اللانىڭ سوققان يماراتى،

ولە-ولگەنشە  شىدايدى.

ادام سوققان يماراتى،

از پۇرساتتا قۇلايدى» – دەگەن قالىپتا كەرەمەت تەرەڭدىكپەن تانىلادى. اقىنشا پايىمداعان جان ءدىن-شاريعات جولى – اقيقات جولى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەدى، شايتاننىڭ (قۋ سۇمداردىڭ، الاياقتاردىڭ) تىلىنە ەرىپ بۇرىس جولعا ءتۇسىپ كەتپەۋگە تىرىسادى. مايلىقوجانىڭ اي­تۋىنشا:

«بۇل  دۇنيە ەكى جول،

ءبىرى وڭ دا، ءبىرى سول.

ءبىرىن تۇتساڭ – ءبىرى جوق،

دۇنيە قىسقا اقىرەت مول!»

ال ەندى وسى ەكى جولدىڭ انىقتاما­سىنا كەلسەك، ولار اتام زاماننان بەرى ءبىر-بىرىمەن دامىلسىز شارپىسىپ، جاعالاسىپ كەلە جاتقان جاقسىلىق پەن جامان­شىلىق، ادالدىق پەن ارام­دىق جولدارى بولىپ شىعادى. ادام بالاسى ەكى جولدىڭ ءبىرىن تاڭدايدى، بىراق قۇس قانات قىسقا عۇمىردا ادال­دىق­تىڭ وڭ جولىن تاڭداپ، اقىرەتكە ازىعىڭدى قامداۋ جايلى ايتادى.

«اڭلاپ مۇنى ءازىر بول،

ءبىلىنىپ تۇر ەكى نارق.

ءبىر-بىرىنە ءىسى شارپ،

ادال، ارام دەگەن بار،

اجىراپ تۇرعان ەكى پارق» – دەپ الدىن الا ساقتاندىرعان.

مايلىقوجا اقىننىڭ قاي ولەڭ­دەرىن، جىر-تەرمەلەرىن الساق تا حا­لىق­تى بىرلىككە، ىنتىماققا، ادال­­دىققا، يماندىلىققا باعىت­تاپ وتىر­عان. جاماندىقتان بويىن اۋلاق ۇس­تاپ، جاقسىلىققا، ەڭبەككە باعىتتاپ وتىر­عان جال­قاۋ­لىق، ارام ىسكە جانى قاس، ار­عى دۇنيەگە بارىنشا ادال پاك بو­لىپ بارۋدى مەڭزەپ وتىرعان. سون­دىقتان دا مايلىقوجا شىعار­ما­لارىن تۇگەل وقىعان عالىمدار «كۇن­گەي بەتكەيىنىڭ ابايى» دەپ كەتكەن.

«قازداي قالقىپ ەرىنبەي،

ولەڭ تەردىم جاسىمنان.

مايلىقوجا، ق ۇلىنشاق –

ءپىرىم ەدى باس ۇرعان» – دەپ جىر الىبى جامبىل بابامىز مايلىقو­جانى ۇستاز تۇتقان.

بيىلعى جىلدى ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆ پەن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جامبىل جا­باەۆتىڭ 175 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ «جامبىل جىلى» دەپ اتادى. وسى جامبىل بابامىز ءپىر تۇ­تىپ، ۇستاز قىلعان، مايلىقوجا اتا­مىزدىڭ اتىن­دا اۋىز تولتىرىپ ايتار ءبىر مەكتەپ نە كوشە اتى جوق. قاراتاۋ جىرشىلىق ونە­رىنىڭ باستاۋى بولعان، تولعاۋى توقسان قىزىل تىلىنەن ۇرپاعىنا وسيەت بولىپ جىر قۇيىلعان مايلىقوجا اتامىزعا وسى نۇر-سۇلتان قالاسىنان ءبىر كوشە اتى بەرىلسە، بابامىزدى ۇمىتپاي ۇر­پاعىنا دارىپتەپ، ەسىمى ەل ەسىندە ساق­تالعان بولار ەدى. ءوزى تۋ­عان اۋى­لىن­داعى ۇلكەن مەكتەپكە ماي­لى­­قوجا ەسىمىن بەرسە جانە قا­زىرگى تاڭ­­دا اتامىزدىڭ ۇرپاقتارى شو­عىر­­لانىپ وتىرعان جەرى سارىاعاش اۋدانىنداعى جاڭاتۇرمىس ەلدى مە­كەنى مايلى­قوجانىڭ اتىمەن اتالسا دەگەن ءوتىنىشىمىز بار.

بىلتىر مايلىقوجا سۇلتان­قوجا ۇلىنىڭ تۋعانىنا 185 جىل تولدى. وكىنىشكە قاراي، پاندەمياعا بايلانىستى جوس­پار­لانعان كوپ مادەني شارالار ىسكە اسپادى. تۇر­كىستان قالاسىندا ونلاين تۇرىندە عانا عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسىن­داي ءىس-شاراعا مەملەكەت تا­راپى­نان قولداۋ كور­سەتسە، رەسپۋب­ليكا كولە­مىندە كىتاپتارىن شىعارىپ، ماي­­­لىقوجادان قالعان مول مۇرا حا­لىققا جەتىپ، بابالار الدىن­داعى پارى­زىمىزدىڭ ورىن­دالعانى بولار ەدى.

ءاسىلحان وسپان ۇلى جازىپ جينا­عان دۇنيەلەردى بالاسى ەرالى ءاسىل­حان ۇلى 2005 جىلى قىزدىڭ جي­عان جۇگىندەي ەتىپ، از كولەمدە باسىپ، تۇركىستان وبلىسىنا عانا تا­رات­تى. بۇل ورايدا ءتۇرسىنالى اينا­­بەك­ ۇلى  اتامىز قولجازبانى اۋدارۋ­­دا كوپ ەڭ­بەك ەتكەنىن ايتا كەتپەسەك قيا­نات بولادى. مىنە، وسى جي­ناق­تاردى تۇر­كىستان وبلىسىنا ەكسپەديتسياعا بارىپ قولجازبالاردى الىپ كەلىپ، بۇ­گىنگى كۇنى باسپاعا دايىنداپ وتىرمىن. وسى ەڭبەكتىڭ جارىققا شىعۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلسە دەگەن نيەتىمىز بار.

بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىن­داعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەر­سيتەتىندە ءداستۇرلى جىر ءبولىمى اشىلدى. ەندى ۋنيۆەرسيتەت ستۋ­دەنتتەرىنە  مايلىقوجا جىر-تەرمەلەرىن وقىت­ساق، قاراتاۋ ول­كەسىنىڭ جىر-تەرمە كلاسىنىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ، كوسەگەسى كوگە­رەر ەدى. بۇل حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسى ءھام بابالاردىڭ اما­ناتى. ونى قاز-قالپىندا ۇر­پاققا جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ مەرەيلى مىن­دەتىمىز!

 

ەلىكباي يسا،

 جىرشى-تەرمەشى،

قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىر-تەرمە

كلاسىنىڭ ۇستازى                                                                                                      

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار