تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋعا, ساقتاۋعا ەلىم, جەرىم دەيتىن, ءاربىر ازاماتتىڭ ۇلەس قوسۋى – مىندەت. وسى ورايدا عىلىمي, ادەبي, مادەني, تاريحي تۇرعىدان دالەلدى ايتارى بار ەل ازاماتتارىنىڭ پىكىرىنە ءمان بەرىپ, كورشىلەس ەلدەرگە دە قۇلاققاعىس جاساپ وتىرساق, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
اتالعان ماقالا ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ وتكەنىنە تاۋەلسىز كوزقاراسپەن قارايتىن عالىمدارىمىز بەن تاريحشىلارىمىزعا بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس ىستەۋ تاپسىرىلدى.
قىرىق جىل مەكتەپ باسشىسى بولىپ ىستەگەن تاجىريبەمدە وسى تاقىرىپقا قاتىستى باسىمنان وتكەن ءبىر-ەكى وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن رەسەيدىڭ سامارا قالاسىندا ۇلكەن كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. سوعان مەكتەپتەگى ەكى مۇعالىممەن بىرگە ارنايى شاقىرتۋمەن قاتىستىم. سول جيىندا ءبىر كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولدىق. كونفەرەنتسيانىڭ كەشكى وتىرىسىندا سوڭعى ءسوز وسى ەلدەگى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورىنا بەرىلدى. ول كونفەرەنتسيانىڭ تاقىرىبىنان اۋىتقىپ, قازاقستانداعى ورىس ەتنوسىن قۇتقارۋ كەرەكتىگى تۋرالى وتىرىكتى شىنداي ەتىپ, ءبىراز ءسوز سويلەدى. تەك مودەراتوردىڭ مازاسىزدانىپ, قازاقستاننان دەلەگاتتار كەلىپ وتىرعانىن ەسكەرتكەننەن كەيىن بارىپ ءسوزىن اياقتادى.
كەلىسىم بويىنشا ءسوز ماعان دا بەرىلۋى كەرەك ەدى. مودەراتوردىڭ ماعان قاراپ, ء«سىز سويلەيسىز بە؟» دەگەن سۇراعىنا وراي: «ارينە, سويلەيمىن. جاڭا عانا جۇزدەگەن ادامنىڭ كوزىنشە مەنىڭ ەلىمە ايتىلعان جالعان كىنانى ارقالاپ قازاقستانعا كەتە المايمىن», دەدىم. مەن مىنبەرگە جەتكەنشە مودەراتور مەن باسشىلىق ەتەتىن مەكتەپ, مەنىڭ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى ەكەنىم تۋرالى, ءبىزدىڭ شاقىرىلۋىمىز كەزدەيسوق ەمەستىگى, حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسىمەن مەكتەپتىڭ «برەندتىك» دەڭگەيگە جەتكەنى, جاقىندا سامارا, تولياتتي قالالارىنان 20 مەكتەپ باسشىسىنىڭ ورال قالاسىنداعى ءبىزدىڭ مەكتەپ-ينتەرناتتا بولىپ, ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, جەتىستىكتەرىن باعالاپ كەتكەندەرى جايىندا ايتىپ, ءبىزدى قوستايتىنداي يشارات ءبىلدىردى. وسىلايشا زالدا وتىرعان ادامداردى وڭ نوتاعا دايارلاعانداي بولدى.
«قۇرمەتتى ارىپتەستەر, رەسەيدە جيرينوۆسكي جالعىز دەپ ويلاۋشى ەدىم, الايدا ەكىنشى «جيرينوۆسكيدى» سامارادان كەزدەستىرىپ وتىرمىن», دەپ ءارى قاراي ەلىمىز تۋرالى ايتىلعان ايىپتاۋلاردىڭ جالعاندىعىن, بۇعان دەيىن سويلەگەن رەكتوردىڭ ءسوزى حالىقتار اراسىنداعى دوستىققا ىرىتكى سالۋ ارەكەتى ەكەنىن جەتكىزدىم. دالەلدى ويلارىمدى سابىرمەن ايتىپ شىقتىم. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ وتىرعانداردىڭ كوبىسى مەنى قولدايتىندارىن سەزىندىم. ءار ءسوزىمدى نىق ايتىپ, قىزاراڭداپ وتىرعان الگى رەكتوردى ءبىر ءسات كوزدەن تاسا قىلمادىم. ءسوزىمدى اياقتاعانىمدا زالدا وتىرعاندار قول شاپالاقتاپ, قولداۋ ءبىلدىردى.
سول ساتتە ءوزىمدى ەل نامىسىن قورعاۋدا جەڭىسكە جەتكەن ادامداي سەزىندىم. تانىس ارىپتەستەرىم كەلىپ, رەكتوردىڭ جالعان سوزىنە كوڭىل اۋدارماۋدى سۇراپ جاتتى. سول سىيلاستىق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. وسىلايشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«بىز ۇلتتىق مۇددەنى اسپەن دە, تاسپەن دە قورعاۋعا دايىن بولۋىمىز قاجەتتىگىن تاعى دا باسا ايتقىم كەلەدى» دەگەنىن ومىردە كەزدەسىپ جاتاتىن ءتۇرلى جاعدايلاردا وتانىمىزدى ءارتۇرلى ادىسپەن قورعاۋعا دايىن بولۋىمىز كەرەك دەپ تۇسىنەمىن. اتا-بابالارىمىز نايزانىڭ ۇشىمەن, بىلەكتىڭ كۇشىمەن مىڭداعان جىل بويى قورعاپ كەلگەن كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ءتيىسپىز. حالقىمىزدىڭ نامىسىنا تيەتىن ارانداتۋشىلىقتارعا جاۋابىمىز ارقاشان دايىن بولۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. «اققا قۇداي جاق», دەگەندەي, حالقىمىز ءوزىنىڭ باۋىرمالدىعىنىڭ, قايىرىمدىلىعىنىڭ, كەڭ پەيىلدىلىگىنىڭ ارقاسىندا تاريحتا تالاي ەتنوستىڭ العىسىنا بولەنگەنى اقيقات.
مەملەكەتتىك ءتىل – تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر نىشانى! پرەزيدەنت ماقالاسىندا مەملەكەت ءتىلدىڭ ءالى كۇنگە تورگە شىعا الماي وتىرعانىنا الاڭدايتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. قازاق ءتىلىن ءالى جەتىك مەڭگەرمەگەن وتانداستارىمىزعا ۇندەۋ تاستادى. وسى ورايدا كەڭەس وداعى كەزىندە ورال قالاسىندا جالعىز قازاق مەكتەبىنىڭ بولعانى بەلگىلى. سول كەزدە اتا-انالار قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ جونىندە تالاي تالاپ-ارىز بەرگەندەرى ەسىمىزدە. قالانىڭ بىردەن مەكتەپ اشاتىن مۇمكىندىگى بولمادى. 1989 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ق.يۋسيپوۆ مەكتەپ ديرەكتورلارىنان قازاق سىنىپتارىن اشۋدى قايتا-قايتا تالاپ ەتكەنمەن, ءبىلىم وشاقتارىندان جاعداي بولا قويعان جوق. اتا-انالار بالالارىن ورىس مەكتەبىنە قازاق ءتىلىن ۇيرەنبەيدى دەپ بەرگىلەرى كەلمەدى. قازاق تىلىندەگى جەكە مەكتەپ اشۋدى تالاپ ەتتى.
سول تۇستا ءبىزدىڭ №20 مەكتەپتە وقۋشىلار ءۇش اۋىسىممەن وقيتىندىقتان, 1990 جىلى 1 قىركۇيەكتە باتىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى س.دجۋباەۆپەن كەلىسىپ, وسى ينستيتۋتتىڭ ەكى اۋديتورياسىندا قازاق سىنىپتارىن اشتىق. وسى مەكتەپتە ك.كەنجاليەۆا مەن د.اقبولاتوۆا ەسىمدى ۇستازدار بولدى. مۇعالىمدەر اتا-انالاردىڭ قالاۋىمەن كونكۋرس ارقىلى قابىلداندى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسىن باقىلاۋدا ۇستاپ, قولدان كەلگەن كومەگىمىزدى اياعان جوقپىز.
سوناۋ 90-جىلدارى وبلىسىمىزدا بارلىق قۇرىلىس توقتاپ تۇرعان تۇستا مەنىڭ ورال قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندەگى ۇسىنىسىمنىڭ نەگىزىندە №30 مەكتەپتىڭ اسەم عيماراتى سالىنا باستادى. مەكتەپ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە ينستيتۋت قابىرعاسىنداعى سىنىپتار ۋاقىتشا بالاباقشا عيماراتىنا, كەيىن قۇرىلىس اياقتالعان سوڭ م.عابدۋكەنقىزى باسقارعان جانە ونىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن №30 مەكتەپكە اۋىستى. بۇل يگى ءىسىمىز اتا-انالار تاراپىنان ريزاشىلىق تاۋىپ, قازاق ءتىلىن دامىتۋعا از دا بولسا ۇلەس قوسقانىمىزدى ماقتان تۇتتىق. ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ انا ءتىلىمىزدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ, قولايلى جاعدايلار جاسالىپ, ءتيىستى زاڭ شىعارىلىپ, قازاق مەكتەپتەرى كوپتەپ اشىلدى. ورال قالاسىنىڭ وزىندە قازاقتىلدى مەكتەپتەردىڭ ۇلەسى ارتا ءتۇستى.
دەگەنمەن, پرەزيدەنت ءوز ماقالاسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءالى دە بولسا شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەرىنە الاڭدايتىنىن جەتكىزدى. شىنىندا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ ەلىن سىيلايتىن, ءوزىن ەلدىڭ پاتريوتى دەپ ەسەپتەيتىن ءاربىر قازاقستاندىققا قاتىستى دەپ ويلايمىن. بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە – 30 جىل. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ماقالاسىندا جازىلعان وتە وزەكتى جەر مەن ءتىل تۋرالى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ۇسىنىستارىن قولداي وتىرىپ, كوپجىلدىق تاجىريبەمنىڭ كەيبىر كەزەڭدەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, مۇمكىن جاستارىمىزدىڭ ءبىر كادەسىنە جاراپ قالار دەگەن ۇمىتپەن ءوز ويلارىمدى نازارلارىڭىزعا ۇسىندىم.
اسقار اقىشەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى
