ويتكەنى ول سۋرەت – ءبىر جىلدارى قولىما قالام الدىرعان حاس باتىر, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءبىر ءوزى 300-گە جۋىق اسا ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ بەينەسى ەدى. سۋرەتتىڭ قاسىنداعى «وشپەس ەرلىك. 6-7-بەتتەر» دەپ جازىلعان سىلتەمەنى كورگەنىمدە, بىردەن «كىم جازدى ەكەن؟ اۆتورى كىم بولدى ەكەن؟» دەگەن وي كەلدى. سەبەبى مايدان دالاسىنداعى مەرگەندىگىمەن اتى شىققان باتىر قازاق جايلى بۇرىنعى وتكەن بەلگىلى جازۋشىلار مەن جۋرناليستەردەن كەيىن سيرەكتەۋ جازىلا باستاعان. سويتسەم, ۇلكەن گازەتتىڭ ەكى بەتىن الىپ جاتقان ماقالا اۆتورى – بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قالامگەر-پۋبليتسيست مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ەكەن. وقىپ وتىرىپ, مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسە تۇرا ەرلىگى ەلەنبەي قالعان باتىرىمىز ى.سۇلەيمەنوۆ تۋرالى ەلىمىزدىڭ ساياسي ەليتاسى مەن زيالى قاۋىمى اراسىندا ءبىلىم-بىلىگىمەن بەدەلگە يە بولعان تانىمال تۇلعانىڭ قالام تارتقانىنا قۋاندىم.
ولاي دەيتىنىم, كەزىندە اتتارى اڭىزعا اينالعان باتىرلارىمىز باۋىرجان مومىش ۇلى, راحىمجان قوشقارباەۆ پەن قاسىم قايسەنوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى قاساقانا بەرىلمەگەندىكتەن, جاناشىر جۇرتىنىڭ ىقىلاسىمەن, ەل باسقارعان بەدەلدى ازاماتتاردىڭ ىقپالىمەن سول اتاق كوپ كەشىكسە دە, ءوز يەلەرىن تاپقان بولاتىن.
بەيبىت ومىردە اتى-ءجونى قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن اڭشى رەتىندە تانىلعان ىبىرايىم جاي جاتقان ەلىنە قاسقىرشا شاپقان نەمىس فاشيستەرىن «قاق جۇرەكتىڭ تۇسى دەپ, ولەر جەرىڭ وسى» دەپ, مايدان دالاسىندا دالدەپ اتىپ, اتى اڭىزعا اينالدى. ارنايى شىعارىلعان اسكەري ۇگىت-ناسيحات پلاكاتتارىنا سۋرەتتەرى باسىلدى. ول تۋرالى دەرەك پەن دايەك جەتكىلىكتى. ىبىرايىم مەرگەن قانشا ءفاشيستى جەر جاستاندىرعانىن جاۋىنگەرلىك كىتاپشاسىنا جازىپ وتىرعان. ال نەۆەل قالاسىن ازات ەتۋ ءۇشىن بولعان سوڭعى قاندى شايقاس كەزىندە جايراتقان جاۋىنىڭ سانى جازىلماي قالعانىن ەسكەرسەك, قازاقتىڭ ءبىر مەرگەنى 300-دەن استام ءفاشيستىڭ كوزىن جويعان بولىپ شىقپاي ما؟! بىراق باقتالاستىق پەن باقاستىق, قىساستىق پەن قىزعانىش دەگەن «قىزىل يت» قىزىل اسكەرلەردىڭ جوعارى شەندى كومانديرلەرىنىڭ اراسىندا دا بولعان. سونداي سالقىندىقتىڭ سالدارىنان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتىڭ «قىزىل جۇلدىز» بەن لەنين وردەندەرىن عانا قاناعات تۇتۋىنا تۋرا كەلگەن.
جامبىلدىقتاردىڭ ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ ەرلىگىن بىلمەيتىنى جوق دەسە دە بولادى. ويتكەنى بۇرىنعى جامبىل, قازىرگى تاراز قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە ىبىرايىم باتىردىڭ اتى نەۆەل تۇبىندە قازا تاپقان سوناۋ قاھارلى سوعىس جىلدارى-اق بەرىلگەن. اڭىزعا اينالعان مەرگەننىڭ اعايىندارى وسى كوشەنىڭ بويىندا تۇردى. مەنىڭ قالامگەرلىك ەڭبەك جولىمنىڭ كوپ بولىگى وسى ى.سۇلەيمەنوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا ورنالاسقان وبلىستىق «اق جول» (بۇرىنعى «ەڭبەك تۋى»), وبلىستىق تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ كومپانياسىنىڭ عيماراتتارىندا ءوتتى. جۇمىستان شارشاپ, وي سەرگىتكىمىز كەلگەندە ءبىر توپ جۋرناليست وسى كوشەنىڭ بويىنداعى اللەيانى ارالاپ, ونىڭ ورتاسىنداعى سۋبۇرقاقتاردىڭ قاسىنداعى ورىندىقتارعا كەلىپ اياق سۋىتىپ, باتىر تۋرالى اڭگىمەلەرگە دەن قويۋشى ەدىك. قازىرگى قىزمەت ورنىم «جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى» مەكەمەسى دە وسى ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا. مەكەمەنىڭ ءدال قاسىنا باتىردىڭ ەسكەرتكىش ءمۇسىنى ورناتىلعان. جۇمىسىمنىڭ جانى بولعان سوڭ, سول جەرگە ءجيى بارىپ, وتكەن-كەتكەن تاريحي جايتتاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ تۇرامىن. وندايدا سانامدى «باتىر اتاعىن باياعىدا الۋعا لايىق بوزىمعا نەگە وردەن عانا بەرىلدى؟» دەگەن ساۋال مازالايدى.
تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, 1943 جىلعى ماۋسىم ايىندا ارميا گەنەرالى ا.ەرەمەنكونىڭ قولىنان «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولىپ, قول ساعات تاققان ىبىرايىمدى شىلدە ايىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. 289 جاۋدى جەر جاستاندىرعان مەرگەنگە بۇل اتاق وتە لايىقتى ەدى. بىراق 3-ءشى ەكپىندى ارميا اسكەرى كەڭەسىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن كالينين مايدانىنىڭ باسشىلارى قولداماي, «لەنين وردەنىنە عانا لايىق» دەپ, مەرگەننىڭ جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى جازىلعان قۇجاتتى ماسكەۋگە جىبەردى. سول قۇجات بويىنشا ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆكە 1944 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا كسرو جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن لەنين وردەنى بەرىلدى.
ال باتىر اتاعى نەگە بەرىلمەدى؟ قازاق جاۋىنگەرىنە باتىر اتاعىن الۋ ءۇشىن 300-گە جۋىق ءفاشيستىڭ كوزىن جويۋ ازدىق ەتتى مە؟ مۇمكىن باس شتابتىڭ ىشىنە بۇككەن باسقا دا سەبەپتەرى بولعان شىعار؟ بۇل ساۋالدارعا وسى كۇنگە دەيىن جاۋاپ جوق. ال قۇرالايدى كوزگە اتقان ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ بولسا, وكىنىشكە قاراي, لەنين وردەنىن دە قولىنا ۇستاپ, كەۋدەسىنە تاعىپ ۇلگەرمەدى. ول 1943 جىلى 15 قازاندا نەۆەل قالاسىن فاشيستەردەن ازات ەتۋ جولىنداعى شايقاستا اسقان ەرلىكپەن قازا تاپتى.
ىبىرايىم وتانىن, ەلىن سۇيەتىن, ادامداردى ۇلتىنا, ناسىلىنە قاراپ بولمەيتىن, اۋزىن اشسا, جۇرەگى كورىنەتىن ناعىز اقكوڭىل باتىردىڭ ءوزى بولاتىن.
– جولداس اعا سەرجانت (ول كەزدە ءالى ستارشينا دارەجەسىن الماعان – ك.س.) ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆ! ءسىز قالاي مەرگەن بولدىڭىز؟ – دەگەن ساۋالعا:
– قالاي مەرگەن بولدىڭ دەيسىڭ بە؟ مەن سوعىستى ماسكەۋ تۇبىندە باستادىم. سول جەردە ءجۇرىپ فاشيستەر اتىپ ولتىرگەن كولحوزشىلار مەن ولاردىڭ ايەلدەرىن, بالالارىن كوردىم. كولحوزشىلاردىڭ ۇيلەرىنە كىرىپ, جاعدايىن سۇراعانىمدا, ولار وزدەرىن گيتلەرشىل جەندەتتەردىڭ قالاي ازاپتاپ, قورلاعانىن جىلاپ وتىرىپ ايتىپ بەردى. ءار ءۇيدىڭ قايعىسى مەن قاسىرەتىن كورۋ ماعان وڭاي تيگەن جوق. سوندىقتان ءوزىمدى تۇك بولماعانداي, ەشتەڭە كورمەگەندەي سەزىنە المايمىن. ويتكەنى ماسكەۋ تۇبىندەگى كولحوزشى ايەلدىڭ ەڭىرەگەندە ەتەگى تولعان كوز جاسى ءالى كۇنگە دەيىن سانامدا جاڭعىرىپ تۇر. ونى كورۋ ماعان وتە اۋىر بولدى. مىنە, سول كۇندەرى مەن وزىمە مەرگەن بولۋعا, كولحوزشى ورىس ايەلىنىڭ كەگىن قايتارۋعا انت بەردىم, – دەيدى ەكەن.
كوكەيىمىزدەگى وكىنىشتى ويلاردىڭ استىندا قالىپ, ءسونىپ بارا جاتقان ءۇمىت وتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ «وشپەس ەرلىك» ماقالاسىنان كەيىن قايتادان لاپ ەتە تۇسكەندەي بولدى.
ال ءتۇيىن – بىرەۋ. ول – ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆتەي سايىپقىراننىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى ەرەن ەرلىگى ەسكەرىلىپ, مايدان دالاسىندا اڭىزعا اينالعان اتىنا ساي داڭققا بولەنسە دەگەن وي.
ىبىرايىم, مىرزابي,
جاۋ قىرۋعا تويماعان.
كەزەنگەنگە بوپ قىرعي,
كورىنگەندى قويماعان.
كەڭەس ەتىپ سونى ىلعي,
كۇندىز-ءتۇنى ويلانام.
سول باتىرلىق بولىپ كۇي,
ولەڭىمدى قوزعاعان, –
دەپ جىرلاعان جامبىل اتامىزدىڭ ارۋاعى مەن جولبارىسى جەبەپ, قۇداي قولداسىن!
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«جامبىل وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى» كمم ديرەكتورى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى
تاراز
