رۋحانيات • 17 اقپان، 2021

جانسەبىل تاعدىرلى رەجيسسەر

662 رەت كورسەتىلدى

جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك اڭگىمەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا 1991 جىلى تۇسىرىلگەن «جانسەبىل» ءفيلمىن كورمەگەن، بىلمەيتىن كورەرمەن كەمدە-كەم. سونداعى، اسىرەسە، اكتەر قاسىم جاكىباەۆ سومداعان «ابىرالىعا باراتىن كىم بار، ابىرالىعا باراتىن كىم بار؟» دەپ جانۇشىرا تەمىر جول ۆوكزالىندا ايقايلايتىن، قوس اياقتان بىردەي ايىرىلعان دارمەنسىز قاريا بەينەسى ءفيلمدى كورگەننىڭ كوز الدىنان وڭاي كەتپەيدى، جۇرەگى بار جاننىڭ جانارىن ەرىكسىز جاساۋراتادى. «قاسىم جاكىباەۆ «جانسەبىلدى» اشتى، «جانسەبىل» قاسىم جاكىباەۆتى اشتى» دەگەن تىركەستىڭ بۇگىندە قاناتتى سوزگە اينالعانى سول سەبەپتى دە بولار. ايتەۋىر، بۇل كينونى قاسىم جاكىباەۆسىز ەلەستەتە المايتىنىمىز اقيقات. دەسەك تە، «جانسەبىل» جايلى وربىگەن اڭگىمە ورايىندا جاكىباەۆتىڭ جۇلدىزىن جاققان جانە ءبىر جاندى ەستەن شىعارۋعا حاقىمىز جوق. ول – فيلم رەجيسسەرى اياعان ءشاجىمباي.

ستسەناري

«جانسەبىلگە» دەيىن ءوزىن تەك دەرەكتى فيلم جانرىندا دالەلدەگەن رەجيسسەر العاشقى ءتول كوركەم فيلمىنە ىشتەي ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ كەزەكتى سانىنان سول كەزدەگى جاس جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «جانسەبىل» اڭگىمەسىن وقىپ، بىردەن شىعارما اۆتورىن ىزدەۋگە كىرىسەدى. ول ءساتتى شىعارما اۆتورى بىلاي دەپ ەسكە الادى:

– اياعان تابيعاتىنان ىزدەنگىش ەدى. ۇنەمى وي ۇستىندە، تولعانىستا جۇرەتىن. ءاۋ باستاعى ماماندىعى جۋرناليست بولعاننان كەيىن بە ەكەن، ۇلت تاعدىرى، ادام جانىنا قاتىستى دۇنيە كورسە، جانىپ تۇسەتىن. «ىزدەگەنگە سۇراعان» دەگەندەي، «جانسەبىلمەن» تانىسقان كەزدە دە وسى ءبىر قاسيەتى قيالىنا قانات ءبىتىرىپ، بىردەن كينو تۇسىرۋگە بەكىنىپ، ارنايى ىزدەپ كەلىپ، مەنەن اتالعان اڭگىمە جەلىسىمەن ستسەناري جازىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. ءسويتىپ، «تاۋەكەل!» دەپ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. «جانسەبىلدى» اياعان جانىن جالداپ ءجۇرىپ ءتۇسىردى. ءبىر قىزىعى، بۇل ءفيلمدى بۇگىنگى كينو ماماندارى، سىنشىلار مەنسىنبەيدى. سوعان قاراماستان كارتينا ءالى كۇنگە دەيىن تەلەارنالاردان قايتالانىپ كورسەتىلەدى. كينونىڭ تۇسىرىلگەنىنە، مىنە، بيىل تۋرا 30 جىل وتسە دە، تاۋەلسىزدىكپەن تۇيدەي قۇرداس تۋىندىنى كورىپ وتىرىپ كوزىنە جاس الاتىن ادامداردى ءالى دە ءجيى كەزدەستىرۋگە بولادى. ويتكەنى اياعان تۋدىرعان ونەردە ءومىر بار ەدى. راس، «جانسەبىلدى» اسا شەبەر تۇسىرىلگەن كينو دەپ ايتا الماس ەدىم، كەم-كەتىك، ولپى-سولپى جەرلەرى بار، مويىندايمىن. بىراق ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە جەتكىلىكتى: اقشا جەتپەدى – ءبىر، تەحنيكا جەتپەدى – ەكى، ءتۇسىرىلىم كەڭەس زامانى تاراپ، نارىققا كوشىپ، ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ ۇلگەرمەگەن قيىن كەزەڭمەن تۇسپا-تۇس كەلدى – ءۇش. وسىنداي قيىندىقتاردى تويتارا ءجۇرىپ جارىققا شىققان ءفيلمنىڭ ارعى جاعىندا رەجيسسەر اياعان ءشاجىمبايدىڭ جانكەشتىلىگى مەن ەرەن ەڭبەگى جاتىر، – دەپ اقتارىلدى قالامگەر.

 

اكتەرلەر قالاي تاڭدالدى؟

اكتەر تاڭداۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە رەجيسسەر ۇزاق ىزدەندى. ال ايتۋلى ءفيلمنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى ءھام تىرەگىنە اينالعان مۇقاتاي رولىنە قاسىم جاكىباەۆتىڭ بەكىتىلۋى تىپتەن قىزىق. ءاۋ باستا رەجيسسەر تاڭداۋى نۇرجۇمان ىقتىمباەۆقا تۇسەدى. ستسەناريدى وقىپ، ماتەريالدى بىردەن ۇناتقان اكتەردىڭ كوز الدىنا سۇراپىل جىلدارداعى قازاقتىڭ تاۋقىمەتكە تولى تاعدىرى، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ نەبىر بوزداعىنان ايىرىلىپ، قايعىدان قان جۇتقان كەزدەر كولبەڭدەپ وتە بەرەدى. مۇقاتاي ءرولىن قانشا ۇناتسا دا، الايدا سانا سارابىنا سالا كەلە ول بەينەدە ءوزىن كورە الماعان نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ ۇسىنىستان باس تارتادى. رەجيسسەرگە: «شىراعىم-اۋ، مەنىڭ 100 كەلى دەنەمدى ءبىر كەمپىر سۇيرەي المايدى. مەنى، ءتىپتى، سەن دە سۇيرەي المايسىڭ. كەمىندە ءتورت كەمپىر سۇيرەمەسە، جالعىز كەمپىردىڭ ءالى كەلمەيدى»، دەپ، ويىنداعى اكتەر قاسىم جاكىباەۆتى ۇسىنادى. ءسويتىپ، ارىپتەس كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا مۇقاتاي شال رولىنە قاسىم جاكىباەۆ بەكىتىلەدى.

ال كەمپىر بەينەسىنە تاڭداۋ العاشىندا كسرو حالىق ءارتىسى نوننا مورديۋكوۆاعا تۇسكەن. ستسەناريمەن ەتەنە تانىسىپ شىققان ايگىلى اكتريسا ءوزىنىڭ كەلىسىمىن دە بەرەدى. تەك ءبىر عانا شارت قويادى. ول – ۋاقىت. باسقا فيلمگە ءتۇسىپ جاتۋى سەبەپتى ءتۇسىرىلىم ۋاقىتىن ءسال شەگەرە تۇرۋدى وتىنەدى. الايدا جۇمىس باستالىپ كەتكەن سوڭ، ءتۇسىرىلىم، جوسپار كۇتپەيدى عوي. امالسىز باسقا اكتريسا ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى. ءسويتىپ، شىعارماشىلىق توپ نوننا مورديۋكوۆانىڭ وزىمەن اقىلداسا وتىرىپ، بەلارۋستىق بەلگىلى كينو مامانى گالينا ماكاروۆاعا توقتالادى. وسىلايشا، گالينا ماكاروۆا، قاسىم جاكىباەۆ، كەڭەس نۇرلانوۆ، باقىتجان الپەيىسوۆ، كاماليا بايتىلەۋوۆا باستاعان تالانتتى اكتەرلەر شوعىرى وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن الىپ شىقتى. ونى كەزىندە اكتەر قاسىم جاكىباەۆتىڭ فيلم تۇسىرىلىمىنە قاتىستى ايتقان سىرعا تولى مىنا ءبىر ەستەلىگى بەكىتە تۇسەدى: «بىردە ءتۇسىرۋ الاڭىندا ءارى-بەرى وتكەن پويىزدىڭ ارتىنان جۇگىرە-جۇگىرە شارشاپ، دەم الدىق. كۇننىڭ قايناعان كەزى، ىستىق، ءارى-بەرى جۇگىرگەننەن گاليا دا، مەن دە شارشاپ، دىڭكەلەپ وتىرمىز. تەرلەپ كەتتىم دە: «باسىمداعى تاقيامدى الشى»، دەپ گالياعا ايتىپ ەم، ول قالپاعىمدى الىپ الدىما قويا سالدى. ءبىر كەزدە جانىمىزدان ءوتىپ بارا جاتقان جەتى-سەگىز جاسار قىزى بار كەلىنشەك تاقياما تيىن تاستادى. سويتسەم، باس كيىمىم شالقالاپ قالعان ەكەن. سودان جەتەگىندەگى قىزى اناسىنىڭ قۇلاعىنا بىردەڭە دەپ سىبىرلاپ، كەرى بۇرىلدى دا، قايتادان ءۇش سوم تاستاپ جونىنە كەتە بەردى. سوندا ماعان «مەنىڭ مىنا كەيپىم تازا قايىرشىعا ۇقساعانى، شىن مانىندە وبرازدىڭ شىنايى شىعىپ جاتقانى عوي» دەگەن وي كەلدى».

مۇقاتاي شالدىڭ ءپروتوتيپى كىم؟

وزەگى ءومىردىڭ وزىنەن ورىلگەن ءفيلمنىڭ ەندى شىنايى ومىرمەن بايلانىسىنا كەلسەك، وندا البەتتە مۇگەدەك قاريا بەينەسىنەن اينالىپ وتە الماسىمىز انىق. ويتكەنى مۇقاتاي قارت بەينەسى ويدان قۇراستىرىلعان كوپ فيلم كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى ەمەس، شىنايى ءومىردىڭ ءوز وكىلى. ياعني «جانسەبىل» – ومىردە بولعان جاننىڭ تاۋقىمەتتى تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندى.

فيلمدەگى باس كەيىپكەر مۇقاتايدىڭ ءپروتوتيپى – بەيىمبەت مامبەت ۇلى دەگەن ادام. ول كىسى 1906 جىلى قارت قاراتاۋدىڭ ەتەگىندە پالۋاندىعىمەن اتاعى شىققان مامبەتتىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ، وردا بۇزار شاعىندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ كەتە بارادى. مايدان دالاسىندا ەكى اياعىنان بىردەي ايىرىلىپ، تۋعان جەرىنە دەنەسىنىڭ جارتىسىن سۇيرەتىپ جەتىپ، كەۋدەسىمەن ءجۇرىپ تاعدىر تاۋقىمەتىنە تويتارىس بەرگەن، تىرمىسىپ ەڭبەك ەتكەن ناعىز جانكەشتى جان. العاشقى ۇرىسى لەنينگرادتى قورعاۋدان باستالادى. 1943 جىلى دەنەسىنە جارىلعىش سناريادتىڭ جارىقشاعى ءتيىپ، قوس اياقتىڭ قارا سانىن بىردەي ج ۇلىپ الىپ كەتەدى. گوسپيتالدا ۇزاق ەمدەلەدى. مۇگەدەك كۇيىندە ەلگە ورالۋدى نامىس كورىپ ءارى بالا-شاعاعا ماسىل بولماۋدى ويلاپ، ەلگە قايتپايدى.

«1943 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن سوڭ اكەمىزدەن حات ءۇزىلدى. مايداندا قازا بولدى ما، نە جاۋ تۇتقىنىنا ءتۇستى مە، حابارسىزبىز. سويتسەك، كوكەم جاعدايى جونىندە تايىر پىرىمبەتوۆ دەگەن اۋىلداس دوسىنا حات جازىپتى. ورىنباسار اكەم كوكەمدى ىزدەمەك بولعاندا ول كىسى: «اكەڭدى ىزدەپ اۋرە بولما، ول ءتىرى» دەپ مەكەنجايىن بەردى. تايىر بەرگەن مەكەنجايعا حات جازىپ، اكەمىزدىڭ ورالۋىن وتىندىك. ءالى ەسىمدە، 1944 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا ۇيگە كوكەم بۇرىن جۇمىس ىستەپ كەتكەن فەرما باستىعى كەلىپ، كوكەمدى بۇرىنعى قىزمەتىنە قايتا قويدى. كوكەمە جەكە ماشينا بەردى. ول كەزدە باستىقتاردىڭ ءوزى دە سالت ات مىنەتىن»،  دەپ ەسكە الادى جانسەبىل تاعدىر كەشكەن اتاسى جايلى قاريانىڭ نەمەرەسى مارجان.

بەيىمبەت مامبەتوۆ – جەر جارىپ اتاعى شىقپاسا دا، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۋعان جەرىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەسىن قوسىپ وتكەن جان. 1965 جىلى جۇرەك تالماسىنان كوز جۇمادى. مىنە، تالايدىڭ جۇرەگىن قايىستىرعان مۇقاتاي قاريا وسىلايشا شىنايى ومىردە تۋعان جەرىنە ورالىپ، اۋىرلاۋ تاعدىرىنا قاراماستان، سوڭعى دەمى ۇزىلگەنشە حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتەدى.

 اياعاننىڭ ارمانى

جانىنان جارىپ شىققان «جانسەبىلىمەن» جارق ەتە قالعان رەجيسسەردىڭ سۋرەتكەرلىك سۇڭعىلالىعى، باتىلدىعىمەن قاتار، كينو الەمىندەگى قايراتكەرلىك قاسيەتى دە كوپ ايتىلادى كوز كورگەن زامانداستارى اراسىندا. قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتكەن كەلتە عۇمىرىندا سوڭىنان ۇلت ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەتىن ورەلى تۋىندىلار قالدىرىپ ۇلگەردى. سونىڭ ءبىرى – «الجير. ءبىز كۋامىز!» قوس سەريالى دەرەكتى ءفيلمى.

ءاۋ باستاعى شىعارماشىلىق جول جۋرناليستيكامەن توعىسقاندىقتان بولار، رەجيسسەر تۇسىرگەن ءار تۋىندى ۇلتتىق قۇنار مەن تامىرلى تاريحتى تەرەڭنەن تولعايدى. ءبىر عانا «الجير. ءبىز كۋامىز!» دەرەكتى-پۋبليتسيستيكالىق ءفيلمىن الىپ قاراساڭىز، زۇلمات زاماننىڭ سۇراپىل كەيپى مەن اقتاڭداق اقيقاتى كوز الدىڭىزدا كولبەڭدەيدى. جالعىز وقتىڭ قۇربانى بولىپ، قىرشىنىنان قيىلعان كەشەگى وتكەن الاشتىڭ اردا ارىستارىن ىزدەيتىن بولساڭىز دا، ءسوزسىز، اياعان شاجىمبايعا ورالاسىز. سەبەبى ول تۇسىرگەن «الجير» – ۇلكەن قۇجاتتىق دۇنيە.

– اياعان «الجير»-گە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. قانداي فيلمگە كىرىسپەسىن جان-جاقتى دايىندىقپەن كەلەتىن. «الجير»-گە دە ءسويتتى. العاش باسپاسوزدە جارىق كورگەن ارميال تاسىمبەكوۆتىڭ «جازىعى نە ەدى اپالاردىڭ؟..» دەگەن زەرتتەۋ ماقالاسىن وقىپ، قاتتى اسەرلەندى. ىلە ماقالا اۆتورىمەن جولىعىپ: «اپالاردىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە بارلىعىن ءتۇسىرىپ الۋ كەرەك»، دەپ بىردەن ىسكە كىرىسىپ كەتتى. كەيىپكەرلەرىن تىزىممەن ءجۇرىپ ىزدەپ تاۋىپ، قازاق تاريحىن قوماقتى دەرەكتىك دۇنيەمەن تولتىرىپ كەتتى.

اياعاننىڭ ارمانى كوپ ەدى. ماحامبەتتىڭ ەكرانداعى كوركەم بەينەسىن تۋدىرسام دەپ ۇنەمى وي ۇستىندە، تولعانىستا جۇرەتىن. «الجير»-دەن كەيىن «نكۆد-نىڭ بالالارى» دەگەن فيلم تۇسىرگىسى كەلەتىنىن ايتىپ، سول جولدا ۇزاق ىزدەندى. شەتەلدە بولسا دا ىزدەپ تاۋىپ، باستارىن ءبىر قوسىپ، ۇلكەن دۇنيە جاساسام دەۋشى ەدى. ودان كەيىنگى ارمانى – «قامبار باتىر» جىرىنىڭ جەلىسىمەن ولمەيتىن تۋىندىنى ومىرگە اكەلۋ بولاتىن. ۇلگەرمەدى، – دەپ ومىرلىك سەرىگىنە دەگەن ساعىنىشىن ايتىپ، رەجيسسەردىڭ ورىندالماي قالعان ارماندارىمەن ءبولىستى اياعاننىڭ اسىل جارى، ءۇش بالاسىنىڭ اناسى الما قۇلجاباەۆا.

 

سوڭعى فيلم

رەجيسسەر اياعان ءشاجىمبايدىڭ «جانسەبىلدەن» كەيىن جانىن سالىپ، ەرەكشە قۇلشىنىسپەن بىلەك سىبانا كىرىسكەن جۇمىسى – ادامنىڭ قوعامنان الىستاپ، جالعىزسىراۋى، ءبولىنىپ كەتۋى، سوقا باسىنىڭ قالۋى جونىندە سىر تولعايتىن «قاسقىر-ادام» ءفيلمى بولاتىن. ايتۋلى تۋىندىنىڭ دا ستسەناري اۆتورى – جۇسىپبەك قورعاسبەك. وسىلايشا، قوس شىعارماشىلىق يەسىنىڭ اراسىنداعى ۇندەسكەن تاماشا تاندەم تاعى ءبىر مازمۇندى تۋىندىنىڭ ومىرگە كەلەتىندىگىنەن ءۇمىت كۇتتىرگەن. ءتىپتى ستسەناري جازىلىپ، ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى دا باستالىپ كەتكەن بولاتىن. الايدا كۇتپەگەن جەردەن بۇزىلعان جوسپار، ونەرگە، جۇمىسىنا جان-تانىمەن كىرىسكەن سەزىمتال سۋرەتكەردىڭ نازىك جۇرەگىنە وڭاي تيمەدى. ءتىپتى ءومىرىن قىرشىننان قيىپ كەتتى. زور ماحابباتپەن قۇلشىنا كىرىسكەن جۇمىسى رەجيسسەردىڭ سوڭعى فيلمىنە اينالارىن ول كەزدە، البەتتە، ەشكىم سەزبەگەن دە ەدى. تەك «قاسىر-ادامنىڭ» جولىنا توسقاۋىل قويىلعاننان كەيىنگى رەجيسسەر كوڭىل كۇيىن ستسەناري اۆتورى جۇسىپبەك قورعاسبەك بىلايشا اڭگىمەلەپ بەردى:

– «قاسقىر-ادام» اياعاننىڭ كينو الەمىندەگى جاڭا بەلەسىن كورسەتەتىن تىڭ تۋىندى بولادى دەپ بارلىعىمىز كۇتتىك. تۇسىرىلىمگە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى رەتتەستىرىپ، ءتىپتى اكتەرلىك قۇرامعا دەيىن تاڭداپ قويعان كەزدە، ابايدىڭ جاس كەزى تۋرالى كينو تۇسىرىلەتىن بولىپ، «قاسقىر-ادامنىڭ» ءتۇسىرىلىمى ءبىر جىلعا شەگەرىلەدى. مۇنداي شەشىمدى كۇتپەگەن اياعان كۇرت كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ كەتتى. جانى جاي تاپپاي، قاتتى قينالدى. سونداي ارپالىستى كۇندەردىڭ بىرىندە، كەشقۇرىم ۋاقىت – ءبىر قاراڭعى، ءبىر جارىقتا ءوزىنىڭ جاڭادان العان ۇيىنە قاراي كەتىپ بارا جاتىپ، تىزەرلەپ قۇلايدى. سول بويدا جۇرەگى توقتاپ، ەسىل عۇمىر ءۇزىلدى. سونىمەن، «قاسقىر-ادام» تۇسىرىلمەي، اياقسىز قالدى. ايتپەسە، اياعاننىڭ بۇكىل ارمان-ماقساتى، ويى – باسى ءبۇتىن سول كينونىڭ، سول ستسەناريدىڭ ىشىنە ەنىپ كەتكەن بولاتىن.

 

ءتۇيىن: ۇلتتىق كينو قورجىنىنا ولجا بولىپ قوسىلعان «جانسەبىل» شىن مانىندە وتاندىق كينەماتوگرافيانىڭ جاۋھارى، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى تۇسىرىلگەن تۋىندىلاردىڭ الدى دەسەك، تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. سەبەبى بۇل فيلمدە ونەر ءتىلى ارقىلى ورىلگەن ءومىر بار، رەجيسسەردىڭ تۇتاستاي جانى جاتىر. سونىسىمەن دە اياعان ءشاجىمباي فيلمدەرى اياۋلى، كوڭىلدەرگە ىستىق. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا سوڭىنان تالانتتى تۋىندىلار قالدىرعان رەجيسسەر ەڭبەگى استە ەل ەسىنەن وشپەيدى، ولمەس ونەرىمەن بىرگە ماڭگى جاسايدى!

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا ەپيداحۋال كۇردەلەنىپ بارادى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 11:00

«سارى» ايماقتا تۇركىستان وبلىسى تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:10

كوروناۆيرۋس قايتا كۇشەيدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:54

وڭتايلىسى – ونلاين وقۋ

ايماقتار • بۇگىن، 08:53

ساپا ارتپايىنشا، سۋبسيديا جوق

ايماقتار • بۇگىن، 08:45

كوروناۆيرۋس قايتا ءورشىدى

الەم • بۇگىن، 08:42

ۆيرۋس جۇقتىرۋ ازايماي تۇر

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:30

اسىعىس شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

كومەك كورسەتىلەدى

قوعام • بۇگىن، 08:10

قور ستراتەگياسى ازىرلەنەدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:00

ۇقساس جاڭالىقتار