ايماقتار • 02 ناۋرىز، 2021

سىرداريا بيىل دا سارقىلىپ تۇر

378 رەت كورسەتىلدى

كوكتەم جاقىنداعاننان-اق سىرداعى ەگىنشى قاۋىمنىڭ قاربالاسى كوبەيەدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ۋاقىتتا وزەن ارناسىنىڭ تومەندەپ كەلە جاتقانى ديقاننىڭ كوڭىلىنە ءدۇدامال ءتۇسىرىپ تۇر. اسىرەسە، جەر بەتىنە قىلتيىپ شىققاننان سۋدا تۇراتىن كۇرىش ەگىستىگىنىڭ ەرتەڭى ب ۇلىڭعىرلاۋ.

جالپى، سۋدىڭ تاپشىلىعى 2018 جىلدان بىلىنە باستاعان. ودان كەيىنگى جىلى دا جاعداي جاقسارىپ كەتە قويعان جوق. ەگىنشىلەر بىلتىرعى ماۋسىمنان دا اۋپىرىمدەپ شىقتى. ماماندار بولجامىنشا، بيىلعى ماۋسىم دا وڭاي بولايىن دەپ تۇرعان جوق.

شاردارادان جوعارى تۇر­عان توقتوعۇل، ءاندىجان، باحري توچيك جانە شارباق سۋ قوي­مالارىنداعى جينالعان كولەم بىل­تىرعىدان كوپ تومەن. وت­كەن جىلى وسى ۋاقىتتا شار­داراعا جوعارىدان سەكۋندىنا 780 تەكشە مەتر سۋ ءتۇسىپ تۇر­سا، قازىرگى دەڭگەي ودان ەكى ەسەگە جۋىق از – 400 تەكشە مەتر. بىل­تىر قاراشادا وتكەن مەم­لە­كەتارالىق كوميسسيا وتىرى­سىندا جەلتوقسان مەن وسى جىل­عى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن وزگە مەملەكەتتەردەگى سۋ قوي­مالارى ارقىلى بىزگە 7،3 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلەتىنى بولجانعان ەدى. بۇل قازىر 77 پايىز عانا ورىندالىپ تۇر. مۇنداي كەزدە كوكتەن تۇسكەن ىل­عالدىڭ دا كومەگى كوپ بولاتىن. بىراق وزبەكستان مەن قىر­عىزستانداعى گيدرومەت قىز­مەتىنىڭ مالىمەتىنشە، بيىل جاۋىن-شاشىن بىلتىرعىدان 30-40 پايىزعا از بولادى.

جەرگىلىكتى اكىمدىك تە تاپ­شىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ قا­مىن جاساپ-اق جاتىر. بيىل كۇرىش ەگىستىگىنىڭ كولەمى ەداۋىر ازايعان. سىرداعى باستى داقىل 84،4 مىڭ گەكتارعا عانا ەگىلەدى. ەسەسىنە ءداندi، مايلى، مال ازىق­تى، كارتوپ، كوكونiس، باقشا دا­قىلدارىنىڭ كولەمى ۇلعايادى.

 جۋىردا قىزىلورداعا وسى ماسەلەگە وراي ارنايى كەل­­گەن ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمي­نيس­­ترى سەرىك قوجانيازوۆ وب­لىس­تىڭ ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭ­گە ار­نالعان دايىندىق جۇمىس­تارىن تالقىلاعان ماجىلىسكە قاتىستى. جيىندا اگرارلىق سالا، ارال-سىرداريا باسسەين­دىك ينسپەكتسياسى، «قازسۋ­شار» رمك قىزىلوردا فيليا­لىنىڭ باسشىلىعى حابارلاما جاساپ، اۋداندارداعى جاعداي سەلەكتورلىق بايلانىس ارقىلى باياندالدى. ەگىن شا­رۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ءىرى قۇرىلىمدار وكىلدەرى ۇسىنىس-پىكىرلەر ايتتى.

«قازسۋشار» رمك قىزىلوردا فيليالىنىڭ ديرەكتورى حاميت بەيىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، سۋ بەرۋ ناۋقانىنا دەيىن 21،9 شاقىرىم كانالعا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ودان بولەك، وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى مەن اۋدان اكىمدىكتەرىنە ەگىلەتىن ەگىس كولەمىن ينديكاتيۆتىك جوسپاردان اسىرماۋ قاجەتتىگى جونىندە ەسكەرتۋ حاتتار جىبەرىلدى. فيليال باسشىسى بيىل ارتىق ەگىلگەن ەگىستىك ءۇشىن سۋ جەتكىزىپ بەرۋ قىزمەتىنە شارت جاسالمايتىنىن كەسىپ ايتتى.

اۋدانداردا دا ماسەلەلەر ءالى كوپ. مىسالى، بىلتىرعى ەگىس ماۋسىمىنان امالداپ شىق­قان جاڭاقورعاندا توسپا جوق. داريا ارناسى تومەندەگەن جىلدارى ايماقتى سۋلاندىرىپ وتىرعان كەلىنتوبە كانالىنا سۋ كوتەرىلمەي قالادى. اۋدان اكىمى رۋسلان رۇستەموۆ كەلىنتوبەمەن قاتار 3-4 ارنانىڭ تازالانۋى قاجەتتىگىن ايتتى. جاڭاقورعاندىق ەگىنشىلەردە ء«تيىستى ورىندار توسپا سالۋدى نازاردان تىس قالدىرماسا» دەگەن تىلەك بار.

«ايتەك» سۋ تورابىندا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقاندىقتان بىلتىر قازالى اۋدانىنا داريانىڭ ەسكى ارناسى ارقىلى سۋ جەتكىزىلدى. ۇزاق جىلداردان بەرى تولىپ اق­پاعان قاراوزەك بويىنداعى كولدەر جۇيەسىنە سۋ باردى. بىراق اۋدانداعى كۇرىشتىك القاپقا سۋ 15-20 كۇن كەش جەتتى. كوكتەمدە كە­شىككەن ءار كۇننىڭ كۇزگى نەسىبەنى ورتايتىپ تاستايتىنى بەلگىلى عوي.

ارال-سىرداريا باسسەيندىك ينسپەكتسياسى سۋ كودەكسىنىڭ 82 بابىنا سايكەس ليميت بەلگىلەيدى. ليميت دەمەكشى، ەگەر شارداراعا جوعارىدان تۇسەتىن سۋ كولەمى ارتپاسا سۋ قويماسىنان الاتىن ۇلەسىمىز كەمىپ كەتۋى مۇمكىن. ينسپەكتسيا جەتەكشىسى سەيىلبەك نۇرىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، كا­سىپكەرلىك كودەكسىنىڭ 138 بابى بويىنشا بۇلارعا باقىلاۋ فۋنكتسياسى جۇكتەلگەن. ينسپەكتسيا ماماندارى باقىلاۋمەن قاتار قاداعالاۋ دا قاتار ءجۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سوندا تاپشى سۋدى تالان-تاراجعا سالىپ وتىرعاندار قاتارى ازايار ەدى.

وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان شامەنوۆ سوڭعى 3 جىل­دا سۋ تاپشىلىعىنان تا­بيعي كولدەر جۇيەسىنە قاجەتتى مولشەردى تولىق الۋ مۇمكىن بولماي وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. وسىنىڭ سالدارىنان ارالدان كەيىنگى ءىرى سۋ ايدىنى قامباش كولى تارتىلىپ، جاعالاۋىنان 250 مەترگە دەيىن شەگىنىپ كەتكەن. جىل سايىن مىڭداعان تۋريستەن بوسامايتىن كول جاعالاۋى قازىر قۇلازىپ جاتسا، جاقىن اۋىلدار كەپكەن كولدىڭ ۇلتانىنان ۇشقان قۇمعا كومىلىپ وتىر. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە دالانىڭ كۇمىس القاسىنداي اۋقىمدى اي­دىننىڭ از جىلدا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشۋى دا عاجاپ ەمەس.

سارقىلىپ تۇرعان سىرد­ا­ريانىڭ احۋالى تالقىلانعان جيىندا بار ماسەلە اشىق ايتىلدى. ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ ءبارى جيناقتالىپ ەكولوگيا، گەو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنە ۇسىنىلادى. سوعان وراي جۇمىس جوسپارى جاسالادى.

بۇل ناپاقاسىن جەردەن تەر­گەن ەگىنشى جۇرت ەرتەڭ سۋ تاپ­شىلىعىنان قينالىپ قال­ماۋى ءۇشىن قولعا الىنعان امال. ال ترانسشەكارالىق وزەنگە قاتىستى تۇيتكىل جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سۋ ءبولىنىسى قاتاڭ ساقتالعاندا عانا تارقاماق.

 

قىزىلوردا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اراق ساتىلمايتىن اۋدان

ايماقتار • كەشە

ەرلىككە تولى سۋرەتتەر

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار