بولاشاق بوكس جۇلدىزى 1932 جىلدىڭ 8 مامىرىندا اقش-تىڭ اركانزاس شتاتىندا دۇنيەگە كەلدى. سول كەزدەگى بارلىق قارا ناسىلدىلەر سەكىلدى ليستوندار وتباسى دا كەدەيلىكتىڭ ازابىن ابدەن تارتتى. اكەسى ءتوبيدىڭ ەكى ايەلى بولدى. العاشقىسى 15 نارەستەنى دۇنيەگە اكەلسە, ەكىنشىسى 10 بالا تاپتى. سونني سول شاڭىراقتاعى 24-ءنشى پەرزەنت. ولاردىڭ بارلىعى دا ءوز بەتتەرىنشە ءوستى. ويتكەنى ىشىمدىككە ابدەن سالىنعان ءتوبيدىڭ ولاردى باعىپ-قاعۋعا مۇرشاسى بولمادى. ول اراققا سىلقيا تويىپ الىپ, ايەلدەرىن الما-كەزەك سابايتىن. اكەلەرىنىڭ قاھارىنان قورىققان ۇلدارى مەن قىزدارى كوپ جاعدايدا ۇيدەگى جىلى توسەكتە ەمەس, مال قورادا نەمەسە دالادا اشىق اسپان استىندا تۇنەيتىن. وسىنداي ازاپقا شىداي الماعان ەكىنشى ايەلى ەكى-ءۇش بالاسىن جەتەكتەپ, ميسسۋري شتاتىندا ورنالاسقان سەنت-لۋيس قالاسىندا تۇراتىن تۋعان-تۋىستارىنا كوشىپ بارادى.
سودىر اكەسىنەن كوپ تاياق جەگەن ءسوننيدىڭ دە شىدامى تاۋسىلادى. ءبىر كۇنى ول اناسىن ىزدەپ, سەنت-لۋيسكە ساپار شەگەدى. ۇلكەن شاھارعا كەلگەن كەزدەن باستاپ, بوزبالا تەرىس جولعا تۇسەدى. قىلمىستىق توپ قۇرىپ, ۇرلىق ىستەيدى, پاتەرلەر مەن ءتۇرلى مەكەمەلەردى تونايدى, توبەلەس كەزىندە سۋىق قارۋ قولدانىپ, قارسى كەلگەندەرگە تاپانشا كەزەندى. اقىرى ءىستى بولىپ, 17 جاسىندا 2,5 جىلعا تۇرمەگە قامالادى.
تەمىر تور جاس جىگىتتى تاربيەلەي المادى. بوستاندىققا شىققاننان كەيىن دە ول جامان ادەتىنەن ارىلعان جوق. كەرىسىنشە, وجەتتىگى, بىربەتكەيلىگى, سالقىنقاندىلىعى, باتىلدىعى جانە قاتىگەزدىگىمەن كوزگە تۇسكەن ليستوننىڭ قىلمىس الەمىندە بەدەلى كۇرت ارتتى. سەنت-ءلۋيستىڭ نەبىر باۋكەسپە ۇرىلارى مەن باسبۇزارلارىنىڭ بارلىعى دا سوننيمەن ساناساتىن. تىپتەن ول اتاقتى گانگستەر فرەنكي كاربونەنىڭ وزىمەن دوس بولعان دەگەن دە سىبىس بار.
تۇرمەدەن شىققان بەتتە سونني تاعى دا ۇرىنادى. بىردە تاكسي توقتاتىپ, ۇيىنە بارا جاتقاندا كولىكتى پوليتسەيلەر توقتاتادى. قۇجاتتاردى تەكسەرۋ بارىسىندا ءتارتىپ ساقشىسى جۇرگىزۋشىگە ءجون-جوسىقسىز كيلىگەدى. سونني مۇساپىرگە اراشا تۇسپەك بولعان ەدى, زاڭ قىزمەتكەرى ونىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتادى. ليستون اۋەلدە ۇندەمەدى. ال پوليتسەي قويار ەمەس. ول ونى «قارا ءناسىلدى قاراقشى» دەپ بالاعاتتايدى. سول كەزدە ءسوننيدىڭ سول جۇدىرىعى ساقشىنىڭ يەگىنە ساق ەتە قالدى. ەكى بۇكتەتىلىپ تۇسكەن ساقشى قارا جولدىڭ بويىندا ۇزاق ۋاقىت بويى ەس-ءتۇسسىز جاتتى. ءسويتىپ ليستون ەكىنشى رەت تەمىر تورعا جابىلادى.
تۇرمەنىڭ ءوزىنىڭ جازىلماعان زاڭى بار. ول وتە قاتال زاڭ. تەمىر قاپاستا كىم مىقتى, سول ۇستەمدىك جۇرگىزەدى. وسالدار مىقتىلاردىڭ بۇيرىعىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس. سونني دە كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قالعىسى كەلمەيدى. كۇش-قۋاتى بويىنا سىيماي جالىنداپ تۇرعان جاس جىگىت تە قاسىنداعىلارعا ءامىرىن جۇرگىزگىسى كەلدى. سول ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن قارا جۇمىستان بوساعاندا قاپ ۇرىپ, تەمىر-تەرسەك كوتەرىپ ماشىقتاندى. دەنەسى كادىمگىدەي شيرىعىپ, سوققان جەرىن ويىپ تۇسىرەتىندەي دەڭگەيگە جەتتى. اسىرەسە, ونىڭ سول قولىنىڭ جويقىندىعى تاڭداندىراتىن. ءسوننيدىڭ سولاقايىنىڭ ءدامىن تاتقان تالاي تارلانبوز ەسىنەن تالىپ جاتقانىن كوزى قاراقتى كورەرمەندەر ءالى ۇمىتا قويماعان بولار.
ەكىنشى مارتە تۇرمەگە تۇسكەن ليستوننىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. سول كەزدە ول ءوزىنىڭ بويىنداعى بۇلا كۇشتى بەكەر بوسقا سارقىعانشا, سپورتپەن اينالىسۋدىڭ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەنىن ءتۇسىندى. ويتكەنى شارشى الاڭعا تەك قارسىلاسىڭدى ۇرىپ-سوعۋ ءۇشىن عانا شىقپايسىڭ. ءار جەكپە-جەكتە جەڭىسكە جەتسەڭ, سىياقى الاسىڭ. سول ارقىلى ماتەريالدىق جاعدايدىڭدى دا تۇزەۋگە مۇمكىندىك بار. سونى قاپەرىنە مىقتاپ تۇيگەن سونني تۇزەۋ مەكەمەسىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءدىن قىزمەتكەرى الويس ستيۆەنستىڭ قول استىندا جاتتىعىپ, جۇدىرىقتاسۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعادى.
1952 جىلى تۇرمەدەن بوساعان سونني بىلىكتى باپكەر دجونني تاكو جەتەكشىلىك ەتەتىن بوكس زالىنا كەلەدى. سول جەردە جاتپاي-تۇرماي جاتتىقتى. العاشىندا توماعا-تۇيىق جۇرەتىن جىگىت بىرتە-بىرتە باپكەرىنە سىر اشاتىن بولدى. وڭاشادا ءوزىنىڭ بالالىق شاعى, اكەسىنەن كورگەن ازابى, باسىنان كەشكەن وقيعالارى تۋرالى تاكوعا تاپتىشتەپ تۇرىپ اڭگىمەلەپ بەرەتىن. ءيا, دجونني دە ءسوننيدىڭ «تەگىن جىگىت» ەمەستىگىن ءىشى سەزەتىن. دۇرىستاپ باپتاساڭ, داپ-دايىن چەمپيون. تەك ءتىلىن تاۋىپ, وڭ باعىت بەرۋ كەرەك. وسى جايتتىڭ بارلىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن تاكو وعان بار بىلگەنىن ۇيرەتەدى.
قىراعى باپكەر قاتەلەسپەگەن ەكەن. العاشىندا اۋەسقويلار اراسىندا كۇش سىناسقان سونني قىسقا عانا مەرزىم ارا-
لىعىندا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزەدى. اتاپ ايتساق, 1952 جىلى چيكاگودا ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇراتىن «التىن قولعاپ» تۋرنيرىندە باس جۇلدەنى ولجالادى. فينالدىق سايىستا ول اناۋ-مىناۋ ەمەس, حەلسينكي وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى ەدۆارد ساندەرستىڭ وزىنەن باسىم ءتۇستى. سونداي-اق ءتۇرلى حالىقارالىق تۋرنيرلەردە اقش چەمپيوندارى دجۋليۋس گريففين مەن لۋ گرافف, ەۋروپا بىرىنشىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى گەرمان شرايباۋەر سىندى ساڭلاقتاردى سابايدى.
1953 جىلدىڭ كۇزىندە سونني ليستون كاسىپقوي رينگتەگى تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىن وتكىزىپ, دون ءسميتتى ءبىرىنشى راۋندتا-اق ۇرىپ جىعادى. ءبىر جىلدا سەگىز جەكپە-جەك وتكىزگەن ول جەتى رەت جەڭىسكە جەتتى. ليستون تەك مارتي مارشالعا ۇپاي سانىمەن ەسە جىبەرەدى. ەسەسىنە ودان كەيىن اقش بوكسشىسى قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىرىپ, سان ميلليون جانكۇيەردىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. ءبىر كەرەمەتى, 1955-1963 جىلدار ارالىعىندا قاتارىنان 29 رەت رينگكە كوتەرىلگەن ول بارلىق باسەكەنى ءوز پايداسىنا شەشتى. جانە دە بۇل جەڭىستەردىڭ بىردە-بىرەۋى ەش كۇمان تۋعىزعان جوق. وسى ورايدا «بۇرىندارى مەن كوشەدە ادامداردى سوققىعا جىققانىم ءۇشىن تالاي رەت ءىستى بولىپ, تۇرمەگە قامالدىم. قارابەت بولىپ, ەلدىڭ قارعىسىن الدىم. ال قازىر رينگتە ادامداردى وڭدىرماي ساباعانىم ءۇشىن اجەپتاۋىر اقشا الامىن. سونىمەن قوسا, ماقتاۋ سوزدەر ەستىپ, ەلدىڭ العىسىنا بولەنىپ ءجۇرمىن. مىنە, ءومىر دەگەن وسى!», دەپ ءسوننيدىڭ ازىلدەگەنى بار.
ليستوننىڭ داڭقى شارتاراپقا تەز تارالعانىمەن, جانكۇيەرلەر وعان بىردەن جىلى قاباق تانىتا قويمادى. جانكۇيەرلەر وعان ءتۇرلى لاقاپ اتتار قويۋدان جالىقپادى. «گانگستەر», «كينگ كونگ», «جىرتقىش», «قارا مايمىل», «تاس ءداۋىرىنىڭ ادامى» دەگەن اتاۋلاردىڭ بارلىعى دا سوننيگە قاراتىلىپ ايتىلدى. بىرنەشە رەت تۇرمەگە ءتۇسىپ, قىلمىس الەمىمەن بايلانىسى بار ادامنىڭ زور بەدەلگە يە بولىپ, ۇلدە مەن بۇلدەگە ورانۋىن قوعام قابىلداي المادى. ال بوكسشىنىڭ ءوزى ونداي الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە اسا ءمان بەرمەيتىن. ونىڭ ويى – تەك چەمپيوندىق ءتاجدى يەلەنۋ ەدى.
ايتقانداي-اق, ءاربىر جەڭىس ونى التىن بەلبەۋگە جاقىنداتا ءتۇستى. اقىرى, 1962 جىلى سونني ليستون الەم چەمپيونى فلويد پاتتەرسونمەن كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە يە بولدى. قوس تارلاننىڭ ايقاسى چيكاگودا ۇيىمداستىرىلدى. الايدا بۇل كورىنىستى «ايقاس» دەپ ايتۋعا دا كەلمەيدى. التىن بەلبەۋ ساراپقا سالىنعان سايىستا پاتتەرسون وعان قارسىلىق كورسەتىپ تە جارىتپادى. كەزدەسۋ ءبىرىنشى راۋندتا-اق اياقتالدى. الەم چەمپيونىن تۇعىردان تايدىرۋ ءۇشىن نەبارى 126 سەكۋند جەتكىلىكتى بولدى. ءسويتىپ اسا اۋىر سالماقتىڭ التىن بەلبەۋى سونني ليستونعا بۇيىردى.
اراعا ءبىر جىل سالىپ, قارىمتا كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلدى. بىراق لاس- ۆەگاستا وتكەن كەزدەسۋدىڭ چيكاگوداعى جەكپە-جەكتەن ەش ايىرماشىلىعى بولمادى. ءبىرىنشى راۋند بەل ورتاعا جەتكەن تۇستا پاتتەرسون تاعى دا جەر قۇشىپ جاتتى. بۇل باسەكە بار-جوعى 130 سەكۋندقا سوزىلدى. سول ساتتە سپورتسۇيەر قاۋىم «اركانزاستىڭ ايۋىن» الداعى بەس-التى جىلدا ەندى ەشكىم توقتاتا المايدى دەپ توپشىلادى.
الايدا ول ءسات ۇزاق كۇتتىرمەدى. التىن بەلبەۋدى يەلەنگەنىنە جارتى جىلدان ەندى اسقاندا سويقان سوققىلى ءسوننيدى ساباسىنا تۇسىرەتىن ساڭلاق تابىلدى. ول – كاسىپقوي بوكستىڭ بولاشاق كورولى كاسسيۋس كلەي ەدى. ليستوننىڭ داڭقى دۇركىرەپ تۇرعان شاعىندا ءلۋيسۆيلدىڭ تۋماسى چەمپيوندى سان مارتە جەكپە-جەككە شاقىردى. ءوز-ءوزىن جارنامالاۋدى ۇناتاتىن جىگىتتىڭ بۇل ارەكەتىن جانكۇيەرلەر اۆانتيۋرلىك قادام دەپ ەسەپتەدى.
العا قويعان ماقساتىن جۇزەگە اسىرماي تىنىم تاپپايتىن كلەي اقىرى ليستونمەن ايقاسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. قوس ساڭلاق 1964 جىلدىڭ 25 اقپانىندا مايامي-بيچتە كۇش سىناستى. كوپشىلىك سونني جەڭەدى دەپ جورامالدادى. بىراق التىنشى راۋندتان كەيىن «قولىم كوتەرتپەيدى, كوزىم كورۋدەن قالدى» دەگەن جەلەۋمەن الەم چەمپيونى جەكپە-جەكتى جالعاستىرۋدان باس تارتتى. ءسويتىپ ليستون التىن بەلبەۋدەن ايىرىلدى...
كەيىپكەرىمىز 1970 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا 39 جاسقا قاراعان شاعىندا جۇمباق جاعدايدا كوز جۇمدى. بىرەر كۇن توركىنىندە قوناقتا بولعان ايەلى ۇيىنە ورالعان بەتتە كۇيەۋىنىڭ ءولى دەنەسىن كورىپ, دەرەۋ پوليتسياعا حابارلايدى. بىراق ايگىلى بوكسشىنىڭ نەدەن نەمەسە كىمنىڭ قولىنان ولگەنى ءالى كۇنگە دەيىن انىقتالعان جوق. وسى وقيعا جايىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن سان ءتۇرلى اڭگىمەلەر وربۋدە. بىرەۋلەر «ليستون ەسىرتكى زاتتاردى مولشەردەن تىس پايدالانعان. سودان جۇرەگىنە سالماق ءتۇستى» دەسە, ەندى بىرەۋلەر ء«سوننيدىڭ تۇبىنە جەتكەن ءوزىنىڭ سىبايلاستارى. ونى ولتىرگەن مافيانىڭ مۇشەلەرى» دەگەن ءۋاجدى العا تارتتى.
مىنە, 1953-1970 جىلدارى شارشى الاڭدى شايقاعان اقش-تىڭ اتاقتى بوكسشىسىنىڭ تاعدىرى وسىنداي.
